Umytylǵan Úmbet Jamanov

Úmbet Jamanovtyń ózine qatysty arnaıy jazylǵan maqala kózimizge tús­­pedi. 2009 jyly «Arys» baspasynan ja­ryq kórgen «Alash. Alashorda» en­sık­­lopedııasynda belgili zertteýshi Maq­­sat Tájimurat Aqpan tóńkerisinen keıin Bısenǵalı Ábdirahmanov, Molda­ǵalı Joldybaev, Jáký Nııarov, Úm­bet Ja­manov, Oraz Isaev, Halen Saǵyn­dyqovtar Alash qozǵalysyna qatysqa­nyn, biraq Dosmuhamedovter men Álibe­kovter tobynan beıtarap aýyl ıntellıgensııasy quramynda bolǵanyn aıtyp ótedi.

Búgingi Batys Qazaqstan oblysyna qarasty Terekti aýdany aýmaǵynda Shalqar atty áıgili kól bar. Hamza Esen­janovtyń «Aq Jaıyq» trılogııasyna ózek bolǵan oqıǵanyń birazy osy óńirde ótken. Osy Shalqarǵa taıaý jatqan burynǵy Dýana bolysy, Áljan sor aınalasy baıbaqty Aqberli rýynan shyqqan beldi tuqymnyń en jaılaǵan jeri edi. Bul áýletten HVIII ǵasyrda el bılep, sardar atanǵan Áljan Esirgemesuly shyqqan. Qazir shıpaly qara balshyǵy talaı jerge áıgili bolǵan sordyń aty sodan qalǵan. Áljannyń nemere týysy Qabyluly Jamannan Úmbet týady. Osy óńirde «Jaman qudyǵy» dep atalatyn jer ataýy áli kúnge deıin saqtalǵan. Soǵan qaraǵanda bul kisi de aýqatty, maldy bolǵan sııaqty.

«Men Jamanov Úmbet Jamanuly, Oral gýbernasy Jympıty ýezi Dýana bolysynyń burynǵy №6, qazirgi №3 aýylynda Buldyqsaı degen jerde 1890 jyly qazannyń sońy, qarashanyń basynda dúnıege kelippin» dep jazady ózi 1923 jyly toltyrǵan ómirbaıanynda.

«Ákem kedeı edi, shaǵyn rýdan shyq­qanbyz. Ákem patsha zamanynda eshqa­shan laýazymda bolǵan emes, ómir boıy mal baǵyp, jer tyrnap, shaǵyn ǵana sharýasyn jasap, adal eńbegimen kún kórgen kisi edi. Ol qorǵansyz kedeı bolatyn, ol zamannyń baı-baǵlany, atqaminerleri ákemniń maly men jerin tartyp alǵan, muny maǵan anam aıtty. Men óz ákemnen óte kishkentaı, bir jasymda qaldym, anamnyń qolynda óstim. Anam da álsiz rýdan shyqqan, ata-anasy men aǵaıyndary ómir boıy eleýsiz qyzmette bolǵan, qazir olardyń qý janynan basqa eshteńesi joq...»

Árıne, ózi keńes qyzmetinde júrgen, ókimet saıasatynan habary bar adam óziniń ata-tegi baı bolǵanyn aıta almaǵany anyq. Úmbet Jamanov ta óziniń qalaı bilim alǵanyn ádemi ańyz etip sýrettegen:

«15 jasyma deıin anammen birge jaldanyp baıdyń qoıyn baqtym. 15 jasymda sol kezdegi Qarasý-Shalqar qosbasqyshty orys-qazaq ýchılıshesiniń muǵalimi kómektesip, sol ýchılıshege tústim. Onyń janynda ınternaty bar edi. Osy mektepte 7 jyl oqydym. Jazǵy kanıkýl kezinde jumys istep, qys boıy oqıtynmyn. Sóıtip, qosbasqyshty, altyjyldyq orys-qazaq mektebin bitirdim. Ony bitirgen soń, jumys istep, óz eńbegimmen 7 som taptym.

Bul qarajatty bylaı taptym: men turatyn jertóleden eki shaqyrymdaı jerde shaǵyn tuzdy kól bolatyn. Jurt jazdyń eń ystyq maýsym-shilde aılarynda osy kólden tuz alatyn. Men de sol jer­den tórt arba tuz jınadym. Onyń jar­tysyn kórshime berip, odan jalǵa qo­sógizdi eki arba aldym. Sol arbaǵa qal­ǵan tuzymdy tıep, Ilbishin qala­syn­daǵy Qojahar stanısasyna aparyp sattym. Osylaısha, qaltama 7 som tústi. Sóıtip, Oral gýbernasyna qaras­ty Elek qalasyndaǵy pedagogıkalyq kýrsqa tap­syryp, emtıhannan ótip, oqýǵa túsip ket­tim. Bul jerde eki jyl oqyp bitirip, 1915 jyly «qazaq mektebinde bas­taýysh synyp muǵalimi» mamandyǵyn alyp shyqtym», deıdi keıipkerimiz (BQOMA, Qor № P-1, Tizimdeme № 2l, Ic № 1181a, Lıchnoe delo: Djamanov Ýmbet Djamanovıch).

Úmbet Jamanov sol 1915 jyldan bas­tap aýyl mektepterinde muǵalim bolyp eńbek etken. Áýeli Qaraqobda, Oıyl-Qıyl birbasqyshty mektepterinde sabaq bergen. Aqpan tóńkerisinen keıin týǵan jerine, Dýana bolysyna aýysqan. 1918–1919 jyldary Oıyl ýálaıaty, Kún­batys Alashorda qurylyp, el dúrli­gip jatqanda saýatty azamat saıası oqı­ǵa­lardan da syrt qala almaǵan sııaq­­ty. Onyń Jympıty, Qaratóbe, Oıyl­­da ótken Alash sıezderine qatys­qany jó­ninde bizde naqty derek joq. Anketa­larynyń birinde «Alashorda ýaqytynda Oıyl ýezinde muǵalim boldym», «Jympıty ýezinde bandıtızm­di joıýǵa qatystym» dep kórsetedi. «1919 jyly Jympıty revkomynyń nusqaýshysy boldym» dep jazǵany da bar. Biraq Kúnbatys Alashorda 1920 jyldyń basynda taratylǵany belgili. Úmbet Jamanov ta 1920 jyldyń qarasha aıynda bol­shevıkter partııasyna ótken, 1922 jyldyń qańtarynan bastap ýezdik komıtet múshesi bolǵan.

«1920 jyly qyzyl armııa Jympı­tyny alǵanda birden, ıaǵnı qańtar aıynda qalaǵa keldim. Sol jerde qyzyl ásker qatarynda birge bolǵan joldastarym­men kezdestim, olardyń biri Jympıty revkomynyń tóraǵasy boldy. Ol meni bala kúnimnen biletin, mektep qabyr­ǵasynda-aq meniń ómirbaıanym men shyǵý tegim oǵan belgili edi. Ol meni Jym­pıt­y ýezi boıynsha keńes saılaýyna nus­qaýshy jáne tekserýshi (revızor) etip ta­ǵaıyndady», dep jazady Jamanov. Bul jer­de «joldasym» dep otyrǵany eń al­­dymen Moldaǵalı Joldybaev ekeni anyq.

Mine, osy 1921–1923 jyldary Jama­nov Jympıty ýezdik mekemelerinde stat­bıýro meńgerýshisi, ýezdik partııa komıteti uıym­dastyrý bóliminiń meń­gerýshisi, saıası bólim bastyǵy, t.b. qyzmetter atqarady.

1923 jyly Sovnarkom tóraǵasy Sáken Seıfýllın Orynbordan Oralǵa, sosyn Jympıtyǵa barǵan sapary týraly derekterde Úmbet Jamanovtyń esimi ushyrasady. «Ne kerek, əıteýir Səken sol úsh kún boıy (22–24 qazan, 1923 jyl – Q.Q.) delegattarmen oınap-kúlip júrdi, jumysty qalaı isteý, qaı məselege basa nazar qoıý kerektiginen aqyl aıtty. Sol boıda 12 adamnyń ýezdik atqarý komı­tetiniń jańa quramy bekitildi. Pred­se­da­teline Mədııar Úmbetalın saılandy. Músheligine Qalıolla Izbasov, Úmbet Jamanov, Temir Bekməmbetov, Sermuqan Bekbatyrov jəne men endim...» dep jazady qart muǵalim Ǵusman Ahmetov «Oral óńiri» gazetiniń 1964 jylǵy 29 naý­ryz kúngi №64 sanyndaǵy «Men Sákendi kórdim» degen esteliginde.

1922 jyly Jympıty revkomynyń hatshysy О́tetileýov Úmbet Jamanovqa «saıası saýaty tómendeý, biraq partııa men sovet úkimetine adal berilgen» dep minezdeme beripti.

Jamanovtyń jeke isinde Ǵabdolla Turymtaev degenniń Shaıhy degen (Janti­leýov pa? – Q.Q.) dosyna jazǵan haty da tirkelipti. Onda «Úmbet Jamanov jaqynda Aıtjan Dilmuqashevtyń qaryn­dasyn ekinshi áıel etip aldy, qalyń­malyna bir buzaýly sıyr, bir bıe jáne bir mıllıard (?!) som berdi (qalyńnyń jartysyn jylýdan jınady). Bul qyz RSFSR-daǵy aıtýly sulýdyń biri edi, shubar Úmbetke qııýdyń ózi qıyn. Qazir onyń jalǵyz atynan basqa maly qal­mady, qos qatynyn qalaı asyraıtyny bel­gisiz...» dep jazady hat ıesi. Bir qyzy­ǵy, 1923 jyldyń 3 qańtarynda jazylǵan bul hattyń avtory – Úmbet Jamanovpen atalas aǵaıyn bolyp shyqty...

Keıipkerimizdiń budan arǵy ómirin­de aqtańdaq tustar kóp. 1920 jyldardyń aıaǵynda Aqtóbeden Oryn­borǵa qyzmet aýystyrǵany qyzy Roza Jama­novanyń estelikterinde aıtylady. Roza Úmbetqyzy 1928 jyly Aqtóbe qala­synda dúnıege kelgen.Almaty obly­synyń memlekettik arhıvi 2018 jyly shyǵarǵan «О́mirdegi, ónerdegi qos jul­dyz» atty qujattar jınaǵynda KSRO Halyq ártisi Roza Úmbetqyzy Jamanova óziniń ata-anasy jaıynda tuńǵysh ret she­shi­lip aıtyp, baryn­sha tolyq esteligin jazyp ketipti. Esteliktiń taqyryby da – «Biz ata-anamyz týraly aıtýǵa qorqatynbyz».

«Ákem jumystan kelgende bárimiz moınyna asylatynbyz. Ol óte meıirimdi boldy. Meniń aldymda eki qyz bolǵan eken. Úshinshi bolyp men dúnıege kelgende bireýler qatelesip, ákemnen «uldy boldyń!» dep súıinshi surapty. Qatty qýanǵan ákem keıin meniń qyz ekenimdi estigen sátte kóńili túsip, qolyn bir siltepti. Kóp keshikpeı eki apam birinen soń biri qaıtys bolyp, men jalǵyz qalyppyn. Sodan keıin meni erekshe álpeshtep ósirdi», deıdi Roza apaı.

Qyzynyń aıtýynsha, anasy Zibırá aýrýshań bolǵan. Birde Sochı, birde Iаlta, shıpajaıǵa jıi barǵan. «Turǵan úıimiz úlken edi, 5-6 bólme boldy. Úı jumysyna kómekshi Polıa táteı degen áıel bolatyn, tátti bálish pisiretin edi. Men Polıa táteıdi de anamdaı kórdim», dep eske alady Roza Jamanova baqytty shaqtary týraly.

Úmbet Jamanov 1934 jyly 26 qań­tar – 10 aqpan aralyǵynda Máskeýde ótken kompartııanyń XVII sıezine 2 myńdaı delegattyń biri bolyp qatysqan.

Tergeý qujattarynda Úmbet Jama­nov­tyń tutqyndalar aldyndaǵy sońǵy qyzmeti – Orynbor qalasynda oblys­tyq atqarý komıtetiniń bólim meńgerý­shisi dep kórsetilgen. 1938 jyly 12 aqpanda atý jazasyna kesilipti. Roza apaı ákesiniń «Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń jumysshy fakýltetin uıymdastyrǵanyn» qarttardan estigenin, Prezıdent arhıvinde saqtalǵan qujattar arasynan «150 stýdentti eki apta ishinde jataq­hanaǵa ornalastyryp, ashanamen, dáriger qyzmetimen qamtyǵany, oqý ju­mysyn jolǵa qoıǵany úshin» alǵys ja­rııalanǵanyn kórgenin aıtady. Soǵan qa­raǵanda Úmbet Jamanovtyń uıymdas­tyrýshylyq qabileti joǵary bolǵan.

«Ákemdi tutqyndar aldynda anam túsinde qos burymynyń biri kesilgenin kóripti. Olar túnde keldi. Men shyrt uıqyda jatyr edim, bireý tósekten julyp alyp, aıaǵyma turǵyzdy. Tany­maı­tyn adamdar meniń bólmemdi timiski­lep jatty. Bul tintý eken. Mamam da, Polıa táteı de jylaǵan joq. Anamnyń aıaǵy aýyr edi, men jáne kishi inim barmyz. Sol kúıi ákemdi ne úshin qamaǵanyn bilmeı kettik qoı. «Týǵan aǵasy «Alash» qatarynda bolypty, ol da ustalypty» dep esittik. Ákem ustalǵan soń, anam artynan túrmege baryp turdy. Ákem meni «orys mektebine ber» dep amanat etipti. Balalaryn sońǵy márte kórgisi kelgen eken. Biraq anam alasapyran kúnderi tólqujatyn joǵaltyp, sodan keıin túrmege jibermeı qoıǵan».

Orynborda shıetteı balamen qalǵan Zibırá amalsyz Úmbettiń aǵaıyndaryn saǵalap sol kezdegi Oral oblysy, Chapaev aýdany Jaman aýylyna keledi. «Bizdiń kelgenimizge qýanǵan týys bolmady. Anam bizdi osynda qaldyryp, Orynborǵa qaıta ketti. Sol kúnderdiń birinde «Zibırá da usta­lypty» degen habar jetti. Búkil aǵaıyn bizden bet burdy. Men 9 jastamyn, eki inim tipti kishkentaı. Áli esimde, bir saraıdyń buryshynda úsheýmiz búrisip otyrdyq. Bizdiń bul habarymyzdy estip, anamyz qustaı ushyp jetipti. Bizdiń júregimiz jaryla jazdady! «Ákem qaıda?» degen saýalyma anam kóre alma­ǵanyn aıtty. Ol kezde ákem atylyp ketken bolsa kerek», dep jazady Roza apaı.

Árıne, aýrýshań áıelge úsh balany asyraý ońaı bolmaıtyn. Burynǵy saltanatty turmystan qalǵan kıim-keshek, tósek-oryn satylǵan, aıyrbasqa ketken. Úmbettiń qasqyr ishigi sıyrǵa, birneshe tósekqap bir qapshyq unǵa aıyrbastalǵan. Sol kúnderi Zibırá «talantty balalardy mýzyka mektebine qabyldap jatyr» degendi estip, Rozany Oral qalasyna alyp keledi. Sóıtip, qabyldaý emtıhanynan ótken Roza mektep janyndaǵy ınternatqa qabyldanady. Bul sol kezdegi Oral qalasyndaǵy jalǵyz qazaq mektebi – qazirgi №11 daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-ınternat bolatyn.

«Anam mektepke ara-tura kelip turdy, qyzanaq, nan ákelip bergeni esim­de. Sońǵy kórgenimde inilerimdi alyp Qyzylordaǵa, óz aǵaıyndaryna baratynyn aıtty», deıdi Roza apaı. Bul onyń anasyn sońǵy kórgeni eken. Zibırá sol Qyzylorda jaǵynda bir balasymen ash­tan ólse kerek, bir inisi Bolat Balalar úıi­ne qabyldanyp, aman qalǵan. Aǵaıyn­dy­lar kóp jyldan soń ǵana kezdesken...

KSRO Halyq ártisi, memlekettik syı­lyq­tyń laýreaty, konservatorııa profes­so­ry atanǵan Roza Jamanovany jaqyn biletinderdiń bári «óte qara­paıym, tuıyqtaý adam edi, ásirese bala­lyq shaǵy týraly múldem aıtqysy kelmeı­tin» dep sýret­teıdi. Shynynda da, bala ke­zin­degi oqıǵalar, ata-anasynyń jazyq­syz qýǵyn­­ǵa ushy­raýy Roza Úmbet­qy­zynyń da janyna óshpes jara salǵan.

«Men ákemniń kim ekenin kóp ýaqyt jasyryp júrdim. Oral qalasyndaǵy №3 balalar úıinde Kamenevtiń qyzy boldy. Jıren sary qyz edi. О́zge balalar ony «halyq jaýynyń qyzy» dep qat­ty sabaıtyn, kún kórsetpeıtin. «Meniń de ákemniń halyq jaýy ekenin bilse, kórgenim osyndaı bolady-aý» degen oıdan qatty qorqýshy edim» depti Roza apaı. Osy qorqynysh halyq ártisin ómiriniń sońyna deıin mazalasa kerek. Táýelsizdik ábden ornap, halyq jaýlary anyq aqtalyp, olar týraly jappaı jazylyp jatqan kezde ǵana joǵarydaǵy estelikterdi aıtyp, aǵynan aqtarylǵan eken jaryqtyq.

«Teatrda solıspin, KSRO Halyq ártisi atanǵan kezim. Úlken teatrdyń ártisterimen birge Polshaǵa baratyn boldyq. Meni Máskeýge, KSRO Mádenıet mınıstrligine shaqyrdy. Meni jyly qabyldap, bir er adam ońasha sóılesti. Oryndyqqa otyrǵyzyp, týǵan jylym­dy, qaıda qyzmet etetinimdi surap jatty. Jaýaptarymdy qaǵazǵa túsirip otyrdy. Bir kezde tótennen: «Sizdiń ákeńiz kim bolǵan?» dep surady. Men «bilmeımin» dedim. Sol áńgimeden keıin meni Polshaǵa baratyn delegasııa qura­mynan alyp tas­tady. Álgi adam Memle­kettik qaýipsizdik komıtetinen bolsa kerek», dep eske alypty Roza Jamanova.

«Meni kóp adam «tuıyq» dep jatady. Men kishkentaıymnan ár sózime abaı bolýǵa, ózimdi qatań qadaǵalaýǵa májbúr boldym. Eshbir qaǵazǵa qol qoımaı­­tyn­myn. «Qolyńdy qoı» degen daýysty esti­sem, denem túrshigip ketetin. Qol qoı­sam da, ábden oqyp alyp qoıamyn», deıdi este­li­ginde.

Úmbet Jamanov 1957 jyly mamyr aıynda aqtalǵan. Biraq «aqtaldy» degen bir japyraq qaǵaz bolǵanymen, shyn máninde aqıqattyń aýyly áli alys bolatyn. Shyndyq aıtylǵan joq. Kóńil saırap turǵanymen, til baılaýly boldy...

Degenmen Roza Jamanova 1963 jyly atajurtyna – qazirgi Batys Qazaqstan oblysy Terekti aýdanyna qarasty Dýana aýylyna arnaıy kelipti.

«Ǵıbatolla, Almatyda seniń ataqty qaryndasyń bar eken ǵoı. Sol elge kele jatyr. Qarsy alýymyz kerek» depti keńshar dırektory meniń ákeme. Ol Roza apamyz bolyp shyqty. Orta boıly, dóńgelek júzdi adam eken. Kóp sheshilip áńgimelesken joq. Jat adam qusap to­syrqap turdy. Oryssha sóıleıdi. Ony aýyl adamdary túsinbeı jatty. Erteńine ákem Jaman qystaýynyń ornyna apardy. Bizdiń sheshelerimiz «Jaman» degen sózdi aıtpaıtyn, «Jaqsy emes» deıtin. Osy araǵa kelip, atasynyń tirlik etken jerin kórip ketti. Biraq atalarynyń naqty qaı jerde jatqanyn taba almady. Kóne zırat oryndary keńshar kezinde mal tapap, jermen-jeksen bolyp qalǵan eken. Roza apaı «qaıtadan kelemin, belgi qoıamyn» dep edi. Kelmedi», dep eske alady búginde Saryómir aýylynda turatyn týy­sy Nurlyqyz Nurmuqanova.

1969 jyly teatr ujymymen birge Orynbor qalasyna barǵan kezinde de Roza apaı balalyq shaǵy ótken úıdi izdep, taba al­mapty. «Kósheniń aty da, turǵan úıimiz de esimde qalmapty», dep jazady keıingi esteliginde.

Osy oqıǵalardyń báriniń astarynda Keńes odaǵyna áıgili sahna sheberiniń jan túk­pirinde saqtalǵan, eshkimge aıta almaǵan, máńgi jumbaq tebirenisi, saǵy­nysh­ty sezimi jatqany anyq...

Biz osy maqalany jazýymyzǵa Roza Jamanova týraly «Abaı» telearnasynan «Biregeı» aıdarymen berilgen «Tasty jaryp shyqqan gúl» derekti fılmi túrtki bolǵanyn aıta keteıik. Osy fılmdi túsirý kezinde Aınur Eraly qaryndasymyz habarlasyp, Úmbet Jamanov týraly aıtyp berýimizdi suraǵan edi. О́zi qolyndaǵy málimetterin de bizben bólisti. Almaty oblysynyń memlekettik arhıvi daıyndaǵan qujattar jınaǵy áriptesimiz Aıdar Joranovtyń kómegimen qolǵa tıdi. Jalpy, Aıdar qazaq óneri men mádenıetinde óshpes iz qaldyrǵan tulǵalardy nasıhattaý isimen júıeli aınalysyp júrgen azamat eken. Aıtpaqshy, Úmbet Jamanovtyń qazir belgili jalǵyz fotosýreti Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq memlekettik kıno-fotoqujattar men dybys jazbalar arhıvinde saqtalǵan. 1934 jyly Orynbor qalasynda túsken fotoda 12 eresek adam, 1 sábı (Roza Jamanova) bar, Úmbet pen Zibırá Jamanovanyń aınalasyndaǵylar – týystary men dostary dep kórsetilipti. Biz sýretshi-dızaıner Arman Daýylbaıǵa óńdetip, ózimizge kerek úsh adamdy bólip alyp usynyp otyrmyz. Ortalyq memlekettik arhıviniń basshysy Sábıt Shildebaıǵa, Batys Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıv basshysy Aıjan Saýǵabaevaǵa, qarapaıym muraǵat qyzmetkerlerine de myń alǵys aıtamyz.

Árıne, Úmbet Jamanov tulǵasyna qatysty aqtańdaq áli de kóp. Qazir Reseı muraǵattarynda saqtaýly turǵan qyl­mystyq ispen tanysý, jarııaǵa shyǵarý isi bolashaq zertteýshilerdiń úlesinde. Sondaı-aq Zibırá Jamanovaǵa qatysty da beımálim derek kóp. Qyzynyń áńgime­sinde onyń Taıpaq óńirinen ekeni, baıdyń qyzy bolǵany aıtylady.

Elimizde Prezıdent Jarlyǵymen qurylǵan saıası repressııa qurbandaryn tolyq aqtaý boıynsha komıssııa 2021–2023 jyldary ónimdi jumys istep, kóp­te­gen tarıhı tulǵa aqtalǵan edi. Qupııa qu­jattarǵa jarııalylyqtyń ja­ry­­ǵy tú­sip, kópshilikke usynyla bas­ta­ǵa­ny qýan­­tady. «Sońǵy soldat jerlen­beı, soǵys aıaqtalmaıdy» degendeı, jazyqsyz jaza­­lanǵan tulǵalar týraly da úzdiksiz aıtylýǵa tıis.

Batys Qazaqstan oblysy