Osydan bir jyl buryn ǵana Aqmola oblysyndaǵy Aqbeıit aýylynda qaraýsyz qalǵan shahta turǵan edi, al mańaıdaǵy eldi meken turǵyndary ondaǵan jyl boıy turaqty jumyssyz ómir súrip keldi. Búginde munda Sıngapýrdan tartylǵan jeke sheteldik ınvestısııalar esebinen salynǵan Aina Resources kompanııasynyń jańa zaýyty iske qosylýda.
Negizgi ónim – quramynda altyny bar konsentrat, sondaı-aq Dore qorytpasy. Ol odan ári affınaj zaýyttaryna jiberilip, tazartylǵannan keıin 999 synamaly altyn quımalary quıylady.
Joba aksıoneri Dıas Atamqulovtyń aıtýynsha, bul joba ındýstrııalyq damý, bıznestiń áleýmettik mindettemeleri jáne memlekettiń ınvestısııalyq saıasaty óńirlerde jańa ekonomıkalyq ósý núktelerin qalaı qalyptastyra alatynynyń naqty úlgisi bolyp otyr.
– Zaýyt eski, qaraýsyz qalǵan shahtanyń ornynda nólden salynǵan eken. Mundaı jaǵdaıda sharýany bastaý qorqynyshty bolmady ma?
– Iá, munda tereńdigi 640 metr bolatyn konservasııalanǵan shahta boldy. Biz ony ishinara qalpyna keltirip, sonymen qatar barlyq qajetti ınfraqurylymdy qaıtadan qurdyq: jataqhana saldyq, ınjenerlik jeliler tarttyq. Ekologııalyq talaptardyń barlyǵyna saı keletin, kólemi 300 myń tekshe metr bolatyn qaldyq qoımasyn (hvostohranılıshe) saldyq.
Mańyzdy bir jaıtty atap ótkim keledi, Qazaqstan tarıhynda bul aýmaqta eshqashan qaıta óńdeý zaýyty bolmaǵan. Keńes dáýirinde de munda ken tek óndirilip, syrtqa tasymaldanatyn, al óńdeý ekonomıkalyq turǵydan tıimsiz dep sanaldy.
Al biz zaýytty is júzinde nólden qaıta turǵyzdyq.
– Buǵan deıin ónerkásip salasynda tájirıbeńiz boldy ma?
– Iá, biz buǵan deıin taý-ken baıytý jabdyqtaryn jetkizý jáne engizý salasynda jumys istedik. Atap aıtqanda, Almalyq taý-ken metallýrgııa kombınatynyń (ATMK) myrysh zaýytyn jańǵyrtýǵa qatystyq. Bul tájirıbe bizge tehnologııalar men óndiristik úderisterdi tereń túsinýge múmkindik berdi.
– Bul joba nege sheteldik ınvestorlar úshin tartymdy boldy dep oılaısyz?
– Munda birneshe faktor toǵysty dep oılaımyn. Sıngapýr – Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy qarjylyq-ekonomıkalyq hab, «azııalyq jolbarys». Al Qazaqstan Ortalyq Azııada eń turaqty ári boljamdy ınvestısııalyq alań retinde uqsas ról atqarady.
Sheteldik kapıtal úshin eń mańyzdysy – turaqtylyq. Sońǵy jyldary Qazaqstan ınvestorlardyń senimin qaıta qalpyna keltirdi: erejelerdiń anyqtyǵy, menshik quqyǵyn qorǵaý, naqty sektorǵa basymdyq. Bul – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev júrgizip otyrǵan ekonomıkalyq saıasattyń nátıjesi.
– Geologııalyq barlaý jumystarymen aınalysý josparda bar ma?
– Bul jumystardy bastap kettik. Prezıdent Joldaýynda Qazaqstan áli de keńes dáýirinde ashylǵan qorlarǵa súıenip otyrǵanyn, al sońǵy 30 jylda tolyqqandy geologııalyq barlaýǵa eshkim derlik kirispegenin atap ótti. Kóp jaǵdaıda «qalǵanyn syǵyp alý» qaǵıdaty qoldanyldy.
Biz basqa joldy tańdadyq: fabrıka mańynan geologııalyq barlaý júrgizý úshin tórt blok aldyq. Bul – tek bastamasy, alaıda zerthanalyq nátıjeler qazirdiń ózinde jaqsy nátıje berip jatyr.
– Zaýyt bir jyldyń ishinde salyndy. Bul óte qysqa merzim. Komandany qalaı jınadyńyzdar, qandaı qıyndyqtar boldy?
– Bastapqy kezeńde tájirıbeli jer qoınaýyn paıdalanýshylar bizge ashyq túrde kúmánmen qarady: «Jastar ǵoı, bir jylda fabrıka salynbaıdy», dedi. Biraq bizde myqty komanda boldy, al jańa qyzmetkerlerge bárin jasyrmaı aıttyq: biz – startappyz. Ideıamyz bar jáne jumys isteýge daıynbyz.
Keıbiri senbedi, ketip qaldy. Al qalǵandary negizgi tirekke aınaldy. Mysaly, bir jas qyzmetker qarapaıym kenshi bolyp kelgen. Búginde ol – shahta dırektory, jasy áli 30-ǵa tolmaǵan. Bizde áıelder de jumys isteıdi. Máselen, kótergish mashınanyń operatory – óte dáldikti qajet etetin jumys, onyń áreketine adamdardyń qaýipsizdigi tikeleı baılanysty.
– Kadr máselesi salada qanshalyqty ózekti?
– Tar beıindi mamandar – tehnologtar, baıytýshylar, marksheıderler, geologtar – búginde asa tapshy. Kópshiligi eki mıllıon teńgeden tómen usynystardy múlde qarastyrmaıdy. Joǵary deńgeıli mamandardyń jalaqysy 7-10 mıllıon teńgege deıin jetedi. Biraq naryq daıyn kadrlardy ózi ákeledi dep kútý – ıllıýzııa. Kadrdy izdemeıdi, ony tárbıeleıdi. Sondyqtan biz óńirdegi beıindi joǵary oqý oryndarymen kelissózderdi bastap, uzaqmerzimdi daıarlaý júıesin qalyptastyrýǵa kiristik.
– Joba aýyl ómirine aıtarlyqtaı áser etti. Qandaı áleýmettik mindettemeler aldyńyzdar?
– Biz basynan bastap tek óndirispen shektelýge bolmaıtynyn túsindik. Jýyrda aýyl turǵyndarynyń shamamen 99 paıyzy kásiporynda jumys isteıtin bolady. Zaýyt tolyq qýatynda iske qosylǵanda jumys oryndarynyń sany 200-ge deıin jetedi.
Infraqurylymǵa da kóńil bólip otyrmyz, qysta jaqyn mańdaǵy iri aýyldarǵa aparatyn joldardy qardan tazartyp otyramyz. Buryn adamdar azyq-túlikti birneshe apta buryn satyp alýǵa májbúr bolatyn, sebebi jol qatynasy bolmaǵan. Qyzmetkerlerimiz bolǵandyqtan, turǵyndarǵa kómir de satyp alyp beremiz.
Starlink iske qosylǵannan keıin aýylda turaqty ınternet pen baılanys paıda boldy. Aldaǵy josparda áleýmettik ınfraqurylymdy odan ári damytý, sonyń ishinde qyzmetkerlerdi azyq-túlikpen qamtamasyz etý úshin aýyl sharýashylyǵy alańdaryn qurý bar.
– Aldaǵy damý josparlaryńyz qandaı? О́nerkásiptiń el ekonomıkasyndaǵy rólin qalaı baǵalaısyz?
– Memleket basshysy tehnologııalyq jańǵyrýdyń qajettiligi týraly únemi aıtyp keledi. Bul – kúrdeli jol, biraq basqa balama joq. Prezıdenttiń alypsatarlyqpen emes, naqty zaýyt salyp, óndiris quratyn kásipkerlerdi qoldaý saıasaty – oıyn erejeleriniń ózgerip jatqanyn bildiretin aıqyn belgi.
Indýstrııalandyrý – bir kúnde júzege asatyn prosess emes. Biraq onsyz ekonomıkanyń tiregi bolmaıdy. Biz muny teorııada emes, naqty ómirde kórip otyrmyz: ondaǵan jyl boıy jumys bolmaǵan bir aýylda búginde halyqtyń basym bóligi eńbekpen qamtylǵan. Men úshin ınvestısııa tıimdiliginiń shynaıy kórsetkishi – osy.