Jańa Konstıtýsııanyń jobasynda eldiń tarıhı jady, ulttyq biregeıligi men bolashaq damý baǵyty tutastaı qaıta qaralǵan. Ata zańnyń preambýlasyna engizilgen ózgerister memleket fılosofııasynyń, qundylyqtar júıesiniń jáne qoǵamdyq sananyń jańa deńgeıge kóterilgenin ańǵartady. Osy jóninde Konstıtýsııalyq sot tóraǵasynyń orynbasary, Konstıtýsııalyq komıssııanyń múshesi Baqyt Nurmuhanov «Referendým-2026» onlaın marafonynda oı bólisti, dep habarlaıdy Egemen.kz.
– Konstıtýsııalyq jobaǵa engizilgen ózgeristerdiń ózegi nede? Aldymen preambýladaǵy jańalyqtarǵa toqtalsaq.
– Jalpy, preambýla kez kelgen eldiń Ata zańynyń kirispesi sanalady. Bul bólimde memlekettiń ótkeni baǵalanyp, búgingi qundylyqtary aıqyndalyp, bolashaqqa baǵyt-baǵdar beriledi. Preambýla – halyqtyń rýhyn kóteretin, ulttyq biregeılikti aıqyndaıtyn tuǵyrly mátin.
Qoldanystaǵy Konstıtýsııanyń preambýlasy «Biz, Qazaqstan halqy…» dep bastalady. Bul tirkes sol kezeńniń tarıhı talabyna saı boldy. Al jańa jobada «Birtutas Qazaqstan halqy» degen uǵym qoldanylyp otyr. Munyń astarynda úlken maǵyna jatyr.
– Bul ózgeristiń saıası jáne qoǵamdyq máni nede?
– Búginde Qazaqstanda 20 mıllıonnan astam adam turady. Elde júzden astam etnos ókili, jıyrmaǵa jýyq konfessııa bar. Olardyń barlyǵy – birtutas Qazaqstan halqy. Byltyr Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 30 jyldyǵyn atap óttik. Osy ýaqyt ishinde elimizde ultaralyq jáne dinaralyq tatýlyq berik saqtalyp keledi. Jańa Konstıtýsııada bul qundylyq konstıtýsııalyq deńgeıde bekitilip otyr.
Sonymen qatar, Ata zańda jańa bólim engizildi. Ol – Qazaqstan halqy keńesi. Bul organ joǵary konstıtýsııalyq mártebege ıe bolady. Iаǵnı ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim ýaqytsha saıasattyń emes, máńgilik konstıtýsııalyq qundylyqtyń qataryna qosyldy.
– Jańa Konstıtýsııada tarıhı sabaqtastyq máselesi de naqty kórsetilgeni aıtylyp júr.
– Iá, bul – óte mańyzdy tus. Ata zańda alǵash ret Qazaqstannyń baıyrǵy qazaq jerinde, myńdaǵan jyldyq tarıhtyń sabaqtastyǵyn saqtaı otyryp qalyptasqany anyq jazyldy. Bul norma bizdiń memlekettiligimiz 1991 jyldan ǵana bastalǵan joq degen oıdy bekitedi. Biz – tarıhy tereń, tamyry myńjyldyqtarǵa ketetin elmiz. Muny seziný – ulttyq sananyń kemeldenýiniń belgisi.
Kez kelgen zań ulttyń minezin, dilin, rýhyn kórsetedi. Osy turǵydan alǵanda, jańa mátin tarıhı jadyny kúsheıtedi.
– Konstıtýsııada «Ádiletti Qazaqstan» ıdeıasy da kórinis tapqan. Bul uǵym qalaı ashylǵan?
– Memleket basshysynyń bastamasymen «Ádiletti Qazaqstan» ıdeıasy el damýynyń negizgi baǵyty retinde bekitildi. Jańa Konstıtýsııada bul qaǵıda naqty kórinis tapty. Ádiletti Qazaqstan degenimiz – jasyna, ultyna, áleýmettik jaǵdaıyna qaramastan, ár adamǵa teń múmkindik beriletin el. Azamattardyń barlyǵy zań men sot aldynda teń.
– Qundylyqtar júıesinde qandaı basymdyqtar bar?
– Mádenıet, bilim, ǵylym jáne ınnovasııa el damýynyń basty baǵdarlary retinde belgilengen. Bul – bolashaqqa salynǵan ınvestısııa. Qazirgi álemde memleket tek resýrspen emes, bilim men zııatkerlik áleýet arqyly damıdy.
Sonymen birge, halyqaralyq saıasatqa qatysty ustanym da naqtylandy. Buryn «dúnıejúzilik qaýymdastyqta laıyqty oryn alýdy tileı otyryp» degen tujyrym qoldanylsa, jańa jobada Qazaqstannyń basqa eldermen beıbitshilik pen tatýlyqta ómir súrý qaǵıdaty bekitilgen. Bul elimizdiń halyqaralyq arenada óz ornyn aıqyndap alǵanyn kórsetedi.
– Taǵy qandaı jańalyqtarǵa nazar aýdarǵan jón?
– Alǵash ret Konstıtýsııa mátininde «Ata zań» degen uǵym tikeleı qoldanyldy. Buryn bul tirkes kóbine pýblısıstıkada aıtylatyn. Endi «Birtutas Qazaqstan halqy elimizdiń Ata zańyn – Konstıtýsııasyn qabyldaımyz» degen tujyrym zańdyq deńgeıde bekitilip otyr.
Sondaı-aq, ekologııalyq mádenıet máselesi kóterildi. Sońǵy jyldary júzege asyrylyp kele jatqan «Taza Qazaqstan» bastamasy – sonyń aıǵaǵy. Tabıǵatty qorǵaý, qorshaǵan ortaǵa jaýapkershilikpen qaraý endi tek azamattyq ustanym emes, konstıtýsııalyq qundylyqqa aınalyp otyr.
– Jańa Konstıtýsııanyń basty ereksheligin qalaı túıinder edińiz?
– Jańa Konstıtýsııa – tek quqyqtyq qujat emes. Bul – qoǵamnyń búgingi suranysyna jaýap beretin, tarıhı sanany jańǵyrtatyn, bolashaqqa baǵyttalǵan qundylyqtar júıesi. Ol memlekettiń kim ekenin ǵana emes, qaıda bet alǵanyn da aıqyn kórsetedi.