Sý únemdeý mádenıetiniń ózektiligi

Kanaldardyń 76%-y jóndeýdi qajet etedi

Sý máselesine qatysty Túrkis­tan oblysynda atqarylar sharýa kóp. О́ńirde sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný, aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń turaqtylyǵyn qamtama­syz etý – búgingi kúnniń ózekti máseleleriniń biri.

Túrkistan oblysyndaǵy Shar­­d­ara sý qoımasyna keletin aǵyn sý byltyr 43%-ǵa tómen­­dedi. Oblysta aǵyn sý tapshy­ly­ǵynan zardap shekken sharýa­lar kóp. Egistikterdi aǵyn sý­men qamtamasyz etetin jalpy uzyn­dyǵy 12 731 shaqyrym bolatyn 4 180 kanaldyń 76%-y jóndeýdi qajet etedi. Mysaly, Ordabasy aýdanyndaǵy «Qurtaı» kanaly aryq kúıinde bolǵandyqtan fıl­trasııa arqyly sýdy kóp joǵal­tady. Arnanyń tereńdep keńeı­geni saldarynan sý jetkizý qıyn­dyq týǵyzyp otyr. Kanal jyl saıyn qamyspen bitelip, turaqty mehanıkalyq tazalaýdy qajet etedi. Kúrdeli jóndeýge jobalaý-smetalyq qujattary ázirlen­gen. Tıisti jumys atqarylsa, nátıjesinde 1000 gektardan asa jerge sý jetkizý jaqsarady.

Keles aýdanynda «Oımaýyt» sý torabynyń jaǵdaıy ózekti. Báıdibek aýdanynda «Komsomol» kanalyn tolyq qýatta paıdalaný úshin 16,3 shaqyrymyn jóndeý qajet. Ishki lotok júıeleriniń tozyǵy jetken. Shardara aýdany Jaýshyqum massıvinde 12 192 gektar egistikke sý jetkizetin qubyr men sorǵy stansasynyń da jaǵdaıy kún tártibindegi másele. Saryaǵash aýdanynda «R-4-2», «Shanshar qulaq», «Qultýma», «Kesken», «Saryúısin», «57-tarmaq», «Qaratas», «Ramadan», «Shoshym», «R-15» kanaldary jóndeýdi talap etedi.

Kentaýdaǵy «Yrmaq-О́zen» sý qoımasyn eki jyl buryn «Turan sý» mekemesi aǵymdaǵy jón­­deýden ótkizgen. Alaıda másele túbegeıli sheshilý úshin kúr­­deli jóndeý qajet. Yrmaq óze­ni­nen sý qoımasyna deıin qu­byr tartý, «Tazdar» aryǵyn beton­­daý mańyzdy. Kanaldardyń tozy­ǵy jónindegi máseleni sheshý maqsa­tyn­da oblys ákimi tarapynan ke­shendi jospar qabyldanǵan. Oblys­tyq aýyl sharýashylyǵy basqar­masynyń málimetinshe, bıyl Islam damý bankiniń qarjysy esebinen sý sharýashylyǵy ınfraqurylymyn jańǵyrtý jumystary bastalady. Birinshi kezeńde «Qazsýshar» arqyly 63,2 mlrd teńgege 11 joba, «Turan sý» kásiporny arqyly 73,6 mlrd teńgege 14 joba iske asyrylady. Nátıjesinde, 296 shaqy­rym kanal betonmen qaptalyp, 63 myń gektardan astam sýarmaly jerdiń sýmen qamtamasyz etilýi jaqsarady.

Búginde oblystaǵy sýarmaly jerlerdiń jalpy kólemi – 575 myń ga. Bul – elimiz kólemindegi sýarmaly jerlerdiń shamamen tórtten bir bóligi. Alqaptar negizinen tórt sý sharýashylyq basseıni arqyly aǵyn sýmen qamtamasyz etiledi. Onyń ishinde negizgi úles Syrda­rııa, Arys, Keles ózenderine tıesili. Sý resýrstarynyń basym bóligi transshekaralyq ózender esebi­nen qalyptasady. Atap aıtqanda, oblysqa tıesili jyldyq sý paıdalaný lımıtiniń 635%-y kórshi memleketterdiń aýmaǵynan keledi. Osy ózender arqyly 314 myń ga sýarmaly jer aǵyn sýmen qamtamasyz etiledi. Alaıda jahandyq jylyný men klımattyń ózgerýi saldarynan transshekaralyq ózenderden keletin sý kólemi jyl saıyn aza­ıyp otyr. Sarapshylardyń bol­jamy boıynsha, aldaǵy vegetasııa­lyq kezeńde Ońtústik Qazaqstan ózen basseınderinde sý aǵyny qysqarady. Syrdarııa ózeniniń jo­ǵarǵy aǵysynda kórshi memleket­ter aýmaǵynda ornalasqan sý qoı­malarynyń qazirgi tolýy ótken jyldyń osy kezeńimen salys­tyr­ǵanda 3,2 mlrd tekshe metrge tómen. Ońtústik óńirdegi sý qoıma­la­rynyń tolýy ótken jylmen salys­tyrǵanda 1,9 mlrd tekshe metrge az.

Byltyr oblysqa 3,2 mlrd tekshe metr aǵyn sý lımıti bekitilip, naqty 2,8 mlrd tekshe metr sý bo­sa­tyldy, bul jospardyń 88%-yn qurady. Bıylǵy aǵyn sý lımıti 2,6 mlrd tekshe metr kóle­minde beki­tilgen. Bul naqty qajet­tilik­ten 200 mln tekshe metrge kem bolyp otyr. Oblysta 42 sý qoı­macy, 1 256 qashyrtqy, 1 794 dana uńǵy­malar bar. Búginge deıin sý qoı­ma­larynda 4,0 mlrd tekshe metr sý jınalyp, tolý deńgeıi 47% ­bo­lyp otyr. Oblystyq aýyl sharýa­shylyǵy basqarmasy sý resýrs­tary bóliminiń málimetine qaraǵanda, Shardara sý qoıma­syna qazirgi ýaqytta 3,3 mlrd tekshe metr sý jınaqtalǵan. Sý kirisi sekýndyna 450 tekshe metr, shyǵysy 600 tekshe metrdi quraıdy. ­Onyń ishinde, Syrdarııa ózenine – ­150 m³/sek, Kóksaraı sý rettegishine ­450 m³/sek baǵyttalyp otyr. Kóksa­raı sý rettegishine – 567 mln, Bógen ­sý qoımasyna 169 mln tekshe metr ­sý jınalǵan. 

Jańa tehnologııamen 622,8 mln tekshe metr sý únemdeledi

О́tken jyldyń sońynda óńirge jumys saparymen kelgen Premer-mınıstrdiń orynbasary Qanat Bozymbaev aldaǵy vegetasııalyq kezeńge daıyndyq barysy, aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń egis alqaptaryn ártaraptandyrý máselesi jóninde májilis ótkiz­di. Keleli keńeste agroónerkásip­tik keshenniń turaqty damýyn qamtamasyz etý maqsatynda sý únemdeıtin tehnologııalardy, sýarý ádisterin, ırrıgasııalyq júıe­lerdiń jaǵdaıyn monıtorıng júrgizý tásilderin keńinen engizýdi kúsheıtý qajettigi aıtyldy.

«Sonymen qatar sý resýrs­taryn zańsyz paıdalaný, sonyń ishinde «qara naryq» jaǵdaı­laryn boldyrmaý úshin quqyq qor­ǵaý organdarynyń belsendi qaty­sýymen qarsy sharalar qabyl­da­nýǵa tıis. Egis qurylymdaryn árta­raptandyrýǵa, sondaı-aq qurǵaq­shylyqqa tózimdi, az sý qajet etetin daqyldardy engizýge erekshe nazar aýdarý qajet», dedi Q.Bozymbaev.

Osy oraıda óńirde aýdan, qala ákimdikterimen birlesip, ylǵal súıgish daqyldardyń egis kóle­­min qysqartý, sondaı-aq sý únem­deý tehnologııalaryn keńinen engizýge qatysty naqty sharalar qabyldanyp jatyr. Bıyl oblysta aýyl sharýashylyǵy daqyl­dary ótken jylmen salys­tyrǵanda 13 myń gektarǵa artyp, jalpy 919 myń gektarǵa ornalastyrylady. Egis qurylymyn qalyp­tastyrýda rentabeldiligi joǵary, qurǵaqshylyqqa tózimdi daqyldarǵa basymdyq berilip otyr. Atap aıtqanda, maqta – 18 myń gektarǵa, júgeri – 16 myń gek­tarǵa, maqsary 14 myń gek­tarǵa arttyrylady. Bıdaı daqy­lynyń egis kólemi 24 myń gek­tarǵa qysqartylady. Jalpy ónim kó­lemin eki esege arttyrý jónin­degi Jol kartasyna sáıkes, kúrish daqylyn 3,5 myń gektarǵa ornalastyrý josparlanǵany­men, sý tapshylyǵyna baılanys­ty mamandandyrylǵan Shardara aýdanynda 3,3 myń gektarǵa egý kózdelip otyr.

Sonymen qatar oblystyq bıýdjet múmkindigi sheginde aýdan, qala­larda birinshi kezekte qalpyna keltirýge jatatyn sý ny­sandaryna jóndeý jumystary júrgizilip jatyr. О́tken jyly 5,4 mlrd teńge qarjy qaralyp, ­59 shaqyrymdy quraıtyn ­13 sý nysanyna kúrdeli jóndeý, ­21,8 sha­qyrym bolatyn qashyrtqy­­lar­­ǵa mehanıkalyq tazalaý jumys­­tary bastaldy. Nátıjesinde, 7,7 myń ga jerdiń aǵyn sýmen qamtama­syz etý jaǵdaıy jaqsardy. Sondaı aq respýblıkalyq menshiktegi bıyl paıdalanýǵa beriletin, jalpy quny 122,8 mlrd teńge bolatyn 4 joba júzege asyrylady. Búginde oblys kóleminde 114 myń ga alqapta sý únemdeý tehnologııa­lary qoldanylady. Nátıjesin­de, 195 mln tekshe metr sý únemdel­gen. Jyl saıyn qosymsha 50 myń gektarǵa jańa tehnologııa engizý arqyly 2030 jylǵa qaraı 364 myń ga jerden 622,8 mln tekshe metr sý únemdeý kózdelip otyr. Bıyl Maqtaaral, Shardara, Jeti­saı aýdandarynda 24 myń ga al­qapqa sý únemdeý tehnologııa­la­ryn engizý josparlanǵan. Qazirde 10,6 myń ga jerge sý únemdeý tehnologııasyn engizýge qatysty taýar óndirýshilerden usynystar túsken. Sý únemdeý tehnologııala­ryn qoljetimdi etý, ishki óndiristi damytý maqsatynda oblysta qýat­tylyǵy 163 myń gektardy qam­tıtyn 4 kásiporyn iske qosyldy. Sonymen qatar bıyl 30 myń gek­tar­ǵa arnalǵan taǵy 2 kásiporyn paıdalanýǵa beriledi.

Sý tapshylyǵynyń aldyn alý maqsatynda jańa sý qoımalaryn salý jumystary da júrgizilip jatyr. Báıdibek aýdanynda «Báıdi­bek ata» sý qoımasynyń qurylysy 75%-ǵa aıaqtalyp, nysandy jyl sońyna deıin paıdalanýǵa berý ­josparlanyp otyr. Nátıjesinde, keler jylǵy vegetasııalyq maýsymda 9,7 myń ga jańa sýarmaly jer aınalymǵa engiziledi. Sony­men qatar Tólebı aýdanyndaǵy «Qaraqýys» sý qoımasynyń qury­lysy bıyl aıaqtalyp, 350 ga jer sýmen qamtamasyz etiledi. Aldaǵy jyldary Ordabasy, Saýran aýdandarynda «Boraldaı», «Iqan sý» sý qoımalaryn salý kózdelgen. Bul jobalar tolyq iske asqan jaǵ­daıda Bógen sý qoımasyna qosymsha 120 mln tekshe metr aǵyn sý jetkizilip, Túrkistan qalasy aýmaǵyndaǵy sý máselesin sheshýge múmkindik týady. Jalpy, jaýap­ty sala basshylarynyń aıtýynsha, óńirde qabyldanyp jatqan keshendi sharalar sý resýrstaryn tıimdi paıdalanýǵa, aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge 6 óńirdiń agrarlyq áleýetin art­tyrýǵa múmkindik beredi.

Túrkistan oblysy