Ońtaılysy onlaın tólem be?

Ranking.kz dereginshe, elimizde tólem kartalarynyń sany 83 mln-ǵa jetken. 10 jyl buryn adam basyna bir karta da jetpeıtin, al qazir ár otandasymyzda orta eseppen 4 karta bar. Onlaın tólem burynǵy ádet emes, kúndelikti qarjy mádenıetine aınaldy. Kartalar kóbeıgen saıyn tólem jasaý tásili de ózgerdi. Bıyl qańtar men qyrkúıek aralyǵynda eldegi qolma-qolsyz tólemniń jalpy kólemi 135,2 trln teńgege jetti. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 15,5%-ǵa joǵary. Barlyq aqsha aınalymynyń 87%-y – dál osy onlaın operasııalardyń úlesinde. Al qolma-qol aqsha sheshý 13% ǵana boldy.

«Onlaın tólem búginde bas­ty qarjy arnasyna aınaldy. Barlyq operasııanyń 80%-y ınternet pen mobıldi qosymsha ar­qy­ly oryndaldy. Iаǵnı 108,3 trln teńge onlaın jolmen ótken. QR kod arqyly jasalǵan tólemder 10,3%, al POS termınaldar úlesi 9,6% deńgeıinde qaldy. Bul – onlaın tólemniń ábden daǵdyǵa aınalǵanyn bildiredi. Halyq tólem jasaýda telefonǵa tolyq senedi. Tólem jasaý múmkindigi keńeıýi úshin ınfraqurylym da birge damyp keledi. 2025 jylǵy 1 shildede elde 910,7 myń kásipker tólem qabyldaǵan. Olar 1 myńnan asa saýda núktesinde qyzmet kórsetedi. Onlaın bankıng te artta qalǵan joq. 2025 jylǵy 1 shildedegi málimet boıynsha, bankterdiń onlaın servısterinde 27,1 mln belsendi qoldanýshy tirkelgen. Bul bir jyl ishinde 12% ósim bergen. Osynyń bári kezdeısoq úderis emes. Memleket qarjy sektoryn jańǵyrtý úshin birneshe strategııalyq qujat qabyldady. Open API men Open Banking júıesin damytýǵa arnalǵan tujyrymdama 2023–2025 jyldar aralyǵyn qamtıdy», delingen zertteýde.

Sıfrlyq tehnologııa qarjy salasynan oıyp turyp oryn alǵannan keıin elimizde keıingi kezde bir erekshe jaǵdaı baıqalyp otyr. Kózben kórip, qolmen ustaıtyn qaǵaz aqsha azaıǵan. Ádettegi aınalymdaǵy qarajat joqtyń qasy. Kásipkerler bir-birine qarapaıym tólemdi de qıyndyqpen jasaıtyn boldy. Osy qubylysty konsaltıng salasynyń mamany Damır Mýsın anyq aıtyp berdi.

 «Qazir kásipkerlerdi eń kóp alańdatatyn nárse salyq emes. Tekseris emes. Báseke de emes. Eń úlken másele – kompanııalarda aqsha taýsylyp bara jatyr. Lıkvıdti qarjy joq. Sonyń kesirinen mámileler keıinge qalyp jatyr. Kassa bosap qaldy. Eń jamany, barter qaıta oraldy. Bul jaǵdaı elimizde sońǵy ret 90-jyldary bolǵan edi», dedi ol.

Ekonomıkada aqsha azaıdy. Ásirese bızneste, aınalymda júretin qolma-qol aqsha, ıaǵnı, kesh qatty tapshy. Kásipkerler aqsha joq bolǵandyqtan mámilelerdi keıinge qaldyryp, tólemderdi keshiktirip otyr. Bazarda «qaǵaz aqsha joq» degen sóz jıilep ketkeni de sondyqtan.

«Bazalyq mólsherleme – 18%, depozıtterdiń tabysy – 16-18%. Iаǵnı adam kásip ashqansha, táýekelge barǵansha, aqshasyn bankke salyp, tynysh júre bergen tıimdi. Al óndiristegi tabys shamamen 10-15% ǵana. Zaýyt ustap, 200 adamdy jumyspen qamtyp, stanok jóndep áýrelengenshe, aqshańdy depozıtke salǵan jeńil. Qazir kásipkerlerdiń kóbi osy joldy tańdady. Sondyqtan aqsha aınalymnan bankterge ketip, bızneske jetpeı qaldy. Osylaısha, qolma-qol aqshanyń ózi tapshy resýrsqa aınaldy. Aqshasy bar kompanııa myqty, aqshasy joq kompanııa álsirep, naryqtan shyǵyp qalýy múmkin», dep túsindirdi D.Mýsın.

Demek, elimizde kesh tapshy­ly­ǵy­nyń birneshe sebebi bar. Birinshisi – bazalyq mólsherlemeniń joǵary bolýy. Ekinshisi – ekonomıkadaǵy jalpy aqsha kóleminiń azdyǵy. Mysaly, bizdiń ekonomıkadaǵy aqsha deńgeıi IJО́-niń 36–39% mólsherinde tur. Al Reseıde bul kórsetkish 55–60 %, Eýropada 100%, AQSh-ta 90% shamasynda. Úshinshi sebep – halyqtyń qolyndaǵy kesh kóbeıgenimen, bızneske jetpeı otyr. Adamdar aqshany depozıtte ustaıdy nemese úıinde saqtaıdy. Al kompanııalar qolma-qol qarajatqa muqtaj.

Túsingenimizdeı, elimizde qolma-qol aqshany bankke tapsyrý keıde aýyr mindet bolyp ketken. Suryptaý, ár nomınaldy bólek daıyndaý, tozyǵy jetkenin ajyratý sııaqty talaptar kóp ýaqyt alady. Endi Ulttyq bank osy úrdisti ońtaılandyrýǵa kiristi. «Ashyq NQA» portalynda jańa erejeler jobasy talqylaýǵa usynyldy. Jańa usynys boıynsha bul talap alynyp tastalady. Endi kompanııa­lar aqshany eshbir suryptaýsyz, sol kúıinde tapsyra alady. Iаǵnı kassadaǵy túsimdi qalaı bar, solaı ótkizedi. Monetaǵa da jeńildik jasalady. Buryn monetany arnaıy tártippen orap ótkizse, endi «transporttyq paket» degen jańa, qarapaıym qaptama engiziledi. Bul monetany jınaý, saqtaý, jetkizýdi ońaılatady. Sonymen birge qujattardaǵy eski normalar jańartylyp, qazirgi zańdarǵa sáıkestendiriledi.

Bul qubylys tek bizde ǵana bolyp jatqan joq. Shetelderdi álde­qashan álekke salǵan. Halyq­aralyq esep aıyrysý banki (BIS) júrgizgen kólemdi zertteý qolma-qol aqshanyń áli de mańyzdy ról atqaratynyn anyq kórsetedi. Zertteýde «Sıfrlyq tólem qansha ósse de, naqty aqsha qoǵam úshin qaýipsizdik jastyǵy bolyp qala beredi. Daǵdarys kezinde adamdar qolma-qol qara­jatqa kóbirek súıenedi» dep jazyl­ǵan. Iаǵnı ekonomıkanyń turaq­tylyǵy onlaın júıege ǵana emes, aınalymdaǵy naqty aqshaǵa da baılanysty.

Zertteýdiń taǵy bir mańyzdy tujyrymy bar. BIS mamandary aqshasyz ekonomıkanyń shekten tys damýy aınalymdaǵy lıkvıdtilikti azaıtyp, shaǵyn bıznes pen qyzmet kórsetý salasynda qıyndyq týǵyzatynyn aıtady. Mundaı elderde tólem tizbegi baıaýlap, mámilelerdiń ýaqtyly oryndalýy qıyndaı túsken. Zertteýdegi naqty derekke súıensek, aqshasyz júıe tolyq basym elderde tranzaksııalyq keshigýler 15 paıyzǵa deıin ulǵaıǵan.

ResearchGate portalynda jarııalanǵan «Adoption of Cashless Economy in the World» atty halyqaralyq sholýda da osy másele kóterilgen.

«Qolma-qol aqshanyń tym azaıýy naryqtaǵy aqshanyń aınalymyn tejeıdi. Sıfrlyq tólem óskenimen, naqty aqshaǵa suranys eshqashan nólge túspeıdi. Tipti eń damyǵan elderde de qolma-qol qarjy ekonomıkadaǵy tepe-teńdiktiń bir bóligi. Máselen, Skandınavııada onlaın tólem 95 paıyzdan asqanymen, daǵdarys kezeńinde halyq pen bıznes qolma-qol aqshaǵa qaıta júgingen», dep jazylǵan zertteýde.

Osy zertteýlerden túıgenimiz, qolma-qol aqshanyń azaıýy – tabıǵı úderis, biraq onyń shekten tys tómendeýi ekonomıkalyq tynysty taryltyp jiberýi múmkin. Ǵalymdar muny «sıfrlyq yńǵaı­lylyqtyń kóleńkesi» dep ataıdy. «Endi ne istemek kerek?» degen suraqtyń týýy da zańdy.

Halyqaralyq tájirıbe úsh baǵytty kórsetedi. Birinshisi, sıfrlyq tólemdi damytý toq­tamaýy kerek, biraq onymen qatar qolma-qol aqshaǵa qoljetimdilikti saqtaý qajet. Bul bankomat jelisin ulǵaıtý, qolma-qol qyzmetterdi jeńildetý sııaqty sharalar. Ekinshisi, shaǵyn bızneske aınalymdyq kapıtaldy qoldaý baǵdarlamalary usynylýǵa tıis. Álemdik zertteýler qysqa merzimdi mıkrokredıtter men jeńildetilgen aınalym nesıeleri naryqtyń tynysyn ashatynyn kórsetedi. Úshinshi baǵyt – qarjy salasyndaǵy teńgerim. Aqsha tek sıfrlyq júıede jınalyp qalmaı, naqty sektorda erkin qozǵalýyna jaǵdaı jasalǵanda ǵana ekonomıka qalypty jumys isteıdi.