ISKERLIK ISTI ILGERI BASTYRADY

Elimizde memleket tarapynan jasalyp jatqan barlyq ister halyqtyń ıgiligi úshin bastaý alady. Sóıtip o basta izgilikti maqsat tutqan oılar men mindetterdiń arqalaǵan júgi aqtalyp, ardaqtalyp jatsa sońy da baıandy bolady. Sózimiz dáleldi bolýy úshin buǵan naqty mysaldardy alystan izdeýdiń qajeti joq. 1990 jyly sol kezdegi Selınograd qalasynda alǵash ret kedendik baqylaý beketi quryldy. Oǵan osy óńirdegi aımaqtyq keden degen ataý berildi, biraq ujym sany jeti adamnan ǵana turatyn. Mine, osydan bastaý alǵan is damı kele irgesin keńeıtip, shańyraǵyn tikteı tústi. Áýelgidegi jeti adamnan turatyn shaǵyn beket qazir 274 adam qyzmet etetin kóp salaly tolyqqandy departamentke ulasty. Arada tabany kúrekteı jıyr­ma jyl ýaqyt ótti. El estip-bilmegen jańalyqtar, kóz kórmegen ózgeris­ter dúnıege keldi. Sonyń biri Asta­na qalasynyń qaryshty damýy ke­dendik baqylaýdy túbirimen ózger­týdi, keden tólemderi men salyq­tardy óndirýde túbegeıli sheshimder shyǵarýdy, kedendik rásimderdi jeńildetýdi, syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke qatysýshylarǵa yńǵaıly jaǵdaılar týǵyzýdy, jaıly orta qurýdy, memlekettik organdar men kásipkerler arasyndaǵy ózara is­kerlikti ornatýdy kózdeıtin kóp­tegen irgeli isterdiń atqarylýyna áserin tıgizdi. Endi elimizdiń Keden odaǵy baǵytynda ustanyp otyrǵan sara saıasatynyń negizinde bul úrdis odan ári nyǵaıa tústi. Búginde atal­ǵan departamentke qarasty birneshe basqarma, beketter bar. Solardyń ishinde biregeıi de, irisi de “Astana – kedendik resimdeý ortalyǵy” bolyp tabylady. Olaı deıtinimiz, elordaǵa ákelinetin barlyq taýar­lardyń 85 paıyzyna osynda re­sim­deý júrgiziledi. Al taýarlar kóbine Reseı, Ýkraına jáne Belorýssııa sekildi elderden ákelinedi. Olardyń arasynda qurylys materıaldary, elektr qurylǵylary, temir jol qurylǵylary, arnaıy tehnıkalyq jabdyqtar, azyq-túlik ónimderi jáne jalpy halyq tutynatyn taýar­lar bar. Kún saıyn 60-tan astam júk kedendik deklarasııasy resimdelip, bıýdjetke orta eseppen alǵanda 74 mln. teńge salyq tólem­deri túsedi. Astana qalasy boıynsha keden­dik baqylaý departamenti bastyǵy­nyń mindetin atqarýshy, keden qyzmetiniń polkovnıgi Baqytjan Salqymbekovke jolyqqanymyzda búgingi tańda atqarylyp jatqan istiń rasynda joǵary ekendigin aıǵaqtap, astanalyq departament 2010 jyldyń qańtar aıynan osy kúnge deıin kedendik tólemder men salyqtar esebinen memleket bıýd­je­tine 13 mlrd. 254 mln.teńge aýda­ryl­ǵanyn jetkizdi. Muny shtattyq quramdaǵy 274 qyzmetkerdiń árbi­ri­ne shaqsaq, ár qyzmetker 48 mln. teńgeden asa úles qosqan bolyp shyǵady. Keden beketi áýe kóligimen áke­lingen júkterge tolyqtaı baqylaý júrgizý úshin qazirgi zamanǵy jo­ǵa­ry tehnıkalyq quraldarymen jab­dyqtalǵan. Onda rentgendi tele­dıdar, “Iаntar”, túrli beıne jáne aýdıojazba qurylǵylary bar, sonymen qatar esirtki jáne jaryl­ǵysh zattardy tabý úshin qyzmettik-izdeý ıtter qoldanylady. Astana­nyń qaryshtap damýynyń nátı­je­sinde jan-jaqty kommersııalyq baılanystardyń áserinen halyq­aralyq áýe reısteri, jolaýshylar, san-alýan baǵyttar ulǵaıdy. My­saly, ústimizdegi jyly keden beke­tiniń qyzmetkerleri 1 679 halyq­aralyq áýe reısterin resimdep, 131 854 jolaýshyny, 607 809 tonna qol júgin kedendik resimdeýden ótkizdi, ekonomıkalyq qylmys boıynsha 5 qylmystyq, ákimshilik quqyq buzý­shylyq boıynsha 30 is qozǵaldy. Ulttyq qaýipsizdik komıteti Sheka­ralyq baqylaý basqarmasy jáne Áýe qaýipsizdik qyzmetimen birge kınolog-mamannyń qatysýymen jáne qyzmettik iz kesý ıtterin paı­dalaný arqyly Astana qalasynyń halyqaralyq áýejaıynda halyq­ara­lyq saparlarǵa shyǵatyn jáne kelýshi jolaýshylardyń júkteri, qol júgi tekserilip, qaralady. “2006-2014 jyldarǵa arnalǵan QR esirtki bıznesi men nashaqorlyqqa qarsy kúres strategııasy” aıasynda, 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan “Astana – esirtkisiz qala” aımaq­tyq qanatqaqty jobany iske asy­rý­da atalǵan departament ózge de quqyq qorǵaý organdarymen birigip atqarylatyn jumys josparyn jasap, qylmystyń jolyn kesýde “Sarancha” arnaıy operasııasyn, “Chasovoı”, “Kanal” operasııa­la­ryn ótkizdi. Sol sııaqty avtokólikterge ke­dendik resimdeý júrgizetin “Astana-Avto” beketinde 257 avtokólikke re­simdeý júrgizilip, 184 júk kedendik deklarasııasy resimdeldi. “Kúnbe-kún” prosedýrasy boıynsha resim­deletin júk kedendik deklarasııasy 98,8 paıyzdy quraıdy. Kóbine bas qalaǵa avtokólikter Birikken Arab Ámirlikterinen, Eýropa elderi jáne Reseıden, Lıtvadan ákelinýde. Al avtokólikter tasymalynyń tómen­deýi 2010 jyldyń 1 qańtarynan bas­tap tarıfterdi kóterýmen tyǵyz baılanysty. Sebebi, kedendik baj mólsheri kedendik qunnyń paıyz­dyq ólsheminde esepteletin bolady. Sodan alynatyn kedendik bajdyń mólsherlemesi artatyny anyq. Deklarasııany qabyldaý brokerlik fırmalardyń qaǵaz nemese elek­trondy tasymaldaǵyshtary arqyly júzege asyrylyp qoımaı, “Web-deklarant” ınternet jelisi arqyly atqarylady. Sonymen qatar, kásipker brokerlik fırma qyz­me­tine júginbeı-aq, jeli múmkindigin eskere otyryp, óziniń taýaryn kedendik resimdeýden ótkize alady. О́kinishke oraı, “aýrýyn jasyr­ǵan óledi” demekshi, kedenshiler arasynda da jemqorlyqqa jol beretin qyzmetkerlerdiń bary qynjyltady. Departamenttiń ishki qaýipsizdik bólimi júrgizgen qyz­met­tik tergeýlerdiń barysynda 16 qyz­metker tártiptik jaýap­ker­shilikke tartylyp, 1 qylmystyq is qozǵal­dy. Rasy kerek, bul oraıda, Asta­na­lyq departament sybaılas jem­qorlyqqa qarsy bilek túre kiristi. “Nur Otan” HDP Astana qalalyq fılıalymen Astana qalasy boı­yn­sha kedendik baqylaý departamenti indetke aınalǵan jemqorlyqpen kúreste ózara is-sharalar josparyn bekitti. Turaqty túrde kedenshiler arasynda saýyqtyrý jumystary, semınar, dárister ótedi. Keden qyzmetiniń halyq úshin ashyqtyǵyn kórsetý maqsatynda departamentte “senim telefony” qyzmet etedi, ákim­shilik ǵımarattarda, barlyq keden beketterinde jeke jáne zań­dy tulǵalardyń hattary úshin posh­ta jáshikteri ornatylǵan. Keden isi salasynda jemqorlyqqa qarsy kúresti kúsheıtý, sonymen qatar keden organdarynyń qyzmetine azamattardyń senimdiligin arttyrý maqsatynda qoǵamdyq uıymdarmen, syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke qatysýshylarmen turaqty túrde jumys júrgizý kedendik resimdeýdi, keden isi salasynda syrtqy ekono­mı­kalyq qyzmet jáne ózge qyzmet­ti atqaratyn tulǵalar men memleket arasynda qatynastardy jetildire túsedi. Máselen, departamenttiń kontrabandaǵa qarsy kúres bas­qar­masy 10 qylmystyq is qozǵap, onyń ishinde Qylmystyq kodekstiń 209-baby 1-bólimi boıynsha (eko­nomıkalyq kontrabanda) – 6, 214-babynyń 1-bólimi boıynsha (keden­dik tólemder men salyqtardy tóleýden jaltarý) – 2 jáne 323-bab boıynsha 2 qylmystyq is qoz­ǵaldy. Osyǵan oraı alty qylmys­tyq is sotqa jiberilip, eki qyl­mys­tyq is aqtalynbaıtyn negizde toqtatyldy jáne eki qylmystyq is tergeý retimen jiberildi. Qozǵalǵan qylmystyq ister esebin qosa esep­tegende memleket kirisine 18 435 765 teńgeni quraıtyn taýar tárkilendi. Sonymen qatar, qozǵalǵan qyl­mys­tyq ister boıynsha taýarlar quny 37 952 765 teńgeni qurady. Ákim­shilik quqyq buzýshylyqqa qatysty bes aı aralyǵynda 354 is qozǵalyp, sa­lynǵan aıyppul sommasy 14 202 638 teńgeni qurady, onyń ishin­de aıyppul kólemi keden organdarymen 83 610 teńge, al sotpen 14 119 028 teńgeni qurady. Elbasynyń Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda aıtylǵan mindetterdi júzege asyrý maqsa­tyn­da astanalyq kedendik baqylaý de­par­tament qyzmetkerleri keden tó­lemderi men salyqtarynyń res­pýb­lıka bıýdjetine túsip, memlekettiń qaýipsizdigin saqtap jáne ekono­mı­ka­lyq múddelerin qorǵap, syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke qatysý­shy­larǵa qolaıly jaǵdaı jasaýǵa yntaly ekenin bildirip keledi. Ásirese, Qazaqstannyń 2010 – 2020 jyldarǵa arnalǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn júzege asyrýdy qolǵa alý biryńǵaı keden tarıfyn óndiriske engizý ke­zeńi keldi. Demek, tehnıkalyq ón­dirisi damyǵan Reseı Federasııasy, Belorýssııa syndy memleketterdiń ǵalymdarymen ortaq jobalardy júzege asyrýǵa múmkindik týdy degen sóz. Qazaqstandyq kásip­oryn­dar, sonyń ishinde kóptegen orta jáne shaǵyn kásiporyndar bar bolǵany 15 mln. adamdy qamtıtyn ishki rynok úshin jumys istep kel­gendigi belgili. Endi Keden odaǵy­nyń qurylýyna baılanysty olar­dyń aldynda úlken rynok ashyl­maq. Bul kásipkerliktiń qanat jaıýy úshin zor múmkindik. Kásip­oryn­dar, kásipkerler, mine, osy múmkindikti paıdalana bilýleri kerek. Aleksandr TASBOLATOV.