«Olar Bethovenniń «Kreıser sonatasyn» oınady. Birinshi bólimin bilýshi me edińiz? Bilesiz ǵoı. Túý... bul sonata masqara ǵoı. Ásirese osy bólimi. Jalpy, mýzyka degeniń masqara ǵoı. Bul ne bul? Túsinbeımin men. Mýzyka degen ne? Ol ne istetpeıdi? Sol istegenin nege isteıdi ol? Mýzyka adamnyń rýhyn kóterýge kómektesedi desedi. Sandyraq, jalǵan!» dep salady Lev Tolstoı «Kreıser sonatasy» povesinde.
Al kerek bolsa! Ataqty Bethovenniń áıgili týyndysy týraly osylaı degen soń eriksiz sol «№9 sonatany» tyńdaısyz. Tyńdaısyz da tańǵalasyz. Áıgili nemis kompozıtorynyń mundaı uly týyndysyn osynshama kústánalaǵan áıgili jazýshynyń munysy nesi deısiz. Bul danyshpan nemeńiz tutas povesin osy Bethoven sonatasymen ataıdy ǵoı. Túptep kelgende, mátin basynda biz keltirgen úzindi júıkesi ábden tozǵan, ishteı ózin-ózi jep tynýǵa shaq qalǵan adamnyń lepesi ekenin uǵyndyrsa kerek. Sonda da sóz astarynda bir shyndyq bary anyq.
Bethovenniń «Kreıser sonatasy» – kompozıtordyń eń kúrdeli týyndylarynyń biri. Osylaısha atalyp, №9 dep nómirlenetin kameralyq shyǵarma bitkenshe myń qubylyp esti alady. Áýen baıaý bastalady, bıpazdaı basqan sozylyńqy lep birazǵa uzańqyraıdy. Sóıte-sóıte skrıpka shańq etkende, arqań shymyr etedi. Tyńdarmanǵa eskertý jasap, aldaǵy ekpindi júriske daıyndap alǵandaǵysy bilem. Taǵy da ilbı bere odan ishi pysqandaı nemese áldeneden qur qalǵan ólermendeı zaýlap ala jóneledi. Birazǵa barady sol ekpinmen. О́te jyldam órekpigen ekpindi áýen bir ýaqta taǵy da mamyrlap, arqany keńge salady, múmkin saldyrady. Ekpini baıaýlaǵanmen, qarqyny basylmaǵan áýen syry bir kezde ártúrli yrǵaqqa oıysyp, myń qubyla shyrqaıdy. Osylaı kete barady da, taǵy da ekpindeı qalyqtap, neshe túrli qylyq shyǵaryp, shalqyp-balqyp, tizgindi qaıyra jıyp, tynys taýyp bir arnaǵa túsedi. Osylaısha, qubylǵan áýendegi yrǵaqtar bir-birin qaıtalamaı, tus-tustan qylań uryp, ártúrli hál keshýge ıtermeleıdi álde shaqyrady. Menińshe, mýzykany qabyldaý da árkimniń basyndaǵy jaǵdaı men kóńil kúıine, tanym-túısigine baılanysty. Sondyqtan siz basqasha túsinip jatsańyz, artyq-kemi joq.
Fortepıano men skrıpkaǵa arnalǵan sonata mýzyka tilinde úsh bólimnen turatyny aıtylǵanymen, jilikteý mýzykatanýshylardyń úlesinde. Biraq týyndy tym uzaq sekildi. «Shyǵarmanyń jalpy uzaqtyǵy oryndaýshynyń tásiline qaraı 37–40 mınýt shamasynda, bul XIX ǵasyrdyń basyndaǵy sonatalyq forma úshin ádetten tys uzaq sanalady» delinipti. Qazirgi ýaqytpen eseptegende de qysqa emes, biraq ǵalamtorda sonda da az tyńdalmaıtyny baıqalady.
Bethoven bul shyǵarmasyn bastapqyda skrıpkashy Djordj Brıdjtaýerge arnap jazǵan desedi. Atalǵan skrıpkashy bolsa bul týyndyny 1803 jyldyń 24 mamyrynda Venada alǵash ret oryndaǵan kórinedi. Bir qyzyǵy, Bethoven shyǵarmany premeranyń aldynda ǵana aıaqtaǵandyqtan, notalar tolyq kóshirilmeı qalady. Sondyqtan shyǵarma tuńǵysh oryndalǵanda, Bethoven fortepıano partııasyn ózi túsirgen qaǵaz boıynsha (chernovıkterimen), al skrıpkashy keı tustarda notany pıanıstiń ıyǵynan qarap oınaǵan desedi. Osynshama ataqqa jetken týyndynyń bastapqy arnaý mátini de ázil túrinde jazylypty:
«Mýlattyq sonata, mýlat Brıshdaýerge arnalǵan, úlken ázilkesh jáne mýlat kompozıtordan» (ıtal. Sonata mulattica composta per il Mulatto Brischdauer gran Pazzo e compositore mulattico).
Bir ǵajaby, otyryqshy Batys elderiniń jazý-syzýǵa asa mán bergeni, qoljazbany qadirlegeni, urpaqtan-urpaqqa jetkize bilgen buljymaıtyn zańy der edik. Sondaı ónegeniń arqasynda joǵarydaǵy dúnıeler Bethovenniń qoljazba arhıvinde saqtalypty. Shynymen-aq ǵajap emes pe? Áıgili kompozıtor qoljazbalary halyq qazynasy úshin teńdessiz qazyna esebinde bolsa, mýzykanttar úshin Bethoven qupııasyna dániktirer teńdessiz kúsh.
Uly shyǵarma nege birden Brıdjtaýerge emes, fransýzdyń ataqty skrıpkashysy, dırıjer Rodolf Kreıserge arnalyp, «Kreıser sonatasy» atalyp ketkeni týraly birneshe áńgime nusqasy bar.
Keń taraǵan áńgime boıynsha, premeradan keıin Bethoven men Brıdjtaýer bir áıelge baılanysty renjisip qalǵan, tipti Brıdjtaýer Bethovenniń tanysyna til tıgizgen delinedi. Sonyń saldarynan Bethoven burynǵy arnaýdy alyp tastap, sonatany fransýz skrıpkashysy Rodolf Kreıserge arnaǵan.
Aleksandr Ýıllok Teıer «Bethovenniń ómiri» atty eńbeginde álgindeı áńgimeniń shetin shyǵaryp, el arasyna jaıylyp ketipti. Sóıtse de alǵash ret bul oqıǵa «Musical World» jýrnalyna (1858, jeltoqsan) jarııalanǵany týraly derek keltiriledi.
Mýzykatanýshy Nıkolaı Slonımskııdiń pikirinshe, munyń bári Brıdjtaýerdiń keıin oılap tapqan qııaly, al Bethoven shyn máninde arnaýdy Kreıserdiń aty belgili bolǵandyqtan ǵana ózgertken degen ýáj aıtady. Al túptiń-túbinde Kreıserdiń ózi bul sonatany eshqashan oryndamaǵan, tipti ol ony oınaýǵa qolaısyz dep sanasa kerek. Biz osynyń bárin jıyp qoıyp, bir mezgil sonatany tyńdaýǵa keńes berer edik.