Ýaqyt ótken saıyn bıik tulǵaly azamattardyń ómir joldary ultyna úlgi bolyp, olar halyq jadynda berik oryn alyp jatady. Sondaı azamattardyń biri – Serikbaı NURǴISAEV. О́zim bilgen, aǵaly-inili syılas bolǵan Serikbaı inimiz týraly mereıtoıy tusynda jyly lebiz bildirý zańdy ǵoı dep oılaımyn.
Serikbaı О́rikbaıulynyń taǵdyry jastyq shaǵymyzdaǵy úlken mektep – komsomoldan bastaldy. Ol 1982–1985 jyldary Almaty oblystyq komsomol komıtetiniń apparatynda jumys istedi. Jastar isi sektorynyń jetekshisi boldy. Bul kezeńde men Qazaqstan Komsomoly Ortalyq komıtetiniń búgingi «Ulan» gazetiniń redaktory edim. Tanystyǵymyz osy kezeńde bastaldy. Jón surastyra kelsek, men ony tipti bala kezinde kórgen ekenmin. Men týyp-ósken Almaty oblysynyń Jambyl aýdanyndaǵy Besmoınaq aýylyna keletin edi. Kórshimiz, nemis tiliniń muǵalimi Raıla Isaeva ustazymyzdyń inisi eken. Ol kisiniń Tólegen, Hısmetjan degen balalarymen birge oınaıtynbyz. Sol kúnder eske túsken soń, tipti syılasyp kettik.
S.Nurǵısaev 1985–1989 jyldary Qazaqstan LKSM Ortalyq komıtetinde bólim meńgerýshisiniń orynbasary boldy. Bul Qazaqstan tarıhyndaǵy erekshe kezeń edi. Jeltoqsan kóterilisi bolyp, saıası ómirdegi ózgerister bolyp jatqan. Bul táýelsizdik jolyn ashty.
Jańa kezeńde jańa adamdar kerek. Jalyndy, bilimdi, qoǵammen kirige jumys isteı alatyn jas jigitterdiń ómirbaıandarynda ózgeris bolyp jatty. Serikbaı Nurǵısaev ta táýelsizdiktiń belsendi jas kadry bolatyn. Ol – 1992–1993 jyldary Almaty qalasy Alataý aýdany ákiminiń birinshi orynbasary, 1993–1994 jyldary Sovet aýdanynyń ákimi bolyp bekidi. Osy kezeńde ol óziniń uıymdastyrýshylyq jańa zamanaýı naryqtyq qatynastarǵa beıimdelgen el ekonomıkasynyń belsendi ókiline aınaldy. Bul jol ony ónerkásiptik qarjylyq júıege alyp keldi. 1994–1996 jyldary ónerkásiptik qarjylyq «Globa – Kazahstan» korporasııasynyń prezıdenti qyzmetin atqardy.
Qoǵam ózgerip jatty. Ekonomıkanyń naryqqa beıimdelgen jańa joly isker azamattardy qyzmettiń jańa satysyna kóterdi. Osylaı Serikbaı О́rikbaıuly 1996–1999 jyldary Qyzylorda oblysy ákiminiń birinshi orynbasary, odan soń 1999–2004 jyldary Qyzylorda oblysy–nyń ákimi boldy. Qasıetti Syr óńiriniń úlken tarıhy bar. О́neri ósken, mádenıeti jetilgen, ulttyq mentalıteti qalyptasqan irgeli óńir bolatyn. Sonymen qatar bul ólkeniń úlken problemalary da bar edi. Bul – atam zamannan belgili Aral teńiziniń taǵdyry.Keńestik dáýir kezinde ekologııalyq zardaptarǵa qaramastan, Aralǵa degen kózqaras durys qalyptaspady. «Aral ádemi kúıinde ólýge tıis» degen tezıster paıda boldy. Tipti adam taǵdyry eskerilmesten, jalǵan, jaltyraýyq urandar tastaldy. «Araldy qurǵatyp, tabanyna kúrish egemiz» degen sózder saıası uranǵa aınaldy. Mine, Serikbaı О́rikbaıuly osyndaı qıyn kezeńde Qyzylorda oblysyn basqarýǵa keldi. Qalyń el qazaǵy Syrdan údere kóship jatty. Araldyń sýy tartyldy. Mine, osy kezeńde Serikbaı Nurǵısaevtyń basqarýdyń jańa júıesin túsinetin basshy retindegi tájirıbesi aıqyn kórindi.
Aral aımaǵynyń mıkroklımatyn jaqsartý, ekologııalyq jaǵdaıyn saýyqtyrý máseleleri kóterildi. «Taza sý», «Sý nári», «Aýyl kelbeti» aımaqtyq baǵdarlamalary qabyldandy. Osy máselelerdi jabyq kúıinde qaldyrmaı, respýblıka Úkimetine hattar jazylyp, Syr óńiriniń ekologııalyq jaqsartý ǵana emes, sondaı-aq halyqtyń ál-aýqatyn kóterý usynystary aıtylyp, túrli deńgeıdegi konferensııalarda baıandamalar jasady. Bul óz jemisin berdi de. 2001 jyly 29 tamyzda Qazaqstan Úkimeti «Aral aımaǵyn qoldaý jáne damytý jónindegi sharalar» týraly qaýly qabyldady. Bul halyqtyń eńsesin tiktedi. Bıilikke, Úkimetke, ákimine degen senimi ósti. Osylaı Úkimet pen Dúnıejúzilik Damý banki «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńizin soltústik bóligin saqtap qalý» jobasy qabyldandy. Quny 85,8 mln dollar turatyn bul joba kelisimsharty 2002–2006 jyldardy qamtıtyn edi. Ol respýblıka Parlamentinde ratıfıkasııadan ótti. Mine, osy jobany qoldap, daýys bergen Májilis depýtattarynyń biri edik.
Uzaq merzimnen bergi jalǵasyp kele jatqan Araldyń ekologııalyq apaty birden sheshile qoıýy ońaı emes. Ártúrli saıası pikirler aıtyldy. Tipti keıbir sarapshylar «AQSh valıýtasynyń aýqymdy bóligi Qyzylorda dalasynda qumǵa sińgen Araldyń sýyndaı is-túzsiz ketti» dedi. Soǵan qaramastan S.Nurǵısaev jetekshilik etken oblys azamattary úlken uıymdastyrý jumystaryn júrgizdi. Qalyptasqan máseleni halyqtan jasyrmady. Osynyń nátıjesinde «Aral mańyndaǵy ekologııalyq qasiretten zardap sheken azamattardy áleýmettik-qorǵaý týraly» zańyn qabyldaýǵa yqpal etti. Osyndaı ıgi sharanyń basynda memleket jáne qoǵam qaıratkeri, keshegi Premer-mınıstr, Májilis depýtaty Uzaqbaı Qaramanov aǵamyz belsene jumys istedi. Igi isterdi júzege asyrýǵa biz, bir top depýtat, Uzekeńdi qoldap shyqtyq. 1993–2003 jyldary jergilikti bıýdjetten 3,3 mlrd teńge bólindi. Onyń 1,8 mlrd eńbekaqy tólendi, jeńildikterge 940 mln teńge bólindi.
Ákim bolý – halyqqa jaqyn bolý. S.Nurǵısaev oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq mádenı salalardy damytý máselesin kóterdi. Birneshe baǵdarlama qabyldandy. Oblystyń 18 ınvestısııalyq jobasyn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan respýblıkalyq bıýdjetten qomaqty qarjy bólindi. Oblys ákimi aımaqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy, «Aral ekologııalyq apat aımaǵynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» zańnyń taǵdyry men ekologııalyq mártebesi týraly máselelerdi kún tártibine qoıdy.
S.Nurǵısaev: «Meniń oıymsha, aımaqtyń damý keleshegin, ekologııalyq apat aımaǵy mártebesin jáne Aral týraly zańnyń taǵdyryn eskermeı qarastyrý obektıvti bolmas edi. Eger bul taqyryp eń ózekti máselelerdiń biri desem, qatelespeımin. Aral ekologııalyq aımaǵynan zardap shekken azamattardyń áleýmettik qoldaý týraly zańynyń bolashaǵy osy zalda otyrǵandardy beıjaı qaldyra almaıdy. Men qabyldanǵannan beri 12 jyl boıy birneshe ret qaralyp ózgergen osy zań róliniń mańyzdy ekenin Úkimet músheleri de túsinedi dep oılaımyn».
Úlken jıynda aıtylǵan bul sóz eshkimdi de beıjaı qaldyrǵan joq. Úkimettiń de nazaryna ilikti. 2003 jyldyń tamyz aıynda Premer-mınıstrdiń ókimimen Aral mańy problemalaryn sheshýdiń usynystaryn daıarlaıtyn vedomstvoaralyq jumysshy toby quryldy. Oǵan ǵalymdar, arnaıy mamandar qatystyryldy, qoǵamdyq pikir zerdelendi, áleýmettik suraýlar keń kólemde júrgizildi.
Qanshama áleýmettik jaǵynan qoldaý kórsetilip jatqanymen, biraz máselelerdiń beti ashyldy. Oblys turǵyndary 30 paıyzdyq nemese 50 paıyzdyq ústemeaqy alǵan kúnniń ózinde de Qyzylorda oblysynyń ortasha jalaqysy respýblıkalyq kórsetkishten tómen boldy. Ústemeaqylardy alyp tastaǵanda oblysta kedeılik deńgeıi kúrt kóterilip ketetini aıqyn edi.
S.Nurǵısaev: «Búgingi osy kezdesýimizdi paıdalana otyryp, sizderden zańǵa ózgerister engizýdi talqylaý barysynda tek ekonomıkalyq esepterden bólek, oblys halqynyń basym kópshiliginiń kózqarasyn eskerip, «Aral ekologııalyq apat aımaǵynda zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý» zańynyń 13-babynda qaralǵan ekologııalyq ótemaqylar men jeńildikterdi qaldyrǵan abzal. Ekinshi – Aral aımaǵy turǵyndarynyń ómirine yqpal etetin, ekologııalyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik faktilerdi jaqsartýǵa arnalǵan arnaıy memlekettik baǵdarlamalardyń qabyldanýyna yqpal etýlerińizdi suraımyz. 2003 jyly jeltoqsan aıynda Memleket basshysynyń Jarlyǵymen bekitilgen, Qazaqstan Respýlıkasynyń qaýipsizdik tujyrymdamasynda qorshaǵan ortany qorǵaý Kodeksin qabyldaý qaralǵan. Biz onyń qabyldanýyna deıin Aral apaty aımaǵy týraly zań baptarynyń qysqarýy men bólshektenýine toqtalyp, zań normalarymen qarastyrylǵan ótemaqylar men jeńildikterdi óz kúshinde qaldyrýdy suraımyz».
Osyndaı bıik deńgeıde aıtylǵan sóz óz nátıjesin berdi. О́temaqylar men jeńildikter osylaı saqtalyp qaldy. Máseleni qoıý bar da, ony sheshýge jasqanbaı aıtatyn minez kerek. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» demeı me qazaq támsili. Minberdi paıdalaný, máseleni qoıa bilý nátıjesinde oblysta «Kedeıshilik pen jumyssyzdyqty tejeý», «Densaýlyq», «Taza sý», «Tazalyq», «Jolaýshy», «Syr mádenıeti» atty baǵdarlamalar qabyldandy.
S.Nurǵısaev aýyldyń ınfraqurylymy, ónimdi óndirý men uqsatý, aq kúrishtiń shyǵymdylyǵyn arttyrý, mal sharýashlyǵy, asyl tuqymdy mal ósirý, túıe, jylqy, sharýashylyǵyn órkendetý, t.b. máselelerdi kún tártibine qoıdy. Sondaı-aq janar-jaǵarmaıdyń baǵasyn shekteý máseleleri kóterildi. Munaı shıkizatynyń 5 paıyzyn oblysta qaldyrý máselesin atap aıtty. Ol ákim bolyp turǵan kezde Densaýlyq saqtaý isteri jónindegi agenttikpen birlesip, aýyl turǵyndarynyń densaýlyǵyn saqtaý sharalaryna erekshe nazar aýdaryldy. Medısına mekemeleriniń mártebesin memlekettik kásiporynnan memlekettik mekemege aýystyrdy.
Jaqsy adamnan iz qalady, jaman adamnan sóz qalady. S.Nurǵısaev osyndaı irgeli isterimen oblys halqynyń jadynda qaldy. Qyzylorda óńirinde 8 jyl jemisti qyzmet atqarǵan ol 2004-2005 jyldary Prezıdenttiń Almaty qalasyndaǵy arnaýly ókili boldy. Qoǵamdyq saıası jumystarǵa belsene aralasty. Al 2008–2012 jyldary Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń Almaty oblysy boıynsha basqarma bastyǵy, Tártiptik keńes tóraǵasy boldy. 2012–2016 jyldary Parlament Májilisiniń depýtaty bolyp saılandy. Depýtattyq ókilettiligi aıaqtalǵannan keıin 2016–2020 jyldary Memlekettik Qyzmet isteri mınıstrliginiń Almaty oblysy boıynsha departamenti basshysy jáne Ádep jónindegi keńestik tóraǵa bolyp abyroımen qyzmet atqardy.Qandaı qyzmette bolsyn S.Nurǵısaev kásibı biliktiligi, ultjandylyǵy, azamattyǵy, shynshyl minezimen abyroı bıigine kóterildi. Ol – ekonomıka ǵylymdarynyń doktory. Búginde Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde sarapshy-keńesshi bolyp qyzmet istep júr.
Bilimdilik pen biliktilik, úlken uıymdastyrýshylyq qasıet ony jaýapkershilik jolymen bıikke kóterdi.
Ýálıhan QALIJAN,Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri