Jańa Qojanyń jańalyǵy

Osy saýalǵa jaýap izdep qyzy­ǵýshylyq jeteginde premera kúni kınoteatrdy betke aldyq. «Meniń atym – Qoja» – qazaq kınosynyń altyn qazynasyna aınalǵan fılm. Demek áldeqashan klassıka shyńyna shyqqan shyǵarmany qaıta túsirý qajettilikten buryn, «atyń shyqpasa jer órteniń» kerine kóbirek uqsaǵany jáne ras. Alaıda «Jańa Qoja – jańa ınterpretasııa» degen tujyrymdy alǵa tartqan shy­ǵarmashylyq top jańa fılmniń bas­ty ereksheligi – remeık emes, «túpnusqa­daǵy oqıǵa jelisi qaıtalanbaıdy» dep túsindirdi. Demek «Qalan» kompanııasy túsirgen Qojanyń jańa saıahaty – tarıhı fılmniń jalǵasy desek te bolady.

«Jańa fılm – klassıkalyq týyn­dynyń kóshirmesi nemese zamanaýı nusqa­sy emes, oqıǵanyń kitap izimen túsiril­gen jalǵasy. Aıtýly shyǵarmadaǵy eski qundylyqtardy qaıta jańǵyrtyp, qa­zirgi zaman problemalary konteksinde qarastyrýǵa, kórsetýge talpyndyq, ıaǵnı fılmniń basty ıdeıasy — dástúr men jańashyldyqtyń úndesýi, urpaqtar arasyndaǵy baılanysty kórsetý. Biz klassıkalyq týyndyǵa táýelsiz eldiń kózi­men qarap, erkindik ıdeıasyn qostyq. Urpaqtar sabaqtastyǵy saqtalyp, qun­dy­lyqtardy jańǵyrta bilgen fılmniń kórermenge de bereri mol dep oılaımyz. Bul – ónerdegi alǵashqy qadamymyz. Kompanııa sapasy joǵary ónim shyǵarý úshin biraz kúsh saldy. Aldaǵy ýaqytta da balanyń yntasy men jigerin oıatatyn máni bar jobalar jasaýdy kózdep otyrmyz», dep pikir bildirdi «Qalan» kompanııasynyń basshysy ári fılmniń bas prodıýseri Asqar Bolat.

Prodıýserdiń sózinshe, Abdolla Qar­saqbaevtyń «Meniń atym – Qoja» fıl­miniń jaryqqa shyqqanyna 62 jyl ótkende «Qoja: Jańa saıahat» dep atalatyn jańa fılm túsirildi. Keńes dáýirinde erkindiktiń, qazaqy bolmystyń rámizine aınalǵan Qojanyń jalǵasy elimiz táýelsizdik alyp, azat bolǵanyna 33 jyl tolǵanda qaıta jańǵyrdy. Sol sebepti jańa týyndyda otarlyq máselesi, adamnyń bárin bir qalypqa salý arqyly keńes adamyn jasaýǵa tyrysqan eski júıe taqyryby kóterilmeıdi, ıaǵnı búgingi Qoja – basqa Qoja.

Joǵaryda atap ótkenimizdeı, «Meniń atym – Qoja» fılminiń jalǵasyn túsi­rý ıdeıasy elimizdegi oqytý ortalyqtary­nyń birine tıesili. Olar alǵashynda balalardy bilimge baýlý maqsatynda kıno epızodtaryna negizdelgen shaǵyn beınerolıkter túsire bastaıdy. Keıinnen oǵan suranys artyp, jańa kınony tas­palaý qolǵa alynǵan. 1,5 saǵattyq kartına 1,5 aı taspalanǵan. 1963 jyly tú­sirilgen fılmde Qoja besinshi synyp oqýshysy bolsa, al 2024 jyly túsirilgen «Qoja: Jańa saıahat» atty ekinshi týyn­dyda ol eseıip, jasóspirim shaqqa aıaq basqan, segizinshi synyp oqýshysy. Fılm rejısseri Qýat Ibragımov atap ótkendeı, shyǵarmashylyq top «Meniń atym – Qoja» fılminiń jalǵasynda sol zamannyń atmosferasyn esh ózgerissiz kórsetip, áıgili shyǵarmanyń aıtylmaǵan tustaryna ek­pin túsirýge tyrysqan eken. Sondaı-aq fılm komedııalyq baǵytty ekinshi planǵa ysyryp, negizgi kúshti drama janry boıaý­laryna burypty. Oǵan dálel kórsetilimnen soń kózin jasqa shylap shyǵyp jatqan kóp kórermenniń kóńil kúı tolqynysy der edik.

«Shyny kerek, jańa fılm jaryqqa shyǵa salysymen-aq «El súıetin qara Qoja jaqsy ma, álde jańa Qoja jaqsy ma?» degen salystyrý ǵana emes, synı kózqarastyń da qyzý pikirtalasqa ulasatynyn bildik. Sol úshin de atalǵan jobaǵa kirispes buryn uzaq oılandyq. «Áldeqashan klassıka deńgeıine kóterilgen kartınany qaıta jańǵyrtýdyń qanshalyqty qajettiligi bar?» degen de saýaldyń kókeıimizde tu­ryp alǵany belgili. Biraq Abdolla Qarsaqbaev atalarymyz kezinde keńes senzýrasymen alysa júrip, osyndaı ulttyq deńgeıdegi úlken týyndy túsirgen ǵoı. Sonyń saldarynan povestegi kóp dúnıe qysqaryp, tipti mazmuny ózgerip ketken de tustary bar. Máselen, fılmde Qoja ǵaryshker bolýdy armandasa, biz ádebı nusqadan aýytqymaı, bas keıipkerdiń jazýshy bolsam degen armanyna adal boldyq. Sol negizde oqıǵany órbittik. Qobaljı táýekelge kiriskenimizben, naqty jumys barysynda oqıǵanyń ishine enip kettik. Kózimizdegi osy bir otty kórgen prodıýserimiz Asqar Bolat ta bizdi qoldap, áý basta fılmge bólingen qarjyny eki ese kóbeıtip berdi. «Bastysy, jaqsy dúnıe shyqsa boldy» dep qanattandyrdy. Sonyń nátıjesinde, bastapqyda josparlaǵan «120 mıllıonǵa túsiremiz» degen oıymyz qoldaý taýyp, sońynda fılm bıýdjeti 250 mıllıon teńgeni qurady», – dedi rejısser.

Almaty oblysynyń Jalańash, Saty aýyldarynyń mańaıynda ótken túsirilim áý basta 18 kúnge josparlanǵanymen, qys mezgilimen tuspa-tus kelgendikten, aýa raıynyń túrli qıyndyǵy men ýaqyt beldeýi erekshelikterine baılanysty negizgi jumys 35 kúnge sozylǵan. Sonymen qatar bul týyndyny tartymdy etetin eń basty dúnıe – keıipkerler ekeni túsinikti. Bir qyzyǵy, shyǵarmashylyq top Qarsaqbaev fılminiń kórkemdik stılıstıkasyn qatań ustanýmen qatar, akterlik quramdy da alǵashqy nusqaǵa barynsha uqsatyp tańdapty. Qojanyń rólinde oınaıtyn balanyń bastapqy keıipkerinen aýmaıtyndyǵy fılmge degen qyzyǵýshylyqty arttyra túsken. Tek bul týyndyda túsirilim toby alǵashqy kartınadaǵydaı Qojany sońǵy sátke deıin taba almaı áýrelenbepti. Kerisinshe, bas keıipkerge qatty uqsaıtyn balany kórip, sol negizde fılm túsirýge bel býypty. Túrkistan oblysynda týǵan 15 jastaǵy Aıqyn Elýbaıdyń kelbeti, júrisi men minez-qulqyna deıin kórermenniń júreginde saqtalǵan Qojanyń dál ózi. Osylaısha ol oılamaǵan jerden akterge aınalyp shyǵa kelgen.

«Fılm túsirilimi bastalǵanda el esin­de Qoja bolyp saqtalǵan tamasha akter Nurlan Segizbaevpen arnaıy jolyǵyp, batasyn aldym. Qalaı desek te, Nurlan ata qansha býyn urpaqtyń balalyq shaǵyna boıaý bergen tulǵa ǵoı. Ol kisiniń senimi meni qanattandyrdy. Syrttaı ǵana baǵa berip, osy kúnge deıin kınoǵa túsýdi ońaı dep oılap kelippin. Biraq túsirilim alańyna kelgende qıyn ekenine kózim jetti. Oǵan qosa bireýdiń rólin salý degen óte qıyn eken», deıdi Aıqyn Elýbaı.

Sonymen qatar fılmde Jantas – Ilıar Eginbaı men Janar – Aıym Kúlmeshan, Sultan – Oljas Qalǵappar men Maıqanova apaıdyń rólindegi aktrısa Inabat Rızabekova da asa bir dáldik­pen tańdalǵanyn aıtyp ótýimiz kerek. Kúzetshi aǵaı keıpinde kóringen Kádir­bek Demesinovtiń sheberligi ádetteginshe óz ­ba­bynda. Sol sekildi Qazaqstannyń halyq ártisi Dýlyǵa Aqmolda, Qazaqstan­nyń eńbek sińirgen ártisi Shámshagúl Meń­dııa­rova, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaırat­kerleri Sholpan Sirgebaeva, Bekjan Turys, Erkebulan Daıyrov, Erjan Jarylqasynov, Kenjebek Basharov, Gúlsharat Jubaeva syndy kásibı ártis­ter fılmniń kórkemdik boıaýyn baıyt­qany anyq.

Keńestik formattan «birde basy, birde aıaǵy shyǵyp turatyn» shyǵarmany árıne, ol zamanda taspalaý bir basqa da, táýelsizdik jastarynyń kózqarasy negizinde saraptaý múldem bólek dúnıe. Osy talap pen talǵam turǵysynan tarazylasaq, ol Qojadan bul Qojanyń basty ereksheligi – Abdolla Qarsaqbaev óziniń klassıkalyq fılmin­de jeke adamdardyń taǵdyry arqy­ly ult taǵdyryn kórsetýdi, ıaǵnı jalqy­dan jalpyǵa ótýdi maqsat etse, al jańa Qoja­nyń jańalyǵy – rejısser jalpydan jalqyǵa ótip, qoǵamdaǵy «kishken­taı» adamnyń jeke máselesin kórsetýge tyrysady. Qýat Ibragımov keńes zamanyn­da­ǵy kópshilikke tanys ári tanymal Qoja beınesi arqyly búgingi qoǵamda ómir súrip júrgen «kishkentaı» adamnyń ishki kúıin sıpattaýǵa basymdyq beredi. Sonysymen de jańa zaman adamdarynyń minez-qulqy men psıhologııasyna tereńnen dendeýge umtylypty, ıaǵnı fılmde Qoja ǵana emes, Jantas pen Sultan taǵdyryna da basqa rakýrstan úńilý úderisin baıqadyq. Máse­len, Abdolla Qarsaqbaevtyń fılminde Jantas Qojanyń tabıǵatyn tereńnen asha túsý úshin qoldanylǵan keńestik júıege ıilgen, tilalǵysh bala bolsa, Ibragımovtiń fılminde ol – kúrdeli beıne. Burynǵy Jantaspen salystyrǵanda jańa Jantas áldeqaıda eseıgen ári soǵan saı mańaıyna, ásirese, Qojaǵa tıgizer zııany da kúrdelene túsken. Osylaısha rejısser jańa Qojada Jantastyń shynaıy motıvin aıqyndap, tulǵasyna tereń úńile bilgen.

Sol sekildi fılmdegi Sultan beı­nesiniń de saraptalýy kórermenin beıjaı qaldyrmaıdy. Ol fılmmen salys­tyrǵanda, bul fılmdegi Sultan tentek­tigin jeńip, sońynda túzý jolǵa túsken keıipker bıigine kóteriledi, ıaǵnı Sultan «Qoja: Jańa saıahatta» alǵash ret qolymen jasaǵan isin moınymen kóteredi. Aýyldastarynan, ákesinen, dosynan, jalpy qoǵamnan keshirim surap, fılm sońynda eseıgen jigittiń naǵyz er azamatqa tán minezin kórsetedi.

Jańa týyndydaǵy taǵy bir jańalyq – fılmge Qojanyń ákesi Qadyr beınesiniń enýi. Qarsaqbaev kınosynda Qadyr beınesi fılm boıy tek eles bolyp kezip júrse, jańa fılmde Qojanyń da, Sultannyń da ákesi kadr ishine kiriktirilip, tipti áke men bala arasyndaǵy qarym-qatynastyń qyr-syryna dendep boılaýǵa qadamdar jasalǵan. Qoja men Janar, Mıllat pen Qarataı arasyndaǵy baılanys, oǵan ene­niń kózqarasy, mine, osynyń bárine ­fılmde laıyqty baǵa berilgen. Degen­men, atalǵan oqıǵa jelisi jańa týyndy­da kóterilgen negizgi (ortalyq) ıdeıa emes. Jaı ǵana Qoja beınesin asha túsý úshin kiriktiligen qosalqy kórinister. Bul týraly ssenarıı avtory Sadyq Sherimbek: «Jańa týyndynyń basty jańalyǵy ne?» deseńizder, «jasóspirim jigittiń ózin tabý arqyly qara shańyraqtyń qojasyna aınalýy» der edik. Iá, Qojanyń soǵys­tan qaza bolǵan ákesinen qalǵan shańyraq­tyń ıesine aınalǵanyn uǵyp, er jetke­nin túısinýi – negizgi taqyryp», dep jańa fılm týrasyndaǵy tolǵanysymyzǵa núk­te qoıdy.

Sonymen qatar Qojanyń shatyrdan jazý máshińkesin taýyp alyp, pernelerin basyp, qaǵaz betine áldeneni túsirýge tyrysýy da – onyń jazýshy bolsam degen armanyna birtaban jaqyndata túskendeı hám áke men bala arasyndaǵy rýhanı tini myqty baılanystyń qaıta jandanǵanyn aıqyn ańǵartqandaı. Fılm sońynda bas keıipker ózi armandaǵandaı úlken jazýshy bolyp, arman-muratyna jetedi de. Osy arqyly shyǵarmashylyq top bala armannyń taý qoparyp, tas úgiterlik alapat kúshke ıe ekendigin de sátti jetkize bilgen.

Úlken jumys atqarylǵan jerde azdy-kóp kemshilikterdiń de kezdesýi zańdylyq qoı. Sol sekildi bul fılmde de óte qysqa ýaqytta túsirilgen asyǵystyqtyń salqyny onyń kórkemdik deńgeıine birshama keri áser etkeni baıqaldy. Ekrandaǵy sholtań-sholtań etip sońy aıaqtalmaı qalǵan kadr­lar, Qarsaqbaev qoltańbasyna ásire elikteý, akterlerdiń ún qubyltýyndaǵy jasandylyq, sonymen qatar fılmde­gi túrli plakat, qaǵazdarda jazylǵan mátinderdegi pýnktýasııalyq qateler de eriksiz nazaryńdy aýdartpaı qoımaıdy. Osy turǵydan kelgende kez kelgen fılm redaktorlaryna zor jaýapkershilik júkteledi hám sony mamandar jiti sezinse eken degen tilek qaldy kókeıde.

Biraq qalaı desek te, Berdibek Soq­paqbaev shyǵarmasy negizinde túsi­rilgen Abdolla Qarsaqbaevtyń «Meniń atym – Qoja» fılmi – qazaq kınoóneri­niń altyn qoryna qosylǵan biregeı týyn­dy ekendigine eshkimniń daýy bolmasa kerek. О́zin áldeqashan sheberlik bıiginde dáleldegen shyǵarmanyń ornyn basý da múmkin emes. Al endi osy bir klassıkanyń jalǵasy retinde jaryq kórgen jańa fılm dál sol deńgeıge jetpese de, kıno ónerinen óz ornyn alyp, tuǵyryn bekite ala ma? Ol – basqa másele. Ony alda ýaqyt pen kórermenniń talǵamy kórsete jatar.