Qaraqystaq pen qara qaǵaz

Ákem Saýytbek Ádiljanov – ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń ardageri. Fın soǵysynan bas­tap, fashıstik Germanııamen bol­ǵan alapat maıdanǵa qatysty. Más­keý, Stalıngrad túbindegi shaıqas­tarda qatarynan aýyr jara­landy. Soǵys aıaqtalǵan soń, 1946 jyly elge qaıtypty. Soǵys­tan keıingi ómirin óziniń týyp-ósken jeri – Almaty oblysy, Jambyl aýdany, Qaraqystaq aýylynyń ósip-órkendeýine sarp etken jan. «Jaqsy ákeniń esimi balalaryna qyryq jyl azyq» degendeı, el ishinen, ákemizdiń qatarlastarynan, inilerinen «Ákeń Sáýkeń qara kúshtiń ıesi edi, osy aýyldy gúldendirý jolynda aıanbaı eńbek etti», degen maqtaýlardy kóp estıtinbiz. Ásirese, atalas inisi Álimbaı aǵa Berdiqulovtyń ákem jaıly estelikteri kóp. Aýy­­­lymyzdaǵy kózi tiri qalǵan aqsaqa­lymyzdyń biri osy Álimbaı aǵamyz bolsa, ekinshisi Oryntaı aǵa. Ákemniń aǵalary, qurdastary, ómirimdegi qadir tutatyn qasıetti qara shaldar, aýyldyń bir-bir báıteregi ispetti. Aqsaqaldardyń aıtýynsha, atam 17-18 jasynda qyrǵyzdyń Tisteýik batyryn jekpe-jekte jeńip, búkil Ekeı men Esqojanyń mereıin ústem etipti. Kózi kók, alyp deneli, taý tulǵaly qarttyń beınesi jadymda. Esimde, ákeme mingesip, únemi Slamqul atanyń alma baǵyna baratynbyz. Ol kisi alma aǵashtyń qyr-syryn aıtyp, keńes berip oty­ratyn. Osy ákelerim ósirgen aport almalar keremet úlken edi. 1960-1970-­jyldarda ár úıdiń baq­shasynda elý-alpys túp alma aǵashy bolatyn. Sol alma aǵashtardy baptap, ónimin satyp, odan túsken qarajat bir otbasynyń qajetine jaraıtyn. Qara shaldyń qasynan bir eli qalmaıtyn qaratory inisi Qasentaı bar-tuǵyn. Bir jaǵy kórshimiz, qydyr qonǵan qumalaqty shashyp jiberip, talaı aq batasyn bergen, aqjúrek tileýles atamyz edi. Ákemniń dostarynan Moldaqul, Kenjebaı atalar, qara sózdiń qaımaǵyn buzbaǵan sheshen kisiler edi. Bastary qosyla qalsa, ǵıbratty áńgimeler aıtatyn. Men ákemdi tátem dep óstim. Jazdygúni Qaraqystaqtyń batysy sary shubar, jar toǵaıǵa shóp shabýǵa baramyz. Kók shalǵynda dem­alyp, ashymal kóje iship, rahatqa bólenýshi edik. Sondaı kúnderdiń birinde ákemdi áńgimege tartyp, soǵysta bastan keshken oqıǵalaryn aıtyp berýin ótinip qolqa salǵan edim. Sonda ákem demin ishine tartyp, az-kem otyrǵan soń, myna bir áńgimeni aıtyp berdi. «...Kózimdi ashsam appaq, keń bólmede jatyr ekenmin. Orystyń medbıkeleri kúlimdep, meni qorshap tur. «O kakoı sılnyı kazah ı takoı bolshoı», dep bir-birimen shúıirkelesip te qoıady. Men bolsam, bul kúıge qalaı túsip, tap bolǵanymdy eske túsirýdemin. Fashısterdi kel­gen jaǵyna qýyp, Kenıgsberg qala­sy úshin surapyl shaıqastyń tutanyp turǵan kezi bolatyn. Qalany qorshap turmyz. Marshal Rokossovskııdiń armııasynda qatardaǵy pýlemetshi bolatynmyn. Bir ýaqytta nemisterdiń mınometi ysqyryp kelip, jaqyn mańǵa tústi. Lezde janymdaǵy jaýyngerlermen birge topyraqtyń astynda qalyppyz. Kóretin kúnim bar eken, bir qolym syrtta qalsa kerek, sanıtarlyq rota jaýyngerleriniń kózine túsippin. Meni baıqaǵan olar qolushyn sozyp, sanıtarlyq bólimge jiberipti. Araǵa 15 kún salyp, Gorkıı qalasyndaǵy áske­rı gospıtaldan biraq shyǵyp­pyn. Esimdi jıǵan sátim sol eken. Dári­gerler tórt jarym aı emdep, aıaǵymnan tik turǵyzdy. Kenıgs­berg shaıqasynda nemistiń bir tankisin qıratqanym úshin, maǵan gospıtalda III dárejeli «Dańq» ordeni tabystaldy. Elge 1946 jyly qaıttym. Shesheń Rásh, ápkeleriń Marjankúl, Bazarkúl, aǵań Áskerbektiń kóz jastary ǵoı meni aman alyp qalǵan, balam», – dep ákem bir atym nasybaıyn atyp qoıyp, áńgimesin támamdady. Anam Rásh Medeýqyzynyń daýysy keremet, án salǵanda eldi elitip jiberetin. Meni tún jarym bolsa da, shaıyn qaınatyp, kútip otyratyn. Shaı iship otyrǵanda anamnyń aıtqan áńgimeleri meniń bala kóńilime ertegi sııaqty edi. Anam ákeme 13 jasynda 47 malǵa satylypty. 15 jasynda ekeýi neke­sin qıyp, qosylǵan eken. Ákemniń ákesi Ádiljan ata, óz baılyǵy ózi­ne jetip artylǵan aýqatty kisi. Al atam­nyń inisi Sámjan sol kez­­degi mese­nattardyń biri Me­deý Pusyr­­manovtyń saýdasyn júrgiz­gen jan. Barlyǵy keıin mal-múlki tár­kilenip, Sibirge aıdalyp ketipti. Soǵys aıaqtalsa da, ákemniń habarsyz ketkenine sheshem jabyǵyp júredi eken. «Soǵystyń bitkenine bir jyl bolsa da, ákeńnen habar-oshar bolmady, ne qaıtys boldy degen qaraly hat ta kelgen joq. Sol ýaqyttarda soǵystan Qu­dys qaınaǵam aman-esen oralyp qoıǵan. Bir kúni sol qaınaǵam, kol­hoz basqarmasy shaqyrtty. Júre­gim alyp-ushyp bir jaqsylyq habar kelgendeı sezindim. Jetip bardym. Sol eken, qaınaǵam: «Súıiktiń kele jatyr» degendi aıtqanda, tóbem bir eli kókke jetpeı qýandym. Kózime jas irkildi. Keýdemdi kernegen saǵynysh búrip barady. «Stansadan at arbamen alyp kele jatyr, endigi Qarakótermege kelip qalsa, aldynan shyǵyp qarsy alaıyq», – deıdi. Jaıaý josyp, balalar aldynda júgirip keledi, Qarakótermege de taban tiredik. Ákeń mingen at arba da kelip jetti. О́ńine de qaramappyn, keýdesi tolǵan orden, medaldar. Jylap kóristik. El-jurttan aınalaıyn, sondaǵy barlyǵy tik turyp qarsy alǵanyn aıtsańshy. Keıin bildim, Qudys qaınaǵam ákeńniń artynan óldi degen qara qaǵazdyń bir jyl buryn kelgenin aıtty. Alaıda, balalary bar, aýyr tıedi dep, bizderden jasyrǵan eken. Tiri kelip qalar degen tátti úmiti de bolypty jaryqtyqtyń. Arýaǵyńnan aınalaıyn, qaınaǵa!», – dedi anam kózine jas alyp. Ákemniń, ata-babamyzdyń kin­dik qany tamǵan jeri – Almaty oblysy, Jambyl aýdany, qarashań­y­raq Qaraqystaq aýyly. Ońtústigi Maıtóbe, Moınaqqara, ary qaraı Jamanqara, odan ári qyrǵyzben shekaralas, batysynda Sýyqtóbe, shyǵysynda Qarakóterme. Alystan aýyldy saǵynyp kelgende, atbasyn osy tóbede irkip, bıigine shyqqanda Qaraqystaǵym kózime jarq etip, kózime ystyq kóringen edi deı­tin ákem. Onan keıin Súıinbaı baba­nyń kesenesi ár qonaqtyń kózi­ne ottaı basylady. Mine, osy Qara­qystaqtan soǵys bastalmaı, 1940 jyly áskerge alynyp, alǵash fın soǵysyna qatysyp, Kenıgsberg qalasyna deıin, pýlemetin jaıaý súırep, týǵan eline jeńispen oral­ǵan kóp jaýyngerdiń biri, ákem Saýytbek Ádiljanuly 1980-jyly, 80 jasynda baqılyq boldy. Ákem úshin eń ystyq, eń qasıetti meıram 9 mamyr – Jeńis kúni bolatyn. Osy kúni qaıran ákem bir marqaıyp, aýyr eńbekten demalyp, rahattanyp qalatyn. Almatydan inileri Seıdahmet Berdiqulov, Bek­­bolat Aqshalov, birge týǵan inisi Qamyt­bek Eshmuhanbet, jezde dep Ta­paıtaı aǵa kelip, sálem berip, ákemdi Jeńis kúnimen qut­tyq­­­tap jatýshy edi. Ákem: «Áı, kem­pir, qazanǵa etińdi sala ber, Alma­­tydan Shekender (Seıdahmet Berdi­qulovty osylaı ataýshy edi) kelip qalypty, men dúkenge baryp kele qoıaıyn», – dep qýanyshtan qul­dy­rańdap ketetin. Qaıran ákem-aı! Bıyl surapyl soǵystyń aıaqtalǵanyna – 70 jyl. Qolyma qalam alýyma da osy jaıt túrtki boldy. «Týǵan jerge týyń tik» degen naqyl sóz bar. Ákemdi, onyń úzeńgiles dostary men aǵalaryn, inilerin eske alyp, qaǵaz betine túsirýimdi perzenttik paryzym dep bilemin. О́mirbek SAÝYTBEKULY. Almaty oblysy, Jambyl aýdany, Uzynaǵash aýyly.