Hakim jáne Ǵumar Qarash

Abaıdyń esimin Ǵumar Qarash alǵash qashan estidi eken? Ushqan qus­tyń qanaty talatyn qazaq dalasynyń shyǵysynda jasaǵan danyshpandy kún­batystaǵy Ǵumar qalaı tanydy? Ol kezde qazirgideı kózdi ashyp-jumǵansha aqparat almasatyn múmkindik joq edi ǵoı.

Qolda bar derekter jáne estelik­ter Ǵumar Qarashtyń Abaı esimin erte bilgenin, erekshe qurmettegenin, barynsha nasıhattaǵanyn kórsetedi.

Abaı atamyzdyń alǵashqy kita­by «Qazaq aqyny Ibrahım Qunan­baıuǵylynyń óleńi» degen ataýmen 1909 jyly Peterbor qalasynda Ilııas Boraǵanskııdiń baspahanasynan basylyp shyqqany belgili.

Mine, osy jınaq kóp keshikpeı Ǵumar Qarashtyń da qolyna túsken sııaqty. Ol bul kezde Ishki ordaǵa qaras­ty Talópke qısymynyń №1 starshyn­dyǵynda ımam bolatyn.

Jalpy Ǵumar – erte eseıgen, 17 jasynan medresede ustazdyq etken, Qazan men Ýfada dinı bilim alyp kelgen soń 1903 jyly 22 aqpan­da ımam-hatıb, mýdarrıs ataǵyna, al 1904 jyly 30 shildede ahýn dárejesine bekitilgen. Orynbor men Qazanda, Ýfa men Qyrymda shyqqan basylymdardan habar alyp, ózi de maqala jazyp turǵan, zııalylarmen, ozyq oıly stýdenttermen pikirles, aralas-quralas Ǵumar qazaq rýhanııaty men mádenıetine qatysty jańalyqty alǵashqylardyń biri bolyp estip, ún qosyp otyrǵan.

1909 jyly Abaıdyń óleńderi kitap bolyp basylsa, 1910 jyly Ǵumar Qarashtyń ózi «Shaıyr» jáne «Kóksilder» atty eki jınaq shyǵarǵan. Al 1911 jyly Ǵumardyń «Qarlyǵash» kitaby – Qazannan, «О́rnegi» – Orynbordan, «Bala tulpary» Ýfa shaharynan jaryq kórgen edi.

Osy 1911 jyly Ǵumar Qarash bókeı­liktiń bir top zııalysy – Sháń­gereı Bókeev, Baqytjan Qarataev, Eleýsin Buırındermen birge qazaq­tyń tuńǵysh gazeti – «Qazaqstan» ba­sy­lymyn da shyǵaryp, jarǵaq qu­la­ǵy jastyqqa tımeı júrgen kezi bolatyn.

«Qazaqstan» gazetiniń 1911 jyl­ǵy qaýys aıynda (15 qarashada) shyqqan sanynda «Ádebıet tańy» atty maqala basylǵan. Maqala avtory kórsetilmese de sóz oramdarynan Ǵumardyń qoltańbasy anyq baıqalady:

«Nadandyq bir haste bolsa, shıfasy onyń ǵylym ekendiginde shák joq. Qazaq halqy qarańǵylyq saraıynda jol taba almaı qamalǵan bir zamanda bekitilgen esigin ashýǵa bul kúnge deıin shyn qaırat kórsetýshilerimiz barmaǵyn sanarlyq dárejede az edi. Shúkirler bolsyn, bizdi qaptaǵan tuman serpilip, ádebıet tańy da atýǵa sáýlesin shasha bastady» dep bastalǵan maqalada avtor «ádebıetsiz halyq basqa (mádenı*) halyqtarmen tize qosyp qatar jasaı almaıtynyn» anyq aıtady.

Biz bul jerde maqalanyń bárin kel­tirmeı, túıin sózine ǵana toqtalamyz:

«Birinshi aqyndardan marqum Ibrahım Qunanbaevtyń:

Ásempaz bolma ár nege,

О́nerpaz bolsań arqalan.

Sen de bir kirpish, dúnıege,

Ketigin tap ta bar, qalan, degen nasıhat sózderin talapker jastar­dyń esterine túsirip, sózimizdi qysqartamyz», dep aıaqtaıdy avtor.

Qarańyzshy, avtor Abaıdy – «birinshi aqyndardan» dep baǵalap tur! Áıgili Ahmet Baıtursynulynyń «Qazaqtyń bas aqyny» degen maqalasy jarııa bolýyna áli eki jyl bar edi bul kezde.

Ǵumardyń Abaı shyǵarma­shylyǵyna erekshe yqylasyn 1956 jyly Shafhat Bekmuhamedovten jazyp alynǵan myna bir estelik te anyq kórsetip tur.

«Meniń Ǵumar Qarashevti áýelgi kórýim – 1916 jyly Sháńgereıdiń úıinde, Borsyda. Ol ýaqyt meniń stýdent kezim (Sh.B., bul kezde Qazan ýnıversıtetiniń zań fakýltetinde oqyp júrgen – Q.Q.). Jaz demalys mezgilinde Sháńgereıdikine baryp, májilisinde bolyp, áńgimesin tyńdaımyz, qonaq bolyp aýnap-qýnaımyz. Qazaq jastaryn tartatyn – onyń ǵylymı áńgimeleri, ásirese ádebıet, kórkem óner máseleleri týraly pikiri bolatyn. Sháńgereı bizdińshe orys, batys, shyǵys, qazaq ádebıetterine asa jetik sekildi edi. Biz, stýdentter, Sháńgereıdiń áńgi­mesin leksııa esebinde tyńdap, oı-bilim órisimizdi keńitýge tyrysatyn edik. Sháńgereıdiń bir minezi: birinshi kórgen adamnyń dúnıege kózqarasyn bilýge tyrysatyn. Buǵan ádebıet máselelerin qural etetin. Sonda ol ózine unaǵan bir jazýshynyń ıdeıalyq pikirlerin keltirip, oǵan ózi qarsy kisi bolyp sóıleıtin, áńgimelesip otyrǵan kisisin osylaısha synaıtyn.

1916 jyly shilde aıynda Sháńge­reıdikinde Ǵumarmen kezdeske­nimde, Abaı áńgime boldy (Abaı óleńderiniń jınaǵy kitapsha bolyp basylyp shyqqan kez). О́zimiz ol kezde Abaıdyń kim ekenin, onyń poezııasynyń mánisin bilmeımiz. Ǵumar Abaıdyń óleńderin oqyp, taldap túsindirdi. Abaıdyń poezııasyna úlken baǵa berip, «uly aqyn» degen sóz aıtty. Tyńdaýshynyń ishinde Sháńgereı de otyr edi. Ol birqatar teris pikir aıtyp saldy. «Men Abaı óleńderin túsinbeımin, onyń óleń, sóz qurylysy, tipti sózderiniń bir qatary maǵan túsiniksiz» degendi aıtty. «Shynyńdy aıtshy, ózińshe Abaı óleńderi seniń óz óleńderińnen qalaı?», dep Ǵumarǵa suraý qoıdy. Ǵumardyń óleńin maqtaǵan boldy.

Ǵumar sonda Abaı óleńiniń sóz qu­rylysyn, óleń uıqastaryn qaıtalap tolyqtaý etip aıtyp, «buryn-sondy qazaq aqyndarynyń ishinde Abaıǵa teń keletini joq» degen sózderdi aıtty. Sháńgereı Ǵumardyń sózine erip ketip, Abaıdy tipti Ǵumardan góri de asyra maqtap jibergenin ózi de sezbeı qalǵandaı boldy...»

Kórip otyrǵanymyzdaı, Ǵumar Abaıdy «uly aqyn» sanaǵan, uly aqynnyń tulǵasyn tanyp, tóńiregine talmaı nasıhattaǵan.

Ǵumardyń Abaı shyǵarmashy­lyǵyna degen shynaıy yqylasyn myna bir derek te qapysyz kórsetedi.

1919 jyly Han Ordasynda qazaqtyń tuńǵysh pedagogıkalyq «Muǵalim» jýrnaly jaryq kórdi. Redaksııa alqasynda Ǵabdolǵazız Musaǵalıev, Ishanǵalı Meńdihanov, Ǵalı Begálıev syndy bókeılik zııalylar kirgenimen, basylymnyń daýsyz basshysy Ǵumar Qarash bolatyn.

Al endi jýrnaldyń muqabasyna kóz salaıyq:

«Mahabbatsyz dúnıe dos,

Haıýanǵa ony qosyńdar.

Qyzyqtan ózge qalsań bos,

Qatynyń, balań, dosyń bar.

                                         Abaı».

Abaı jaryqtyqtyń bir shýmaq óleńi «Muǵalim» jýrnalynyń bas ura­nyna alynǵanyn kóre­miz. Bul da ulttyń uly aqynyna degen qurmet, izet der edik.

Batys Qazaqstan oblysy