Instagram men TikTok-ta vıdeo salyp, YouTube-ta blog júrgizip júrgenderdiń áreketin buryn tek hobbı dep qabyldaıtynbyz. Al qazir bul – naqty tabys kózi, tipti jańa ekonomıkalyq keńistikke aınalyp úlgerdi. Elde ınternet qoldanýshylar sany 18 mln-nan asyp, halyqtyń 92%-y ǵalamtorǵa turaqty qosylady. Onyń 75%-y áleýmettik jelini belsendi paıdalanady.
Áleýmettik jeli – múmkindikter alańy
Búginde áleýmettik jeliden tabys tabýdyń birneshe negizgi tásili bar: paraqshada jarnama ornalastyryp, qaralym men belsendilik úshin aqy alý; eksklıýzıv kontent úshin turaqty tólem qabyldaý; ónimderdi jarnamalap, satylymnan paıyz enshileý; ónimdi onlaın paraqsha arqyly usyný, tikeleı qoldaý – oqyrmannan donat nemese syılyq qabyldaý. Áleýmettik jeliniń belsendi qoldanýshysy, jas ánshi ári aqyn Armanbek Jákeıhannyń aıtýynsha, TikTok-taǵy qaralymnan túsetin monetızasııa Qazaqstanǵa endi kelip jatyr.
– TikTok-ta monetızasııanyń tolyq iske qosylmaýy – biz úshin ýaqytsha kedergi. Sol sebepti, kóp qoldanýshy jańa akkaýnt ashyp, monetızasııa baptaýlaryn iske qosýǵa tyrysady. О́ıtkeni algorıtm keıbir paraqshada monetızasııany qoldasa, endi birinde múlde múmkindik bermeıdi. О́zim alǵashqy paraqshamda tikeleı efırge shyǵyp, kórermenderden vırtýaldy syılyqtar alyp, kishigirim tabys taýyp júrdim. Qazir negizgi kúshti qaralymnan tabys tabýǵa baǵyttap, arnaıy jańa paraqshamdy damytyp jatyrmyn, – deıdi.
Armanbek TikTok múmkindikterin tolyq ıgerýmen qatar, YouTube-ti de belsendi paıdalanady. Bul platformada monetızasııa júıesi 2007 jyldan beri jolǵa qoıylǵan.
– YouTube-taǵy kontentim únemi monetızasııalanady. Bul platformada jumys isteý ońaı emes, biraq beretin múmkindigi zor. Bul – jaı ǵana onlaın tabys emes, shyn máninde zańdy kásiptiń bir túri. Sondyqtan memleketke tóleýdi de salyq mindetti de umytpaý kerek. Eger biz osy salany kásibı deńgeıde damytsaq, sıfrlyq ekonomıkadaǵy ornymyzdy naqtylaı alamyz, – dedi Armanbek.
Blogerler salyqtan jaltara almaıdy
Bireý – vaıner, bireý – sholý jasaýshy, endi biri motıvasııa men kosmetıka arqyly qyrýar aqsha taýyp otyr. Al endi sol tabys zań aldynda qanshalyqty ashyq? 2023 jyly qabyldanǵan «Onlaın platformalar men onlaın jarnama týraly» zań – osy saladaǵy alǵashqy naqty qadamnyń biri. Qujatqa sáıkes, áleýmettik jeli arqyly tabys tapqandar 3%-dan 10%-ǵa deıin salyq tóleýge mindetti.
Alaıda zań qabyldanǵanymen oryndaý jaǵy aqsap tur. 2025 jylǵy aqpanda Memlekettik kirister komıteti 594 blogerdiń jalpy somasy 53,3 mlrd teńge salyq tólemegenin málimdedi. Keıin 15 blogerge 1,5 mlrd teńge qosymsha salyq salynyp, 75 mln teńge bıýdjetke qaıtarylǵan. Taǵy 850-ge jýyq blogerge eskertý jasalypty.
Aıtpaqshy, 2024 jylǵy naýryzdan bastap blogerler kez kelgen jarnamalyq kontentin «jarnama» nemese «PR negizinde» dep belgileýge mindetteldi. Talapty buzsa, 57 myń teńgeden bastap jarty mıllıonǵa deıin aıyppul tóleıdi. Degenmen másele tek zańda emes. Kóp bloger salyqtyq saýattan jurdaı. Tabysyn zańdastyrýdan qorqady nemese qaıdan, qalaı bastaryn bilmeıdi.
Kóleńkeli tabys kórinbeı qalmaıdy
Ekonomıst Baýyrjan Ysqaqtyń aıtýynsha, zańsyz aqsha tabý úderisi birneshe kezeńnen turady.
– Birinshisi – ornalastyrý. Zańsyz jolmen alynǵan aqsha aldymen qarjy júıesine engiziledi. Mysaly, kásipkerlik tabys retinde kórsetilýi múmkin. Ekinshi kezeń – qabattastyrý. Bul kezeńde aqsha birneshe qarjylyq operasııa arqyly ótkiziledi. Naqty qaıdan kelgenin jasyrý maqsatynda shetelge aýdarylady nemese krıptovalıýtaǵa aınalýy múmkin. Úshinshi kezeń – ıntegrasııa. Sońynda bul aqsha zańdy kásipke nemese jeke tutynýǵa jaratylady. Mysaly, jyljymaıtyn múlik satyp alýǵa nemese ınvestısııa salýǵa paıdalanylýy múmkin, – dep túsindirdi sarapshy.
Onyń sózinshe, keıbir kontent jasaýshylar tólemdi krıptovalıýta arqyly alyp, ony jasyryp otyrýy múmkin. Mundaı tásildermen kelgen tabys salyq organdaryna kórsetilmeıdi. AQSh-ta blogerler men kontent jasaýshylarǵa arnaıy salyq formalary engizilgen. TikTok, YouTube tabystary arnaıy 1099 formasy arqyly esepke alynady.
– Eýropalyq odaq elderinde 2020 jyldan bastap DAC7 dırektıvasy kúshine endi. Oǵan sáıkes, YouTube, TikTok platformalary paıdalanýshynyń tabysy týraly aqparatty avtomatty túrde salyq organdaryna jiberip otyrýǵa tıis. Sıngapýr, Koreıa, Japonııa elderinde áleýmettik jeli qoldanýshylarynyń tabysy arnaıy salyq kodymen tirkelip, zańdy esepke alynady. Bul elderde aqshany jylystatýǵa qarsy zań óte qatań jumys isteıdi. Osy rette bizde de Salyq kodeksine tıisti ózgerister engizilip, blogerler men kontent jasaýshylar úshin naqty erejeler men talaptar belgilenýi kerek, – deıdi ekonomıst.
Ásem JANATOVA,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ Jýrnalıstıka jáne áleýmettik ǵylymdar fakýltetiniń 3-kýrs stýdenti