Ult ónerindegi eńseli tulǵa

Uly jazýshy Muhtar Áýezov ómirden ótip, sońǵy saparǵa shyǵaryp salarda Ǵabıt Músirepov: «Qazaqta «At tuıaǵyn taı basar» degen sózin Muqańa qaratyp aıta almaımyz. Onyń orny qaı zamanda bolsyn úńireıip turady» depti. Shyndyǵynda, Qallekı, Sháken, Nurmuhan, Ánýar aǵalarymyzdyń ornyn basqan, sheberliktiń bıik dárejesin baǵyndyrǵan kim bar? Ras, rólderin oınady, biraq shyńy­na jetkeni neken-saıaq. Al kórermen sol keıipkerlerin: Abaı, Aqan seri, Shoqan, Vanıa aǵaıdy aldyńǵy tolqyn aǵalar somdaǵan álemdik dáre­jedegi bıikten kórgisi keledi, ańsaıdy! Daryndar somdaǵan keıipkerler ulttyq sahna óneriniń etalony bolyp máń­gilikke qaldy...

Jalyndaǵan jastyq sha­ǵymyzdan birimiz aǵa, birimiz ini bolyp, sahnada qatar kele jatqan, S.Seıfýllın atyn­daǵy Qaraǵandy oblystyq akademııalyq Qazaq drama teatrynyń áıgili akteri, bizdiń maqtanyshymyz, Qazaqstan­nyń eńbek sińirgen qaırat­keri, «Parasat» ordeniniń ıegeri, Qaraǵandy qalasy­nyń qur­metti azamaty Qaırat Kemalov baýyrymnyń or­ny oısyrap qaldy. О́kinish ózekti órtegenimen, qoldan keler qaıran joq. О́tken kúnderdiń elesi, sahnada áriptes bolǵan shýaqty sátterdiń saǵynyshy judyryqtaı júrekke sııar emes.

Qaırat san qyrly edi-aý, shirkin! Poezııany erekshe súıetin. Men Qaıratty al­ǵash kórgenimde ol 9-synypta oqıtyn. 1972 jyly qazirgi N.Nurmaqov atyndaǵy mektep ınternatynyń qazaq tili men ádebıet pániniń muǵalimi M.Sháripova apaı: «Keńes aınalaıyn, bizde óleńdi keremet oqıtyn bala bar, tár­bıele­se, jaqsy ártis shyǵa­tyn túri ­bar», dedi bir kúni. Úzilis kezinde ­barsam, oqý bóliminiń meńge­rý­shisi Sara Balqashqyzy­nyń kabıne­tinde dombyramen án salyp otyr eken. Tanys­qan soń: «Ándi jaqsy aıtady ekensiń, óleń oqyp kórshi» dedim. Turǵanda baıqadym, boıshań eken. «Tólegen Aı­ber­genov «Saǵynysh» dedi de, bozbalanyń ádemi qońyr daý­symen, mánerlep oqı jó­neldi. Úniniń ashyqtyǵy, sóı­leý artıkýlıasııasy, dıksııa­sy birden unady. Ári qa­raı M.Shahanovtyń poemasynan bastap, Q.Myrzalıev, M.Maqataev óleńderin jatqa soqty. Jadynyń ereksheli­gi­ne ári tań qalyp, ári rıza bolyp, akterlik fakýltetke prozanyń, syqaqtyń da em­tıhanda kerektigin aıtyp es­kerttim. Sol zamanda teatr­da ótetin túrli merekelerdiń ssenarıin jazyp, rejısser­lik etýdi teatr basshylyǵy maǵan tapsyratyn, sol konsertter­ge 3-synyp oqýshysy M.Júniso­va (qazirgi Qazaqstannyń ha­lyq ártisi) ekeýin qatysty­ryp, úlken sahnadaǵy tusaýyn keskenim de kúni keshegideı edi. Qaırat otan, ana týraly óleńderdi oqıtyn. Mektep bitirer kezde 1974 jyly Qazaq­standaǵy Almaty konservatorııasynan professor Rábıǵa Qanybaeva oblystan jas talanttardy oqýǵa tartýǵa keldi. Men ınternatqa alyp baryp Qaıratty kórsettim. Rábıǵa apaı mektep bitirýshilerden uzyn boıly Qaırat pen taǵy eki jigitti tańdap oqýǵa túsýge shaqyrdy, úsheýiniń ishinen Qaırat túsip ketti.

Qazaq teatr ónerindegi eńbek jolyn «Ákemteatrda» ónerdiń uly tulǵalarymen qatarlasa júrip bastap, aıtýly mektepten ótken Qaırat Sáken teatryna kelgende handar men bı-batyrlardy, saldar men serilerdi keıipteýge túr-tulǵasy da, daýsy da, daryny da jetip turǵan jampoz edi. Sanaly ǵumyrynda ulty­nyń joǵyn joqtap ótken etnograf-jazýshy, ultymyz­dyń kúmbirlegen kúıi men áýele­gen ánin zertteýge arnaǵan Aqse­leý Seıdimbekteı qazaq­tyń ­talantty birtýar perzen­tine atalas nemere ini bolyp ke­le­­tin Qaırattyń da talanty men ­talaby taý­daı bolatyn. Ol sahnada oınaýdyń teo­­rııasyn Asqar Toqpanov, Rábıǵa­ Qanybaeva syndy teatr óne­riniń metr­lerinen oqysa, kıeli sahna qudiretin tanyp-bilý daryny óziniń ón boıy­nan tabylatyn. Sondyqtan da ol somdaǵan basty beıne­ler­diń eshqaısysy bir-birine uqsamaıtyn, ol keıipker­le­rin eshqashan da «trafa­retke» salmaıtyn, júrekke salatyn. Sahnada keıip­ker­­diń taǵdyrymen ómir súrip, ómir­de adaldyq pen adamdyq­tyń bıiginen esh alasarmaı­tyn. Batyrdy da, handy da, bıdi de ol aldymen kádimgi bárimiz qa­tarly adam dep qarasty­ryp, onyń ishki jan-dúnıesin ashý­ǵa bar qarym-qabiletin jum­saıtyn, sodan keıin ǵana tulǵalyq qasıetterin kórse­týge tyrysatyn. Osyndaı shynaıy keıipkerler somdaýǵa onyń bilim-biligi de, izdenisi men sheberligi de jetip artylatyn. Qaırattyń san qyr­ly­lyǵy sondaı, ol keı kez­deri han-sultandar ǵana emes, qarapaıym adamdardy, muń­ly-sherli jandardy, úısiz-kúısiz júrgen kembaǵal kisi­lerdi de kelistirip keıiptep beretin.

Qaırat sahna sardary edi. Ol Abaı, Otello, Brýt, Artyqbaı, Baqtyǵul, Aqan seri, Báıdibek bı, Nı­kıta syndy otandyq jáne álemdik dramatýrgııadaǵy beldi keıip­kerlerdi somdap, tań­ǵajaıyp sheberliktiń ózińdik úlgisin kórsete bildi.

Sahnada Shekspırdiń Mak­­­betin, M.Áýezovtiń «Dos – bedel dosyndaǵy» Dýanba­syn som­daýdy armandaı júrip, keı­bir kórinisterindegi sóz­derin ­jat­qa aıtyp otyratyn. Ásirese ­kezdesken sa­ıyn: «Shirkin, siz Sancho Pan­cho­ny men Don Kıhotty oı­naı almaı-aq ketetin bol­dyq-aý!» dep ókinishin bildi­rip qoıatyn. Esesine astanalyq kórnekti rejısserlerdiń biri B.Uzaqovty shaqyrtyp, belorýs dramatýrgi Dýda­raevtyń «Kesh» pesasyn sah­nalaǵanda, ol Nıkıta men Mýl­tık rólderin oınadyq. Izdenistiń neshe bir salasy­nyń oı-shuńqyryn qazba­lap, ak­ter­lik sheberliktiń tyń tus­taryn tekshelep jınap ózi­mizdiń boıymyzǵa shaq-shaqtap,­ tap-tamasha keıipker­ler shy­ǵar­dyq. Qaırattyń da, me­niń de kópten bergi shóli­mizdi qan­dyryp, mereıimizdi ósir­gen obrazdar galereıasy bo­lyp qaldy. Kórermender jyly qabyldady. Ásirese Qaı­rat­tyń Nıkıtasy «aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen» júrip ótip, jalǵan bedel jıǵan adam beınesin keremet somdap, túsingen adamǵa úlken oı tastady.

45 jyldyq shyǵarmashy­lyq ótilinde, sahnada 100-den artyq keıipkerdi somdap, ár túrli janr­daǵy álemdik, ulttyq dramatýrgııanyń dra­malyq, tragedııalyq, kome­dııalyq obrazdaryn óz dáre­jesine jetkize bilgen bilim­di de, daryndy akter qatary­nan kórindi. Áıgili synshy Áshir­bek Syǵaı Qaırat­tyń Sh.Mur­tazanyń «Domalaq ana» dramasyndaǵy Báıdi­bek bıdi oınaǵanyn kórip: «Qobylan­dy, Aqan seri, Abaı, Otello, Gorodnıchıdi oınaıtyn keme­line kelgen tulǵa­ly akterler, qazaq teatryna sahna­nyń sánin keltiretin ózi de, sózi de, ishki jan dúnıesi, qýaty kernegen akterler jetispeıdi. Qa­raǵandylyqtardyń baqy­ty Q.Kemalov, R.Baımaǵanbe­tov sııaqty akterlerdiń bolýy, teatrdyń kórkemdik jetek­shisi Á.Orazbekovtiń álem dramatýrgııasynyń kúrdeli dúnıelerin qoıýyna bolady», dep teatrǵa úlken baǵa bergen bolatyn. Teginde, Q.Kemalov tek Qaraǵandy teatrynyń emes, ulttyq sahna óneri­niń maqtanyshy edi. Ol basty ról, epızodtyq ról dep, bóle-jara qaramaıtyn. Kishkentaı ról­diń óziń jarqyrata somdap, kórermenniń ystyq yqyla­syna bólengen jan.

Bizdiń Qaırattyń 60 jas­­qa ıek artqan shaǵynda, kıno­­ekrandaǵy juldyzdy sáti týdy. Onyń kınodaǵy al­ǵashqy róliniń ózi qazaq han­dyǵynyń negizin salǵan Kereıdeı kemeńger tulǵa­ny somdaý boldy. Rejısser Rús­tem Ábdirashevtiń «Qazaq handyǵy. Almas qylysh» kıno­epopeıasyndaǵy Kereı han obrazy, Smaǵul Elýbaı­dyń «Aq boz úıindegi» – Pahrad­­dın bı beıneleri halyqara­lyq konkýrstarda «Úzdik er adam róli» júldesin jeńip aldy. Al 2017 jyly Qaırat Ke­ma­lov kınematografııa sala­syn­daǵy «Tulpar-2017» ulttyq syılyǵymen marapattaldy.

Qaırattyń keıipkerleri­niń ishinde osaly joq. Bir ǵana kórinistegi epızodtyq róli Ǵ.Músirepovtiń «Ulpa­nyn­daǵy» (sahnalyq nusqa­syn ja­saǵan Q.Ysqaqov, rejıs­ser halyq ártisi M.Baıserke­nov) Artyqbaı batyrdyń ob­razyn keremet beınelep ber­di. Aıqasta júrip julynyn zaqymdap otyryp qalǵan Ar­tyq­baı batyr Eseneı kelgende (Ramazan Baımaǵan­be­tov) áńgimelese otyryp, kirip-shyǵyp júrgen qyzy Ulpanǵa Eseneıdiń kózi túsken sátin baıqap qalǵan kezde, ishki jan dúnıesindegi arpalysty kóz janary arqyly beredi. El bılegen Eseneı bıdiń árkimge kózi túse ber­meıtinin biletin Artyq­baı qyzynyń bolashaq­ta Ese­neı­ge jaqsy jar bola alaty­­nyn boljap, Ulpandy Eseneı­ge uzatady. Osy epızod­taǵy Qaırat – Artyqbaıdyń ishki jan dúnıesindegi tolǵany­sy, jymıǵan jyly janary kórermendi eriksiz akterlik sheberliktiń buǵalyǵymen matap tastaıdy. Naǵyz sheberlik dramatýrgtiń jazǵan sózde­rin aıtyp shyǵý emes, keıipker­diń ishki jan dúnıesindegi arpalysty, oılaǵan oıyn jet­kizý. Qınalǵan sátte­rin­­degi keıipkerlerdiń ja­naı­­qa­ıyn júrek súzgisinen ót­ki­zip, aqylmen túıindeý kezin­degi qınalysyn Qaırat sál kidi­ris­pen áserli jet­kize biletin.

Aıryqsha talant ıesi bola tura ómirde óte qarapaıym. Úlkendi syılaı biletin, jas­tarǵa aǵalyq aqylyn aıtatyn sanaly azamat bolatyn. Menimen erekshe qaljyńda­syp, erkeleıtin. Syrymyz da, muńymyz da, ázilimiz de jarasatyn. Shirkin! Erkeleıtin eki áriptes, baýyr dostarym bar edi, ekeýi de ómirden ozyp ketti. Biri – Ramazan, ekinshisi Qaıratjan bolatyn. Teatrda izbasar akterlar kóp. О́zińdeı batyr tulǵaly, ózi ánshi, sózi kórkem, daýysy tóske urǵan balǵadaı sańqyldaǵan, kóz janary ot bop janǵan, ishki jan dúnıesi tebireniske tolǵan, talanty men bilimi ushtasqan akter kele qoıar ma eken?

Keıipkerdiń kózimen kó­rip, júregimen sezip, aqyl-oıy­men saralap sonan soń sóz arqyly kórermenge jetkizetin oıly akter edi Qaırat. Bir qýanarlyǵy, sońynda shákirt­teri, izbasarlary bar. О́mirsheń ónerdi órge súıreıtin talantty, bilimdi, eńbekqor jastar az emes. Qaırat jastardyń sahnadaǵy ónerin baqylap jetistikterine qýanyp, baǵalap júretin. Keıbir osal tustaryn kórip qalǵanda: «Áttegen-aı, tek rejısserdiń sheshimimen ketip, ózindik ishki jan dúnıesin keıipkerine sala almaǵan eken. Syrtqy is-áreketi bar, ishi bos. Ne materıaldy az oqyǵan, bolmasa túsinigi bar da sheberligi shyńdalmaǵan», dep ókinishin aıtyp otyratyn.

Jastar jaǵy Qaıratqa úıirilip turatyn. Issaparǵa shyqqanda ásirese poıyzda, avtobýsta ketip bara jatqan­da áńgimesin tyńdaýǵa óte qush­tar. Úzilis kezinde grım bólmesinde, ne teatr ashanasynda shaı iship otyryp áńgime-dúken quratyn. Qaırat naǵyz qazaqtyń shejireshil aqsaqaldaryndaı keremet áń­gimeshil edi ǵoı. Tarıhtan bolsyn, kóne bı sheshenderdiń ómirinen bolsyn, uly akter­ler jaıly, tipten alys aýyl­daǵy Qojanasyr azamattar týraly áńgimelerdi kóp biletin. Qur­das, zamandastarynyń áser­li qylyqtaryn «tuzdyqtap jet­kizýge» sheber edi. О́zi jas­tardy erekshe erkeletse, jastar da ony kórgenshe, kezdeskenshe asyq bolatyn. Jastardyń kýmıri edi. Qýanyshty bir sátterde «Shyrmaýyq» pen «Qos kúreńdi» áýelete salyp, qınalǵan kezde qalyń oımen tereńnen boılaı, barlaı otyryp, zor daýsyn kúrkiretip, soza túsýshi edi. Ol sonda ishki jan sezimin bizge «Shyrmaýyq» arqyly jetkizip otyrǵandaı kórinetin. Al sońǵy kezderi Tólegen Aıbergenovtiń:

«О́le bersinkúnshilder kúıigińde,

О́z ǵasyrym..ózimniń ıinimde.

Aq jańbyrlar tozdyrǵan taý sekildi,

Men ólemin ózimniń bıigimde», – degen óleń joldaryn san­qyl­dap turyp, qaısar­lyqpen oqy­ǵanyna talaı márte kýá bol­­dyq. Iá, ol ómirdiń, óner men ­ulttyq rýhanııattyń asqar shy­ńynda qaldy. Biz ony áli saǵynamyz!

Keńes JUMABEKOV,

Qazaqstannyń halyq ártisi