Buryn naýryzdyń 14-i – elimidiń batys aımaǵyna ǵana tán kórisý kúni edi. Sondaı-aq kórshiles Reseıdiń Astrahan, Volgograd, Saratov, Samara, Orynbor jáne О́zbekstannyń Qaraqalpaqstan óńirinde, Túrikmenstanda turatyn qandastarymyz da osy kúni Naýryz aıy týdy dep, «kórisý» saltyn bastaıtyn.
Shúkir, osynaý tamasha dástúr, ımanı salt búginde kúlli qazaq dalasyna qaıta tarady. Byltyr Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysyndaǵy sózin dál osy Kórisý kúnimen quttyqtap bastaǵan edi:
– Qystan aman-esen shyqqan týǵan-týys, aǵaıyn bir-birimen qaýyshyp jatyr. El arasynda Kórisý kúni elimizdiń batys aımaǵyna tán mereke degen túsinik bar. Biraq bul qazaqtyń kóneden kele jatqan dástúri ekenin umytpaýymyz kerek. Sondyqtan biz tutas el bolyp, Naýryz meıramyn osy kúnnen, ıaǵnı Kórisý kúninen bastap toılaǵanymyz jarasymdy bolary sózsiz, – degen edi Prezıdent.
Rasynda da, kórisý dástúri tek batys qazaqtarynda ǵana emes, elimizdiń kóp jerinde bolǵanǵa uqsaıdy. Shákárim Qudaıberdiulynyń balasy Ahat óz jazbalarynda: «14 mart – eskishe 1 mart. Ákeı aıtty: «Búgin eskishe 1 mart, qazaqsha jańa jyl, Ulystyń uly kúni deıdi. Al jańa jyldyń burynǵy aty – Naýryz, bul parsy tilinde, jańa kún degen sóz. Qoja-moldalar eski ádetti qaldyramyz dep, qurban, oraza aıttaryn ulys kúni degizip jibergen. Eski qazaqsha, eski túrikshe jańa jyl kúniniń aty – ulys. Jańa jyl basynyń ulys ekenine mynadaı dálel bar. «Ulys kúni qazan tolsa, ol jyly aq mol bolar. Uly kisiden bata alsa, sonda oljaly jol bolar» degen...» dep kórsetedi.
Maǵjan Jumabaev ta «Ár halyqtyń ózinshe jańa jyly, jyl basy bolady. Qaı ýaqytta qaı halyqta bolsa jańa jyl sol halyqtyń, sol ýaqyttyń sharýa jaǵdaıyna qaraı belgilengen. Qazaq jańa jyly din áserinen taza. Bul kúni eshbir qulshylyq, din ádetteri jasalmaıdy. Bar bolǵany – el bir-birimen kórisip: «Jasyń qutty bolsyn!» deıdi» dep, Shákárim qajy ataǵan o basta «din áseri» bolǵan Naýryzda osy kúni «dinniń áseri joqtyǵyn» aıtyp otyr ǵoı.
Shynynda da, ózimiz quıttaıymyzdan kórip ósken 14 naýryz – kórisý kúni ár aýylda jasy úlken qarııa men eń kishkentaı bala-shaǵanyń basyn qosatyn jalpyhalyqtyq mereke edi.
Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
...Ákemiz aýyldyń qadirmendi aqsaqaly bolǵan soń shyǵar, bizdiń úıde «kórisý kúniniń» tańy tym erte «atatyn». Anamyz tún ortasynan turyp, tabaq-tabaq baýyrsaǵyn pisiredi. Dastarqan jaıylyp, bar tátti kebejeni tastap shyǵady. Jeti shelpek ortadan oryn alady. «Birinshi kim kelip kóriser eken?» ata-anamyzdyń kókeıinde osy suraq turatyn. Byltyrǵy, arǵy jylǵy kórisý kúnderi eske alynyp, «jyl jaqsylyǵymen kelgeı» degen ıgi tilek tildiń ushynan tógile beretin...
Al biz, kishkentaılar she? Úıge úlken kisi kelip qalmas buryn óziń baryp kórisip, batasyn alý, qaltany kámpıtke toltyrý – árbir balaǵa syn. Tipti óziń birge oınap júrgen qurbyńnyń aldyn orap, eń tátti, eń ádemi sııapatty ıelenseń, abyroıyń asqaqtap, qataryńnyń aldy atanasyń. Úlkender de erte turǵan, aldymen kórisken balalarǵa erekshe yqylas tanytyp, aıryqsha bata beretindeı...
Tipti toqsanynshy jyldary týǵan jerden alysta, ońtústik astanada stýdent bolyp júrgen kezdiń ózinde jalpy batystyqtar – oraldyq, atyraýlyq, mańǵystaýlyq, aqtóbelik dos-jaran bir-birin izdep baryp qol alysyp kórisip, arqa-jarqa áńgimemen shaı iship qaıtýǵa múmkindik beretin tamasha meıram bolatyn...
* * *
Álbette, túbi qaıdan shyqsa da, kórisý – tamasha dástúr, ımanı salt ekenin eshkim joqqa shyǵara qoımas. Alysty jaqyndatatyn, ókpeni keshiretin, tatýlyqty arttyratyn mereke – Kórisý aıty qutty bolsyn!
Bul kúni Batys Qazaqstan oblysynda bıyl da onkúndik «Naýryznama» merekesi bastalǵaly jatyr. «Bul tól merekemizdi toılaýdyń jańa dástúrin qalyptastyrýǵa, eń jaqsy adamı qasıetterdi – ashyqtyqty, shynaıylyqty, qaıyrymdylyqty ashýǵa baǵyttalǵan. Ár kún belgili bir taqyrypqa arnalyp, tereń mazmun-mánge ıe bolady», deıdi oblystyq mádenıet basqarmasy basshysynyń orynbasary Medǵat Qambetov.
Bul kúni Oral qalasynda Atameken óner ordasynda, Qadyrsaraıda, Juban Moldaǵalıev atyndaǵy oblystyq kitaphanada, ólketaný mýzeıinde, barlyq mádenı keshende merekelik konsertter, tanymdyq sharalar shoǵyry ótedi. О́ńir basshysy Narıman Tóreǵalıev Memleket basshysynyń atynan zııaly qaýymǵa bergeli jatqan aýyzashar rásimin de dál osy kúnge qoıypty. Al Qazaqstannyń Jalpyulttyq kıeli nysandary qataryna engen áýlıe Jumaǵazy haziret – Dádem ata keshenindegi dástúrli dastarqan da alys-jaqynnan keletin úlken-kishiniń basyn qosatyn taǵylymdy shara bolmaq. Dál osy kórisý kúninen bastalatyn merekelik sharalar tizbegi Ulystyń uly kúni – 22 naýryzǵa deıin jalǵasady. Ár kúnge «Qaıyrymdylyq kúni», «Mádenıet jáne ulttyq salt-dástúr kúni», «Shańyraq kúni», «Ulttyq kıim kúni», «Jańarý kúni», «Ulttyq sport kúni» dep aıdar taǵylyp, al 22 naýryz – Ulystyń uly kúni retinde barlyq sán-saltanatymen jalpyhalyqtyq merekege aınalmaq.
* * *
Áńgimemizdiń basynda 14 naýryz kúni aýyldyń eń jasy úlken aqsaqalyna amandasý salty týraly aıtqanbyz. Búginde Batys Qazaqstannyń bas qarııasy Serajıtdın Baıǵalıev Báıterek aýdanynyń Asan aýylynda turady. 1922 jyly dúnıe esigin ashqan aqsaqaldy «Bas qarııa» dep sıpattaýymyz – ǵasyrdan asqan jasyna ǵana baılanysty emes. Serajıtdın aqsaqal jaqynda «Aýyl» partııasy jarııalaǵan «Batamenen el kógerer» atty respýblıkalyq batagóıler baıqaýynyń oblystyq satysynda bas júldeni jeńip aldy. Baıqaýǵa qatysqan 77 batagóıdiń arasynan erekshe kózge túsken qarııaǵa qazylardyń tańdaýy talassyz tústi. Ár sózi mirdiń oǵyndaı, áńgimesi áserli atamyzdyń shańyraǵyna arnaıy baryp amandasyp, ǵasyrdan uzaq jasaǵan jannyń lebizin tyńdap qaıtqan edik.
– 1922 jyly Tasqudyqta týyppyn. Ákemiz Baıǵalı – baı balasy, kóp jyl at arqasynda júrgen, Bylqyldaq mańyndaǵy masqar, alasha, kúshpen, tana rýlaryna bas bolǵan adam eken. Áý dep án salyp, jyr-dastandy da jyrlap qoımaı, dinge de júırik bolǵan. Mundaı adam keńeske jaǵa ma? 1920 jyldardyń sońynda qýǵynǵa ushyrap, Jympıty túrmesine túsken. 1930 jyly ákemiz barsha aǵaıyndy alyp jaıaý-jalpy Reseıge ótti. 1937 jylǵa deıin Bashqurtstanda turaqtadyq. Keıin Orynbor oblysynyń Sharlyq aýdany Sarmalaı aýylyna kóship keldik. Pýtıatıno degen aýylda mektep bitirdim, «Novyı pýt» ujymsharda eńbek ettim. Ákem, úsh aǵam maıdanda qaza tapty. 1947 jyly ózimmen taǵdyrlas Ulysh esimdi qyzǵa úılenip, otbasy boldym. 1958 jyly týǵan jerim Tasqudyqqa kóship keldim. О́ıtkeni «balalarym elde bolsyn» dedim, – deıdi aqsaqal az sózben ózi jaıly.
«Kórisý kúni – ata-babamyzdan kele jatqan keremet dástúr ǵoı. Bul saltymyzdy jat jerde júrgende de qaldyrǵanymyz joq. Buryn jasy úlken kárini ózimiz izdep baryp kórisýshi edik. Qazir ózimiz aqsaqal boldyq. Naýryz kelgeli bizdiń úıdiń esigi jabylmaıdy, dastarqany jıylmaıdy. Kelgen jannyń bárine aq tilegim, alǵys-batam daıyn. Qane, sender de qoldaryńdy jaıyńdar:
Iа, Qudaıym, qulym deı gór!
Muhammed úmbetim deı gór!
Shadııarlar dostym deı gór!
Pirlerim múrıdim deı kór!
Áýelde mal berip, aqırette ıman bere kór!
Ketpes dáýlet, keń peıil bere gór!
Týǵan aıdaı toltyryp, týǵandarǵa jas bere kór!
Jalıolla jálálat, Qulyń Sizge amanat,
Ketire kór Qudaıym, bola qalsa jamandyq!
Isińdi Qudaı ońdasyn, Qojapáýeden qoldasyn!
Túrkistanda Qoja Ahmet, Hıýada alýan Ahmet,
Jar bola kór duǵada áýlıe on bir Ahmet!
Atań menen anańdy qaýystyrǵaı jumaqta!
Sonda qylsyn bárimizdi ýássala ǵala halqı haırıdı Mýhammadan ýaǵalaıhı ashabıhı ájmaǵın bı rahmatıká ıa rahman rahım!»
О́z kindiginen taraǵan 9 baladan 9 nemere, 9 jıen, 8 shóbere, 7 jıenshar súıip otyrǵan Serajıtdın atamyzdyń batasy búkil elge darysyn!
Bir jasyńyz qutty bolsyn, aǵaıyn!
Batys Qazaqstan oblysy