О́zin satqan bala

Jińishke ári jalynyshty túrde shyqqan balǵyn daýys úlken bazardy kókteı aralap ótti...

«Men ózimdi satamyn, satyp alyńyzdarshy. О́kinbeısizder. Men tabany tesik báteńkemen de júre beremin, jyrtyq shalbar da kıe beremin, qara sý men qara nan bolsa jetedi. Satyp alyńyzdarshy, denim saý, qatty júgiremin, uryssańdar da, ursańdar da maǵan báribir».

Daýys ıesi kıimi eski, shashy ósińki ári maılanyp ketken, qara tory, dene-bitimi názik, moıyny yrǵaıdaı toǵyz ne on jasar bala edi. Jalynyshty shyqqan únine, syrtqy syqpytyna qarap ol týraly neshe túrli oı túıýge bolar, biraq ony jigersiz dep aıta almaısyz, qaıta dittegenine qol jetkizbeı tynbas ójet minezin ańǵarýyńyz da múmkin.

Balanyń toqtaýsyz qaıtalap aıtyp kele jatqanyna talaı jurt tiksinip qaldy. Biri: «Qudaı saqtasyn» dep betin bursa, ekinshisi: «Táıt, mynaý ne deıdi taǵy?» dep ıt kórgen eshki kózdene qarady, taǵy bireýleri jaǵalaryn ustady «ne bolyp ketti bul ómir?» dep.

Jurttyń bári oǵan úrke qaraýdan asa almady. Bir de bireýi balanyń ishki qalaýyn, túpki oıyn, buıymtaıyn tereńirek bilýge umsynbady. «Bul bala ne aıtpaqshy ózi?» dep qyzyǵýshylyq ta bildirmedi. Áldebir jaqtan qańǵyp kelgen qańbaqtan úrikken otar syqyldandy myna jurt.

Bazardyń basyndaǵylar da, orta tusyndaǵylar da onyń qarasy da, úni de ózderinen alystap keter-ketpes tirshilik-qozǵalystaryn jalǵastyra berdi.

Bala úzirin aına-qatesiz qaıtalap keledi. Aýzyna ábden jattalyp qalǵan tilegin ǵumyrynda umytpas, bálkim.

О́tinish-usynysyn eshkimge ótkize almaǵan bala sonda da raıynan qaıtar emes. Bireý bolmas bireý arzýymdy qabyl eter degen úmiti men senimi júreginde ósher túri joq. Ol bul bazardaǵylardan qaıyr bolmasa ary qaraı kóshe aralap álgi tilegin talmaı jurtqa jarııa ete berýge belin bekem býǵandaı edi.

Bala qıyla aıtqan ótinishine bas aýyrtpaǵan myna jurtqa bir mysqal da renjigen joq. О́ıtkeni názik te kirshiksiz júregi oǵan taý-taý bolyp úıilgen kómir arasynan gaýhar izdeýge shyqqanyn á degennen sezdirip qoıǵan edi.

Jurttan qaıyrym kútip, onysynan eshteńe óndire almasa da saǵy synbady. Shólirkep, aýzy qurǵap, kómekeıi keýip ketse de álgi sózderin qaıtalaı berdi.

Bazardyń aıaqtalar tusyna, shyǵar esikke de taqap qalǵan. Munda da jurt oǵan tosyrqaı qaraýmen boldy. Eshkim buǵan kóńil bóler túri joq.

Bala bazardan shyǵa bergende ony sol mańdaǵy dúkenderdiń biriniń ıesi – esik aldyna qalanyp qoıylǵan túrli sýsyndardyń kóleńkesinde gazet-jýrnal qaraǵansyp otyrǵan egde kelgen kisi ózine shaqyrdy. Ishi pysqan onyń bar oıy balany ermek etý, qyzyqtap ýaqyt ótkizý edi. Negizi, dúken ıesin bylaıǵy jurt, tanystary jaqsy ataı bermeıtin. Qaltaly bolatyn. Qalada birneshe dúkeni bar. Bazar mańyndaǵy osy dúkenine jıi kelip, mundaǵy saýda-sattyq, qozǵalysty kóbine ózi baqylaıtyn. Júrginshi kóp aýmaqtaǵy bul dúkeninen tabys mol túsetin.

– Al, balaqaı, seni men satyp alaıyn, ózińdi qanshaǵa baǵalaısyń? Mende aqsha kóp. Qoryqpa, qalaǵanyńsha aıt aýzyńa túskenin, – dedi qýlana dúkenshi.

– Bilmeımin, – dedi bala kúmiljip júzin tómen sala.

– О́zimdi satamyn deısiń, biraq qunyńdy bilmeısiń, bul qalaı? – dedi dúken ıesi kúlimsireı, – jaraıdy, qınamaıyn, qaı adam óz qunyn bilgen deısiń...

Dúkenshi balany áńgimege tartyp, qyzyq kórip sóıletý úshin áldendirip alýdy oılady da sý berdi. Bala sý quıylǵan ydysty basyna bir-aq kóterdi.

Adamdardyń sanasyna sáýle túsirip, olardyń qatal júrekterin jibitip, ishki álemderin izgilik pen meıirimge toltyrý Jaratqanǵa qıyn ba?.. Joq, árıne.

Bala sýdy qylqyltata jutyp jatqanda dúken ıesiniń alǵashqydaǵy búkir pıǵyly izgi nıetke oıysyp sala berdi. О́ıtkeni jetimdiktiń jan óksiter ókpek jeliniń ótinde sharasyz kúı keship, jalań aıaq, jalań bas, panasyz qalǵan sonaý bir ótken shaqta tosynnan jolyqqan beıtanys jannyń meıirimine qanyp, keń de ystyq qushaǵynan saıa tapqany onyń sanasynda jańǵyryp, jan-dúnıesin astań-kesteń etti. Boıyndaǵy osynaý alasapyran, tóńkeris dúkenshiniń tek dúnıe qýýdan ózgeni umyttyrǵan pıǵylynyń kúl-talqanyn shyǵardy da ishki álemin meıirimge meldektetip, qoıyn-qonyshyn ysytyp jiberdi. Myna qaıǵy men qasiretke toly búkil álemdi qushaǵyna qysqysy keldi. Alasuryp ketti. Baıandy ómir bastaýyna sebepker bolǵan sol bir jannyń boıyndaǵy bar izgilikti qasıet óziniń boıyna kóship kelgendeı, júregine baıyppen qonǵandaı boldy. Muny ol anyq sezindi. «Maǵan nege meıirimdi bolmasqa, qaıyrymdylyq nege meniń qanymda bolmaýy tıis?» degen suraqty ózine-ózi qoıdy. Ol osy saýalǵa sol zamatta jaýap bermese múrdem keterdeı kúı keshti. Ol jalmajan ózin qutqarýǵa umtyldy. Ony qutqarýshy áýeli Táńir, odan keıin myna turǵan qara taban jas óskin edi.

Shóli basylǵan balany egde kisi meıirlene, emirene ózine tartyp, baýyryna qysty da, arqasynan qaqty. Sol sátte bala qystyǵyp baryp ezile, eńkildep jylap jiberdi. Býyn-býyny bosap aıaǵyn ázer tiktep ustap turdy. Meıirim, ystyq alaqan, jyly júrek, saıaly qushaq degendi umytqan, bálkim múlde kórmegen bala óksip-óksip uzaq jylady. Dúken ıesi ony toqtatpady. Sherli balanyń kóz jasy dúkenshiniń áppaq kóılegin armansyz aıǵyzdady, odan ári júregine nur bolyp tamshylaı quıyldy. Al qan tamyrlaryn qaınatqan, saı-súıegin syrqyratqan, kishkentaı júregin julym-julym etken qatpar-qatpar qaıǵysy egde kisiniń boıyna tarap onyń esin kirgizdi, adamı bolmysyn qaıtaryp berdi.

Bala jylaýyn ázer toqtatty. Dúkenshiniń suraǵyna qaraı ol tanaýy qors-qors ete otyryp bárin baıandap berdi. Dúken ıesi balany muqııat, jan-júregimen berile otyryp tyńdady.

Beıshara balanyń ákesi bes-alty jyl buryn, sheshesi alty aı buryn o dúnıesine attanyp ketipti. Jetim balalar úıinde ósken áke-sheshesiniń eshqandaı aǵaıyn-týysy joq kórinedi. Munyń jar degende jalǵyz, on segizden asqan ápkesi ǵana bar eken. Bul sonyń qamqorlyǵynda qalǵan. Sheshesi sońǵy demin alyp jatyp ápkesine bylaı depti: «Senderdi úısiz-kúısiz tastap baramyn. Bir Qudaıǵa amanat ettim senderdi. Inińe bas-kóz bol. Ony jetkiz. Keıin ol azamat bolyp óskende jaqsylyǵyńdy eselep qaıtarady».

Mine, ózin asyrap-baǵyp, tapqan taıanǵanyn aýzyna tosyp, qonalqyǵa jaı taýyp berip júrgen sol ápkesi kúni keshe qurylysta júrip satydan qulap mertigip osy bazar mańyndaǵy aýrýhanaǵa túsipti. Hali óte nashar eken. Bir dáriger buǵan: «Ápkeńdi emdep jazý úshin kóp aqsha kerek, ózińdi satsań da oǵan jetkize almaısyń», deıdi. Muny estigen bala «ózimdi saýdaǵa salyp kóreıin, bálkim meniń qunyma tólengen aqsha ápkemdi emdeýge qajet aqshaǵa jetip qalar» degen úmitpen aýrýhanadan júgire shyǵyp, bazar ishin jańǵyrta jar salyp ózin saýdalap, satyp alatyn adam izdep júrgen beti eken bul júrisi.

Barlyq mán-jaıǵa qanyqqan dúken ıesi:

– Seni men satyp alamyn, – dedi.

– Jaqsy boldy ǵoı, biraq... dep kúmiljip qaldy bala.

– Esh ýaıymdama, baýyry úshin shyryldaǵan jannyń quny bárinen qymbat bolady.

– Ras aıtasyz ba?

– Maǵan sen. Seniń baǵań, bilesiń ba... Seniń qunyń aqshamen ólshenbeıdi. Sen endi aýrýhanaǵa baryp, álgi dárigerdi izdep taýyp al da oǵan: «О́zimdi sattym, maǵan tólengen aqsha ápkemdi emdeýge jetedi», dep aıt.

Bala aýrýhanaǵa qaraı qustaı ushty.

Balaǵa «ápkeńdi emdeýge kóp aqsha kerek» degen dáriger dúkenshiniń uly edi.

Birer saǵatta aýrýhana kassasynda balanyń ápkesin emdeýge qajetti qarajat jatty.

О́zin satqan bala «satyp alýshynyń» baǵynda gúldedi.