Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynda «Atadan qalǵan aq saýyt» atty ulttyq qarý-jaraq kórmesi ashyldy.
Oblystyq mýzeı men oǵan qarasty 18 fılıal qyzmetkerleri kásibı mereke kúni esigin aıqara ashyp, kelýshilerge tanymy mol is-sharalar tizbegin usyndy. Oblys ortalyǵynda «Oral – ashyq aspan astyndaǵy mýzeı» atty týrıstik-tanymdyq jobasynyń tusaýy kesilip, áserli ekskýrsııa uıymdastyryldy. Kıeli Han toǵaıynan bastaý alatyn marshrýttyń toqtaıtyn ár nysany tereń tarıhqa toly. Ekskýrsııa barysynda baıandalǵan derekter ensıklopedııalyq tujyrymdarǵa negizdelip, baıypty dáıektermen órilip otyrdy. Munda handardyń izi qalǵan tarıhı oryndar, XIII–XX ǵasyrlardaǵy ǵımarattar baıany, qalanyń mádenı murasy men tarıhı oqıǵalar oryn alǵan jerler, tanymal tulǵalar týraly qyzyqty derekter aıtyldy.
Bul kúni mýzeıdiń bas ǵımaratynda «Kóne oıynshyq — kemel tárbıeniń kózi» atty balalarǵa arnalǵan kórme ashylyp, qazaqtyń ulttyq oıyn quraldary, kóne oıynshyqtardyń tárbıe quraly retindegi róli aıshyqtaldy. Munda ulttyq oıyn men qazirgi oıynshyqtarǵa deıingi tárbıelik sabaqtastyq dáripteldi. Kórmege kelgen balalarǵa láńgi, asyq, toǵyzqumalaq taǵy basqa ulttyq oıyndar kórsetildi. Qala turǵyny Lázzat Shaǵataı óziniń 35 jyl buryn oınaǵan oıynshyq besigi men qýyrshaǵyn mýzeı qoryna syıǵa tartty.
Tún ortasyna deıin sozylǵan is-sharalar «Ǵasyrlar únin saqtaǵan qasıetti orda» atty merekelik konsertke jalǵasty. Merekelik konsert barysynda «Qupııa jádiger» kórmesi ashyldy. Tanymal arheolog Iаna Luqpanova Urysaı-2 obalar kesheninen tabylǵan kóne qobdıshanyń hıkaıasyn áserli etip baıandap, Batys Qazaqstanda áıgili Taqsaı hanshaıymynan bólek taǵy bir abyz áıel jerlengen kóne qorymdy tanystyrdy. Qolynda qundy jádigerlerdi saqtap otyrǵan jandarǵa «Qoǵamdyq qor saqtaýshy» atty kýálik berildi. Úzdik mýzeı ujymy men jekelegen qyzmetkerler marapattaldy.
Degenmen, kelýshilerge de, ózimizge de erekshe áser etken shara – «Atadan qalǵan aq saýyt» kórmesi boldy. О́ıtkeni qarý-jaraq – soǵys quraly ǵana emes, ol adamzat órkenıetiniń damýyn, tehnologııalyq jetistikterin jáne mádenı ereksheligin kórsetetin tarıhı jádiger ǵoı. Qazaq úshin qarý – erlik, namys, táýelsizdik úshin kúrestiń sımvoly ekeni ras. Ekspozısııa bóliminiń jetekshisi Ásel Súıinǵalıqyzy bastaǵan ujym daıyndaǵan bul kórmeniń bir ereksheligi – munda dala órkenıetiniń áskerı mádenıeti men rýhanı qundylyǵy sonaý kóne saq-sarmat zamanynan sherý tartypty. Osylaısha, kórmege kelýshiler ulttyq qarý-jaraqtyń evolıýsııasyn kórip qana qoımaı, «Uly dalany mekendegen qazaq halqy – álimsaqtan beri osy jerdiń qojasy, qorǵaýshysy» degen oıǵa jeteledi.
Mýzeı dırektory Jantas Safýllın kórmeniń negizgi maqsaty – halqymyzdyń jaýyngerlik tarıhyn, batyrlyq rýhyn jáne áskerı ónerin nasıhattaý bolǵanyn aıtady. Ekspozısııa ejelgi dala jaýyngerleri, orta ǵasyrlar qarýlary jáne jańa zamannyń jaraqtary sekildi birneshe bólimnen quralǵan. Kórmede saq, sarmat dáýirinen bastap qazaq batyrlary qoldanǵan qylysh, naıza, aıbalta, bilteli myltyq, saýyt-saıman sekildi kóptegen tarıhı jádiger usynylǵan. Eń qyzyǵy, kúni búgin de kireýke saýyt toqyp, baba ónerin jalǵap otyrǵan sheberler shaqyrylypty.
«Kórme keremet uıymdastyrylǵan. Ásirese sarmat zamanynan qalǵan aqınaqtarǵa kóńilim toldy. Kórmege qoıylǵan saýyttar da erekshe. Jaǵaly saýytty, qazaq jigitteriniń márttigin kórsetetin jaǵasy joq shurqyltaıdy kózimizben kórdik. Aýyldan kelgen Jánibek Ábilpeıisovtiń shákirtteri kóz aldymyzda saýyt toqyp jatqany jas urpaqqa keremet tálim boldy. Qazir at baptap, ulttyq sportty damytyp júrgen mektepter janynan osyndaı qarý-jaraq sheberhanasyn jańǵyrtý qajet eken degen oı keldi», deıdi Mahambet ýnıversıtetiniń professory, áýesqoı ańshy, ulttyq qarý-jaraq salasynyń bilgiri Ǵabıt Hasanov rızashylyǵyn jasyra almaı.
Rasymen de, Aqjaıyq aýdanynan arnaıy shaqyrylǵan J.Ábilpeıisovtiń mańynan birneshe saǵat boıy adam arylǵan joq. Shaǵyn ǵana Atameken aýylynda «Jeruıyq» atty mýzeı ustap otyrǵan ólketanýshy qazaq batyrlarynyń bes qarýyn jınaýdy maqsat etipti. «Bizdiń mýzeılerde qazaqtyń bodandyq kezeńi emes, noqtaǵa basy syımaǵan arda zamanynyń jádigerleri basym turýǵa tıis. Sondyqtan erkindikti, erlikti kórsetetin qarý-jaraqty jınaı bastadym. Túrli ádebıetti, estelikterdi aqtaryp, kóne jádigerlerdi zerttep, batyrlarymyz kıgen kireýke saýytty toqýdy úırendim. Aýyldaǵy Mahambet О́temisuly atyndaǵy orta mektep oqýshylarynan qurylǵan sheberler toby osy kezge deıin birneshe saýytty toqyp shyǵardy. Sol saýyttyń birin búgin oblystyq mýzeı qoryna tapsyrǵaly otyrmyn», deıdi Jánibek sheber. Al onyń janynda Ahmetshah Jánibekuly kórmege kelýshilerge saýyttyń qalaı toqylatynyn, ár shyǵyrshyq bir-birine qalaı bekitiletinin jalyqpaı kórsetip jatty. Onyń aıtýynsha, bir saýytty toqýǵa 20 kúndeı ýaqyt ketedi, bul balalardy smartfonǵa táýeldilikten qutqaryp, tabandylyqqa, eńbekqorlyqqa úıretedi eken.
Jalpy, mýzeı qorynda 5 kóne qazaq saýyty saqtaýly eken. Osy kórmede tuńǵysh ret sol kóne jádigerler kópshilik nazaryna usynyldy. Sonyń biri – áıgili kúıshi Qurmanǵazydan qaldy delinetin kireýke saýyt.
«Bul saýyttyń tarıhy qyzyq. 1958 jyly Málik Ǵabdýllınniń tapsyrmasymen arnaıy top qurylǵan eken. Olar 2 aı boıy Oral oblysynyń birneshe aýdanyn aralap, el ishinen Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly jaıly derek jınaǵan. Sol saparda Qurmanǵazynyń eki atadan qosylatyn týysqany Baılystyń úıinen osy kóne saýyt alynǵan eken. Ekspedısııa jetekshisi Muhambet Qadyrbergenov qundy jádigerdi 1960 jyly mýzeı qoryna tapsyrǵan», deıdi Ásel Súıinǵalıqyzy.
Mýzeıdegi taǵy bir qundy jádiger sonaý HI–HIII ǵasyrdan syr shertedi. 1969 jyly Shalqar kóli jaǵasyndaǵy Syntas jonynda júrgizilgen arheologııalyq qazba kezinde tolyq qarý-jaraǵymen jerlengen ejelgi qypshaq jaýyngeriniń súıegi tabylǵan. Muzdaı qarýymen, temir saýytymen, tipti bet-júzin qalqalaǵan kúmis betperdesimen qoıylǵan bul múrdeniń tarıh úshin mańyzy zor bolypty.
Keıin aqyn Juban Moldaǵalıev «Sýyrylmaı qalǵan semser týraly» atty óleń jazǵan:
«Tabytta onyń ıesi,
Oralda, mýzeı úıinde.
Qalpynda qańqa júıesi,
Qaýsaǵan súlder kúıinde.
Basynda bolat dýlyǵa,
Ústinde saýyt battasqan.
Janynda san jyl býlyǵa,
Semseri jatyr tat basqan...»
1970 jyldary «Juldyz» jýrnalynda jaryq kórgen bul óleńniń shekesine aqyn «Músilim Bazarbaevqa» degen ańdatpa qaldyrypty. Bul sol kezeńdegi mádenıet mınıstriniń kóńilin alystaǵy Oral mýzeıine aýdartý bolsa kerek.
Aıtpaqshy, bıyl Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qurylǵanyna 190 jyl tolyp otyr. Elimizdegi eń kóne murajaıdyń qorynda búginde 200 myńnan astam eksponat saqtaýly. Mýzeı ujymy osy mereıtoıǵa keshendi is-shara ótkizýdi josparlap otyr. Sonyń ishinde birneshe jınaq, «Balbaltas baıany» atty beınefılm de bar.
Batys Qazaqstan oblysy