Qoǵam izgiliginiń ólshemi, órkenıettiń nyshany, qala berdi jaı ǵana adamdyqtyń belgisi – áıel balasyna degen qamqorlyq pen qurmetten kórinetinin búginginiń kózi ashyq adamdaryna aıtyp otyrýdyń ózi ábestik. О́kinishke qaraı, álimjettiktiń taqsiretin tartyp kele jatqandar jetip artylady. «О́z úıińnen jaý shyqsa, qashatyn jer tabylmas» degendeı, taǵdyrdyń azaby men azaryn ózgelerden emes, óz jaqyndaryńnan kórýden asqan qasiret joq. Al ótip bara jatqan jylda qoǵamdy dúr silkindirgen oqıǵalar áleýmetke qanshalyqty sabaq boldy?
Polısııa derekterine sáıkes, 2024 jyldyń 10 aıynda Almatyda áıelderge qatysty 7705 qylmys tirkelgen, bul kórsetkish ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 8,1%-ǵa kemigen.
Quqyq qorǵaý organdary otbasyndaǵy ozbyrlarǵa qarsy qandaı áreket jasap otyr degen saýalǵa Almaly aýdandyq polısııa basqarmasynyń áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý bólimshesiniń aǵa ınspektory, polısııa maıory Aıgerim Qulasbekova: «Bıyl otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý amaldaryn kúsheıttik. Profılaktıkalyq esepke 6800-den astam adam qoıyldy, 6200-den astam qorǵanys uıǵarymy shyǵaryldy. Bul sharalar álimjettiktiń aldyn alýdy ǵana emes, zábir kórgenderge kómek kórsetýdi, kúsh kórsetýge beıimdermen jumys isteý joldaryn qarastyrady. «Seriktestik – turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý quraly» qanatqaqty jobasy aıasynda 105 ozbyr psıhokorreksııalyq baǵdarlamalarǵa jiberildi», dep jaýap berdi.
«Daǵdarys ortalyqtary odaǵy» ZTB basqarma tóraǵasy Zýlfııa Baısaqova bıyl sáýir aıynda zańnamaǵa ózgerister engizilgennen keıin otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandary quzyrly mekemelerge jıi júgine bastaǵanyn aıtady. «Eń bastysy, zábir kórgender memleket tarapynan qoldaýdy sezinip, óz quqyqtaryn qorǵaýdyń naqty tetigin qoldana bastady» deıdi Z.Baısaqova.
Turǵyndar arasynda aqparattyq-túsindirý jumystaryna kóńil bólinip, oqý oryndary men uıymdarynda 160 dáris, trenıng men kezdesý ótkizildi. Áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý jónindegi ınspektorlar 776 áıelge keńes berse, 150 áıel daǵdarys ortalyqtaryna ornalastyrylyp, 9 áıel «Analar úıi» baspanasynan qoldaý tapty. Aldaǵy ýaqytta osy máselege azamattyq qoǵamdy barynsha tartýǵa, ODARA táýekelin baǵalaý ádistemesin qosa alǵanda, halyqaralyq tájirıbeni engizýge basa nazar aýdarylatyn bolady. «ODARA» dep otyrǵanymyz – Kanadanyń Ontarıo qalasynda jasalǵan turmystyq zorlyq-zombylyq qaýpin baǵalaýdyń halyqaralyq quraly. Bul bastama álimjettik máselesin sheshýde ozbyrdy mindetti túrde bas bostandyǵynan aıyrýdy emes, onyń táýbesine kelip, qateligin túzep, jábirlenýshi tarappen tatýlasýyn kózdeıdi. Úıinde kúsh kórsetip júrgenderdi qaıta tárbıeleý máseleleri azamattyq qoǵam ókilderine júkteledi.
О́z kezeginde úkimettik emes uıymdardyń otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúrestegi rólin joqqa shyǵarmaý kerek. Sol turǵyda Áleýmettik kodekstegi sońǵy ózgeristerge sáıkes olardyń sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan qyzmetterdi lısenzııalaý úderisi júrip jatyr.
«Qazir ÚEU óziniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý men oqytýdan ótip jatqan mamandardyń biliktiligin arttyrý baǵytynda belsendi jumys júrgizip, sondaı-aq lısenzııa alý úderisine qatysyp keledi. Bul ózgerister otbasylyq-turmystyq álimjettikti azaıtýǵa, jalpy qaýipsizdikti qalyptastyrýǵa oń áserin tıgizedi dep úmittenemiz», dedi Z.Baısaqova.
«Jan-Saıa» daǵdarys ortalyǵynyń zańgeri Gúlshara Saparova byltyrǵy on aıda daǵdarys ortalyqtarynan 2657 adam pana surasa, bıyl 1 qarashada bul kórsetkish 2279 bolǵanyn alǵa tarta kele, jazany qatańdatý sharalary óz aldyna, qoǵamnyń zorlyq-zombylyqqa degen jalpy kózqarasyn ózgertý mańyzdy ekenin atap ótti.
Kóterilip otyrǵan máselege oraı halyqaralyq uıymdar da birlesken naqty is-áreketterdi qolǵa alyp jatyr. Jaqynda Almatyda Ortalyq Azııa elderi turmystaǵy zorlyq-zombylyqqa qarsy áreket etý tásilderin talqylaý maqsatynda bas qosty. «Genderlik zorlyq-zombylyqqa belsendi qarsy áreket etetin 16 kún» jahandyq naýqany aıasynda uıymdastyrylǵan «Ortalyq Azııadaǵy turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy áreket etý júıesi: agressorlardy túzetý baǵdarlamalary» atty halyqaralyq jıyndy Frıdrıh Ebert atyndaǵy qordyń Qazaqstandaǵy ókildigi men «Daǵdarys ortalyqtary odaǵy» ZTB Astanadaǵy EQYU Baǵdarlamalar keńsesimen birlesip ótkizdi.
Seksennen astam sarapshyny bir alańda jınaǵan konferensııada Parlament depýtattary, Qazaqstan men Qyrǵyzstan ishki ister mınıstrlikteriniń, Qyrǵyz Respýblıkasy Jogorgý Keneshiniń, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń, Tájikstan Respýblıkasy Úkimeti janyndaǵy Áıelder jáne otbasy isteri jónindegi komıtettiń, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi janyndaǵy psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń ókilderi, zertteýshiler, azamattyq qoǵam ókilderi sóz aldy.
Alqaly jıynda otbasyndaǵy álimjettik ár qyrynan talqylanyp, zańnamalar men quqyq qorǵaý organdarynyń jumysy taldanyp, ozbyrlyqtyń qaıtalanýy men qateri saraptaldy. Agressorlardy túzetý baǵdarlamalaryna sholý jasalyp, úıdegi zorlyq-zombylyqqa kýá bolyp, sodan jábir kórgen balalardy qoldaý sharalary qarastyryldy. Otbasyndaǵy qasiretti jaǵdaılarǵa qosa, kıber zorlyq-zombylyqpen kúresý men aldyn alýda IT tehnologııalardy qoldanýdaǵy tabysty keıster taldandy. Máselege qatysty BAQ róli men yqpaly da nazardan tys qalǵan joq.
Konferensııada basa nazar aýdarylǵan problemalardyń biri tıimdiligi halyqaralyq deńgeıde dáleldengen agressorlardy túzetý baǵdarlamalary boldy. Nemis zertteýshileriniń tujyrymyna súıensek, túzetý baǵdarlamalaryna qatysqandar 8-9 aıdan keıin kez kelgen zorlyq-zombylyqtan sap tyıylǵan. «Agressorlardy túzetý baǵdarlamalaryn engizý zorlyq-zombylyqpen kúreske júıeli kózqaras ustanýǵa qajet. Qazir kúsh-jiger kóbinese qurbandardy qoldaýǵa jumsalady, sondaı-aq agressorlarmen de jumys isteýdiń mańyzy zor. Zorlyq-zombylyq – eki tarapqa da: álimjettik jasaıtyndarǵa da, odan zardap shegetinderge de qatysty. Sol turǵyda agressorlardy túzetý baǵdarlamalary – zorlyq-zombylyq qaıtalanýynyń aldyn alý quraly bolmaq», – dedi Frıdrıh Ebert atyndaǵy qordyń Qazaqstandaǵy ókildiginiń joba menedjeri Álıma Teńizbaı.
Sarapshylardyń sózine súıensek, Ortalyq Azııa elderi úıdegi zorlyq-zombylyqpen kúresýde mańyzdy qadamdar jasap jatyr. Jıyn barysynda «Zertteu Research Institute» uıymy áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý bólimsheleri ınspektorlary arasynda ODARA ádisiniń tıimdiligin zerttep, synap kórdi. Nátıjesinde, ınspektorlardyń 83%-y ODARA quralyn óz jumysynda únemi qoldanatyny anyqtaldy. Saýalnamaǵa qatysqandardyń 73%-y onyń úıdegi zorlyq-zombylyqtyń qaıtalanýy yqtımaldylyǵyn boljaýda tıimdi ekenin atap ótken.
Barshaǵa málim, bıylǵy jyldyń sáýirinen elimizde úıdegi zorlyq-zombylyq qylmys sanatyna jatqyzylǵandyqtan, endigi jerde otbasy múshesin uryp-soqqan, densaýlyǵyna jeńil, ortasha, ıakı aýyr zaqym keltirgen adam qylmystyq jaýapkershilikke tartylady. Sol sııaqty bıyl tamyz aıynda Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti Sadyr Japarov otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqqa qarsy kúresti kúsheıtýdi kózdeıtin zańnamaǵa engiziletin túzetýlerdi maquldady. Túzetýler sondaı-aq Qyrǵyz Respýblıkasy Ádilet mınıstrligi janyndaǵy Probasııa jáne jazalardy atqarý qyzmeti iske asyratyn túzetý baǵdarlamalarynan ótýdi mindetteıdi. Aıta ketý kerek, Qyrǵyzstan Ortalyq Azııa elderi arasynda úıdegi zorlyq-zombylyqty ózgelerden buryn, 2017 jyly qylmys sanatyna engizgen.
О́z kezeginde О́zbekstan Prezıdenti de agressorlardyń zorlyq-zombylyqqa beıim minez-qulqyn ózgertetin túzetý baǵdarlamalaryna qatysýdy mindetteıtin qaýlyǵa qol qoıdy. 2025 jylǵy qańtardan bastap eldegi agressorlar tizimi jasala bastaıdy. Bul elde de 2023 jyly úıdegi zorlyq-zombylyq qylmys sanatyna qosylǵan.
Tájikstanǵa toqtalsaq, elde otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý týraly zańǵa ózgeris engizilgen. Olardyń biri jumysty kúsheıte túsý maqsatynda otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý jónindegi vedomstvoaralyq úılestirý keńesin qurýdy kózdeıdi.
Konferensııa úıdegi zorlyq-zombylyqqa qarsy áreket etý sharalaryn kúsheıtý jónindegi usynystar jazylǵan qarar qabyldaýmen támamdaldy. Qatysýshy taraptar tájirıbe almasýdy toqtatpaı, birlese jumys isteı berýge daıyn ekenin bildirdi.
ALMATY