Qazaqstannyń joǵary bilim berý júıesiniń damýy onyń qarjylandyrý kólemine tikeleı baılanysty. Memleket 2029 jylǵa qaraı joǵary bilim berýge arnalǵan qarjylandyrý deńgeıin IJО́-niń 1 paıyzyna deıin jetkizýdi josparlap otyr. Eger osy ýaqytqa qaraı IJО́ memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes 450 mıllıard dollardy qurasa, joǵary bilim júıesine keminde 2 trıllıon teńge bólinedi. Degenmen bul bolashaqtyń enshisindegi jumys, al qazirgi ýaqytta joǵary oqý oryndaryn qarjylandyrý qalaı júrip jatyr?
2022 jyldan bastap elimiz ǵylymnyń ashyq modelin qura bastady, ıaǵnı, joǵary bilim berý men orta jáne tehnıkalyq bilimdi bóle otyryp, bilim jáne ǵylym mınıstrlikterin jeke-jeke uıymdastyryp, joǵary bilim men ǵylymdy bólek basqarý júıesine kóshti.
Ǵylymnyń ashyq modeli
Ashyq ǵylym modeli joǵary oqý oryndarynyń akademııalyq basymdyǵyn, bıznesti ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa (ǴZTKJ) ınvestısııa salýǵa yntalandyrýdy, sondaı-aq eldegi ǵylymı-tehnıkalyq saıasat baǵyttaryn aıqyndaıtyn Ulttyq ǵylymı keńesti qurýdy kózdeıdi.
2023 jyldyń 12 sáýirinde ótken Ulttyq keńestiń alǵashqy otyrysynda Qasym-Jomart Toqaev ǵylym men joǵary bilimdi qarjylandyrý máselesin kóterdi.
«Sońǵy bes jylda elimizde ǵylymǵa bólingen shyǵyndar 60%-ǵa ósti, al ǵylymnyń IJО́ qurylymyndaǵy úlesi kerisinshe, 0,13%-ǵa deıin tómendedi. Bul shyǵyndardyń basym bóligi, ıaǵnı 70%, memlekettik bıýdjet qarajatynan quralady», dep naqtylady Memleket basshysy.
Osyndaı jaǵdaılardy eskere otyryp, joǵary oqý oryndarynyń akademııalyq basymdyǵy týraly aıtý áli erte. О́ıtkeni akademııalyq basymdyq ýnıversıtetterdiń belgili bir qarjylyq táýelsizdigin talap etedi.
Memlekettik jáne basqa tapsyrys
Qarapaıym tilmen túsindirsek, bul – granttar. Granttar — ýnıversıtetter arasyndaǵy qarjyny bólý quraly. 2024/2025 oqý jylyna memleket 94 250 grant bóldi. Olardyń shamamen 79 myńy — bakalavrıatqa, 13 myńnan astamy — magıstratýraǵa jáne 2 919 — doktorantýraǵa bólingen.
Sonymen qatar Qazaqstannyń Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbektiń tamyz aıynda ótken Úkimet otyrysynda málimdeýinshe, memlekettik granttardan basqa, qosymsha granttar da paıda bolǵan.
Bıyl jergilikti atqarýshy organdar 2 myńnan astam grant bóldi. Mınıstrdiń aıtýynsha, bul kórsetkish aldaǵy ýaqytta óse beredi.
500 grant Túrkııa tarapynan Halyqaralyq qazaq-túrik Iаsaýı ýnıversıtetinde bilim alý úshin bólindi.
Freedom Finance Group kompanııasy 400 grant bóldi. Túrkistandaǵy Halyqaralyq týrızm jáne qonaqjaılylyq ýnıversıteti 800 maqsatty grant usyndy. «Qazaqstan halqyna» qory 850 grant bóldi. Sonymen qatar elimizdiń 18 jetekshi ýnıversıteti ózderiniń rektorlyq granttaryn usynady.
Mınıstrdiń aıtýynsha, osy oqý kezeńinde qosymsha granttar sany shamamen 10 myńǵa jetedi.
Erekshe atap ótý kerek, elimizdegi tehnıkalyq joǵary oqý oryndary, olar ekonomıkanyń jáne ónerkásiptiń qajettilikterine tyǵyz baılanysty mamandardy daıarlaýy tıis. Alaıda bul áli bizdiń elimizde negizgi baǵytqa aınalǵan joq.
Lıgalarǵa bólý
Memlekettiń barlyq joǵary oqý oryndarynyń qajettilikterin qanaǵattandyrýǵa múmkindigi joq ekeni anyq, al elimizde joǵary oqý oryndarynyń sany 120-ǵa jetedi. Bıyl ýnıversıtetterge shamamen 140 myń túlek qabyldanýy tıis edi.
Memlekettiń joǵary bilim berýdi qarjylandyrýdaǵy shekteýli múmkindikteri Úkimetti Qazaqstannyń joǵary oqý oryndaryn lıgalarǵa bólý týraly sheshim qabyldaýǵa májbúr etti. Bir aı buryn bul týraly vıse-premer Tamara Dúısenova málimdedi, alaıda bul ıdeıa Memleket basshysynyń deńgeıinde 2020 jáne 2021 jyldary da talqylanǵan edi.
Sonymen qatar bıylǵy Joldaýynda Qasym-Jomart Toqaev memlekettik granttardy nátıjesiz taratýǵa bolmaıtynyn taǵy da atap ótti.
Sondyqtan, Tamara Dúısenovanyń aıtýynsha, joǵary oqý oryndary úsh lıgaǵa bólinedi — joǵary, orta jáne maqsatty lıga. Bul bólinisti júzege asyrý úshin 2025 jyldyń 1 sáýirine deıin Qazaqstannyń joǵary oqý oryndary reıtıngtik júıege sáıkes baǵalanatyn bolady, bul júıeni Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna (EYDU) múshe elder qoldanady. Atap aıtqanda, bul júıege Eýropa memleketteri, Kanada, AQSh kiredi.
Lıgaǵa baılanysty joǵary oqý oryndaryna qabyldaý úshin qajetti shekti balldar ózgerip otyrady, sondaı-aq bul granttardyń kólemi men sanyna da áser etedi.
Joǵary lıgaǵa kimder kiretinin anyqtaý úshin alysqa barýdyń qajeti joq. Mysaly, ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha Forbes Kazakhstan eń kóp grant alǵan 15 joǵary oqý ornyn atap ótti. Osy reıtıngte birinshi orynda Nazarbaev Ýnıversıteti, al sońǵy orynda Súleımen Demırel atyndaǵy ýnıversıtet tur. Tizimde sondaı-aq jetekshi ýnıversıtetter — EUÝ, QazNÝ, QazNTÝ, QazNPÝ, Narhoz jáne Logıstıka jáne kólik akademııasy (burynǵy QazATK) bar.
Maqsatty kapıtal qorlary
Al endi joǵary oqý oryndarynyń akademııalyq basymdylyǵyna qaıta oralaıyq. Qarjylyq turaqtylyqsyz jetistikke jetý, ásirese basymdyqqa qol jetkizý múmkin emes. Biraq 2022 jyly ýnıversıtetter ǵylymynyń turaqty damýy týraly aıtylǵan bolatyn, ony qamtamasyz ete alatyn quraldardyń biri — endaýment qorlary.
Joǵary oqý oryndarynyń endaýmentteri mesenattardyń qarajattaryn jınaqtap, qaıyrymdylyq kapıtalynyń bastapqy somasyn saqtaı otyryp, tıimdi ınvestısııalar júrgizedi, olardyń tabystary bilim berý baǵdarlamalary men ǵylymı-tehnıkalyq zertteýlerdi qarjylandyrýǵa jumsalady.
Bizdiń elimizde endaýment qorlarynyń pıonerleri bolyp Nazarbaev Ýnıversıteti (NÝ) men Nazarbaev Intellektýaldy mektepteri (NISh) sanalady. Olardyń qurǵan qarjylyq qorjynynyń arqasynda NÝ búgingi tańda tek Qazaqstanda ǵana emes, búkil Ortalyq Azııada joǵary bilimniń flagmany bolyp sanalady.
Mundaı endaýment qorlary bilim berý júıesinde az emes. Mysaly, RFMSh qory da tabysty qorlardyń tobyna kiredi, NÝ men NISh endaýmentterimen birge. Jaqynda kásipker Aıdyn Rahımbaev óziniń otbasy uıymdastyrǵan IQanat mektebin osy bilim berý uıymynyń endaýment-qoryna syıǵa tartty.
Al osy aıdyń basynda Astanaǵa sheteldik ýnıversıtetterdiń — University of Minnesota, University of Michigan, Izmir Katip Celebi University, MGIMO ókilderi endaýmentter forýmyna qatysý úshin keldi.
Mınnesota ýnıversıtetiniń damý jónindegi bas dırektory Sıýzan Holter ýnıversıtettiń oqytýshylary, qyzmetkerleri men túlekteri endaýment qoryn jınaqtaýda mańyzdy ról atqaratynyn eske saldy. Sebebi endaýmentterdiń negizgi donorlary — sol ýnıversıtetterdiń nemese mektepterdiń túlekteri. Sol sııaqty, Rahımbaev myrza óziniń IQanat mektebinde túlekter jyl saıyn ózderiniń alma mater-ine qarjy qaıyrymdylyq jasaýdy ózine mindet dep sanaıtynyn atap ótti.
Mysaly, batys joǵary oqý oryndarynyń, sonyń ishinde Garvard ýnıversıtetiniń endaýmentteri — bul qorlar, olarǵa osy oqý oryndarynyń túlekteri qarajat aýdarýǵa mindetti dep esepteledi. Mindetti — basty sóz, sebebi joǵary bilim salasyndaǵy mesenattyq damyǵan elderdiń azamattary úshin jaqsy dástúrge aınalǵan, adam retinde qalyptasýǵa kómek bergen alma-materge degen joǵary qurmet pen alǵys túri bolyp tabylady.
Eger Qazaqstan qoǵamynda joǵary oqý oryndary men mektepterge degen osyndaı kózqaras qalyptassa, onda eldegi bilim berý júıesiniń bolashaǵyna alańdamasaq ta bolady — óıtkeni memleketpen qatar, tipti odan da kóp qarjy salatyn qoǵam ony joıýǵa jol bermeıdi.