Muqtajdyń muńyn kim tyńdar?

Quzyrly oryndar usynǵan máli­met­terge súıensek, «Caspian Trans Corporation» JShS-ǵa tirkelgen avtobýs byltyr jyl sońynda tehnıkalyq baı­qaýdan ótken, ıaǵnı talapqa saı. Resmı aqparat jol sapasyna qatysty da tehnıkalyq turǵyda II sanatqa jatatyn asfaltbeton jamyl­ǵysynan aqaý tabylmaǵanyn, eni 9 metrlik jolda arnaıy bekitilgen dıslokasııaǵa sáıkes belgilerdiń tolyq ornatylǵanyn alǵa tartady.

Sonda jantúrshiktirip, aǵaıyn-týysty ańyratyp, perzentti tuldyr etken apattyń oryn alýyna ne sebep? Aýa raıynyń qolaısyzdyǵy ma, álde júrgizýshiniń qateligi me? Munyń anyq-qanyǵyna quqyq qorǵaý organdary kóz jetkize jatar. Tek «aýa raıy­na baılanysty jol jabyq» degen habarlamalar ústi-ústine túsip jatqanda, qystyń kózi qyraýda, onyń ústine ińir qarańǵysynda 500 shaqyrymdyq alys jolǵa jolaýshy tasymaldaýǵa ruqsat bergen jaýaptylardyń áreketi naǵyz salǵyrttyq ekeni daýsyz.

Qandy oqıǵanyń qasireti óz aldyna, marqumdardy aq­tyq saparǵa shyǵaryp salarda el-jurttan járdem surap taraǵan habarlama jurtshylyqty tipti eseń­giretip tastady. Áleýmettik jelide lezde taraǵan úndeýde qaza tapqan­dardyń ekeýi bir úıden ekendigi, óz bas­panasy bolmaǵandyqtan, janaza naǵashysynyń úıinen shyǵarylatyny, alaıda ol shańyraqtyń da áleýmettik ahýaly máz emestigi aıtylyp, halyqtan qarjylaı nemese materıaldyq qoldaý kórsetý suralǵan. Bul habarlama búkil Mańǵystaýdyń oıy men qyryna jyldam jaıyl­dy. Halqymyz keńpeıil ǵoı, «saýap bolar» degen nıetpen aqparatty bólisip, árkim hal-qadirinshe qol ushyn sozdy.

О́kinishke qaraı, bul tek Mańǵystaýda nemese Beıneýde bolǵan jekelegen jaǵdaı emes, jalpy el kóleminde qalypty sıpatqa enip bara jatqan qubylys. Qazaq – jaratylysynan aqkóńil, baýyrmal, sońǵy nanyn bólip berýge daıar meıirimdi halyq. El aman turǵanda eshkim de qarajat joqtyǵynan jerlenbeı qalmaıdy. Degenmen bul úrdis túrli maqsatta aqsha jınaýǵa, tipti alaıaqtyqqa jol ashyp berip otyrǵany da belgili. Qıyn-qystaý sátte halyq bir-birin súıemeldep, demep keledi. Birin-biri tanymasa da, qınalǵan jannyń janynan tabylady: naýqasty jylý jınap emdetedi, baspanasyzdarǵa úı alyp beredi, aldyna mal salyp jár­demdesedi, oqýshylardy mektepke kıin­diredi. Qaza bolsa, janazasynan bastap sadaqasyn ótkizýge, úıin turǵyzýǵa deıin jumylyp, ózara tutasyp, birin-biri qoltyqtaı alǵa jyljyp keledi.

Bul jaǵdaıǵa súısiný kerek pe, álde kúıiný kerek pe? Bul – qýanyshy men ókinishi qatar júretin kórinis. Súıinishi – eldiń aýyzbirshiligi, kúıinishi – qoǵamda nege áleýmettik jaǵdaıy múshkil otbasylar kóp? Beıneýdegi jol-kólik oqıǵasy bir ǵana otbasynyń aýyr turmysynan habar berdi, al el ishinde áli qanshama shańyraq jetispeýshilik pen qıyndyq qursaýynda júr?

Ár qazaq otbasy isher as pen kıer kıimnen taryqpaı, baspanaly bolyp, laıyqty ómir súrýge quqyly emes pe? «Udaıy damý ústindemiz, óz baılyǵymyz ózimizge jetedi, halyq túgel áleýmettik qamtylǵan» dep urandatqan elde tirisinde úıge jarymaı, baqıǵa attanǵanda sadaqasy jylý jınap jasalyp, janazasy ózgeniń úıinen shyǵarylatyndaı halde bolý – syn. «Turmysy tómen otbasy» dep aıdar taǵyp, memleketten bólinetin mardymsyz járdemaqyny tilge tıek etý nemese «otbasy jaýapkershiligin arqalamady» dep bar kináni ata-anaǵa arta salý durys pa? Baspanasyz, kúnkórisi tómen otbasylardyń bolmaýy memlekettik deńgeıde qadaǵalanýǵa tıis. Jumysy joq, tabysy az jandardy altynmen aptap, kúmispen kúptep jarylqap tastamasa da, adamshylyqqa laıyqty ómir súretindeı qoldaý bolýy shart.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ótken jylǵy Joldaýynda áleý­mettik kómekti naqty muqtaj azamattarǵa baǵyttaý, tólemderdiń tıimdiligin arttyrý, áleýmettik jaǵynan osal toptardy qoldaý tetikterin jetildirý mindetterin qoıdy. Demek másele kúrdeli.

Mańǵystaý oblystyq jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasy basshysynyń orynbasary Gúlmıra Mamaeva:

– Byltyr oblysta eki myńnan astam otbasyǵa ataýly áleýmettik kó­mek taǵaıyn­daldy. Osy sanattaǵy otbasylardyń 1–6 jas aralyǵyndaǵy balalaryna qosymsha 1,5 AEK mólsherinde tólem jasaldy. Aldyńǵy jylmen salystyrǵanda kómek alýshylar qatary 507 otbasyǵa azaıdy. Ataýly áleýmettik kómek jan basyna shaqqandaǵy tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıinen az azamattarǵa nemese otbasylarǵa beriledi. Jyldyń birinshi toqsanynda óńirdegi bul kórsetkish 48 663 teńgeni qurady. Kómek shartty, shartsyz bolyp eki túrde kórsetiledi. Shartsyz kómek jumysqa jaramsyz, zeınet jasyndaǵy, múgedektigi bar jandarǵa, kútimdi qajet etetin adamdarǵa qarap otyrǵan otbasylarǵa beriledi. Shartty kómek eńbekke qabiletti, biraq tabysy tómen jalǵyzbasty nemese otbasy músheleri bar jandarǵa taǵaıyndalady. Munda mindetti túrde áleýmettik kelisimshart jasalady, – dep málimdedi.

Sondaı-aq aýdandyq, qalalyq máslıhat­tardyń sheshimine sáıkes tabysy esepke alynbaı jylyna bir ret áleýmettik kómek áleýmettik máni bar aýrýlary bar azamattarǵa, ımmýnıtet tapshylyǵy bar balalarǵa, dúleı apat nemese órtten zardap shekken azamattarǵa, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys ardagerlerine sanatorıılik-kýrorttyq emdelýge beriledi. О́tken jyly mundaı kómek 1 601 adamǵa, tabysy eseptelip beriletin kómek 2 052 adamǵa kórsetilgen. Quzyrly orynnyń derekteri osylaı sóıleıdi. Alaıda áleýmettik kómek alatyn 500-den astam otbasynyń turmystyq ahýaly qalaı, qanshalyqty kóterildi? Jumyssyzdyq eńserilmeı turǵan óńirde osynsha otbasy kúnkórisine tolyq jeterlik jumyspen qamtyldy deý – nanymsyz.

Qazir qoǵam áleýmettik jaǵdaıyna qaraı ekige bólindi, biz muny naryqtyq ekonomıkanyń qatygezdigine baladyq. Mańǵystaýda aq pen qarany aıyratyn Qaraman ata qorymyna barsańyz, ata beıitinen tysqary, tastaryn múk pen qyna basqan, ár jerden kózge shalynatyn oqshaý qabirler bar. Kónekóz qarııalar «ant buzǵandar, qarǵysqa qalǵandar qaýymǵa qosylmaı, bólek jerlengen» desedi. Naryq qyspaǵyna túsken muqtaj top sol qorshaýsyz, qorǵaýsyz qalǵan, shettetilgen beıitter sekildi tasada qalyp bara jatqandaı.

Jaǵdaıy tómen halyq nege eskerýsiz? Maqsaty kóp Mańǵystaýda jumyssyz, úısiz-kúısiz júrgen jandar top quryp, jónsizdikke barǵan emes. О́z qaıǵysyna ózi tunshyǵyp, óz qıyndyǵyna ózi shyrmalyp kún keship jatyr. Biraq shıqannyń da jarylatyn kezi bolady. Qıyndyqqa shydamaý, joqshylyqtyń shegi kórinbeýi, oryndalmaıtyn ýádeler men ózin kereksiz seziný saldarynan sýısıdke barý, narazylyq retinde ózin órteý oqıǵalarynyń jıileýi – sonyń dáleli.

Memleket qoǵamnyń turmysy tómen turǵyndardyń jaǵdaıyn oılastyryp, eldegi árbir shańyraqtyń baspanaly, ár úıden kem degende bir-eki adamnyń turaqty jumysy bolýyn qamtamasyz etýi – kezek kúttirmeıtin mindet. Arasynda kórip-bilip júrgendikten, eldiń shynaıy jaǵdaıyn biz aıtpasaq, kim aıtar?..

Mańǵystaý oblysy