Tórt qubylany teń qamtyǵan qujat

Qanshama qıyndyqty bastan ótkerse de, erik-jigeri myqty ha­lyq­tyń ul-qyzdary táýelsizdik tý­yn jelbiretti. El egemendigin alyp, eńsesin kótergen sátten bastap, mem­lekettiń eń basty qujaty – Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Kons­tıtýsııasy qabyldandy. Al­ǵash qabyldanǵan basty qujattyń keıbir taraýlaryna ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip, 1995 jyl­dyń 30 tamyzynda búgingi qol­da­nystaǵy qujat qabyldandy. Erekshe saltanat pen qurmetke toly Konstıtýsııany elimizdiń Tuń­ǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaev óz halqyna jarııa etken sátine ta­rıh kýá. KSRO buǵaýynan bosaǵan memleket kók aspan túsine qanatyn kún súıgen qyranyn sharyqtatyp Týyn, eldiń yrysyna daryǵan altyn dánin nurǵa shomyldyryp Eltańbasyn belgiledi. Shámshideı birtýar kompozıtordyń birneshe on­­daǵan jyldar buryn jazǵan shy­ǵarmasyn Ánuran etti. Almatydaǵy alańda turǵan jastardyń da aý­zynda osy “Meniń Qazaqstanym” boldy. Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń memlekettik rámizderi Týy, Eltańbasy jáne Ánuranynyń sıpattamasy men resmı paıdalaný tártibi konstıtýsııalyq zańmen bekitildi. Qasıetti de kıeli qazaq topyraǵyndaǵy qýanysh álemniń ár tarapyna súıinshi bolyp aǵylyp, óz táýelsizdigin jarııalady. Ornynan qaz turyp, buǵanasy bekip, quqyqtyq jáne áleýmettik mem­­­leket retinde ornyǵyp kele jat­qan eldiń basty qundylyǵy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyq­tary men bostandyqtary dep ta­nyl­dy. Respýblıkanyń azamatyn eshqandaı jaǵdaıda da azamat­ty­ǵynan, óziniń azamattyǵyn ózgertý quqyǵynan aıyrýǵa, sondaı-aq ony Qazaq­stannan tys jerlerge alas­tatýǵa bolmaıtyndyǵy eskertildi. Toǵyz bólimnen turatyn Konstı­týsııada Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń azamatyna tolyq jaǵdaı ja­salǵan. Olardyń ómir súrýine, bilim alýyna, qyzmet etýine jáne zeınet­kerlikke shyǵyp, demalýyna múm­kin­dikter berilgen. Jasyna, jy­ny­syna qaramaı, eldiń ár azamatyna adam balasyna qajetti turmystyq tehnıka men quraldardy qoldanýǵa, medı­sınalyq em alý quqyǵy berildi. Halqyna qam jasap, jas urpaq­tyń óskeleń bolashaǵyn oılaǵan memleketti – prezıdenttik basqarý nysanyndaǵy birtutas memleket dep tanydy. San ǵasyr boıy arman men murattyń jemisti nátıjesi bolyp kelgen elimizdiń egemendigi onyń búkil aýmaǵyn qamtıtyny, memleket óz aýmaǵynyń tutasty­ǵyn, qol su­ǵyl­maýyn jáne bólin­beýin qam­tamasyz etetindigi qujatta kórsetildi. Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń zań shyǵarý qyzmetin júzege asyratyn respýblıkanyń eń jo­ǵary ókildi organy – Parlament dep tabyldy. Bıyl táýelsizdigimizdiń tólqu­jaty – Konstıtýsııaǵa on bes jyl tolady. Der ýaǵynda durys tańdal­ǵan baǵytty ustanyp, alys-jaqyn shetelderge tanylyp úlgergen Qa­zaqstan damyǵan, órkenıetti el bolyp qalyptasýda. Memleket pen halyqtyń jaǵdaıyn keń qamtyǵan Konstıtýsııa tarmaqtary boıynsha tıisti zańnamalarǵa súıene otyryp, el ıgiligine baǵyttalǵan ıgi is-sha­ralar tolassyz atqarylýynyń ná­tı­jesinde kórshi elderden ekono­mı­kamyz ozyq shyqty. Jahandy qamtyǵan daǵdarys qyspaǵynan Qazaqstan halqy qınalmaı ótti. Bul jasy 19-ǵa qadam basqan mem­leket úshin úlken jetistik. Kóp­te­gen memleketterge salqynyn tıgiz­gen daǵdarys birqatar elder ara­synda bılikke narazylyq tanytyp, halyq arasynda tolqýlar týyndat­ty. Bizdiń memlekette munyń birde-biri bolmady. Búgingi tańda Qazaq­stan Respýblıkasynyń ekonomıka­lyq qarjy aınalymyna shyǵa ala­tyn qundy qaǵazy – valıýtasy bar. Qarjy rynogynda Qazaqstan azýly memlekettermen baqtalas, báseke­les bola aldy. Halqynyń mártebesin bárinen joǵary qoıatyn, eli úshin júregi adal soǵatyn Elbasyn tańdaýda Qa­zaqstan halqy jańylǵan joq. Qa­zaq tarıhyndaǵy uly saıasatkerler­diń qatarynan oryn alǵan Tuńǵysh Prezıdentimiz qabyrǵasyn ózi qa­laǵan táýelsiz Qazaqstannyń naǵyz janashyry, kóshbasshysy bola bil­di. Baǵyt alǵan jolynan taı­maı­tyn azamat abyzdyń qazaq halqyna, qazaqstandyqtarǵa jasaǵan jaqsy­lyǵy ushan-teńiz. Júzden asa ult meken etken mem­lekettiń irgesin berik, shańy­raǵyn bıik, dastarqanyna bereke tógip, tatý ustaý kez kelgen adam­nyń qolynan kele bermeıtin is. Jalǵyz qazaq emes, basqa da etnos­tardyń urpaǵyn bilimge umtyldy­ryp, shetelderge oqýǵa jiberip, tá­jirıbe almastyryp, týǵan topy­raq­qa qyzmet etýdiń de jolyn taý­yp, bilimdi jastar úshin “Bolashaq” baǵdarlamasyn qalyptastyrdy. Jetilip kele jatqan jas náres­te­niń de ozyq oıly azamat bolyp ósýine jaǵdaı jasaıtyn “Balapan” baǵdarlamasy dúnıege keldi. Memlekettiń kórikti jerleri men sırek qubylystarǵa ıe meken­der­di arnaıy qorǵaýǵa alyp, qun­dy­­lyq­tardy baǵalap, keler urpaqqa amanat etý joldaryn qarastyrdy. Shuraıly jerlerge týrıstik dema­lys oryndaryn salyp, elimizdiń saıahat-týrızm salasy damyp keledi. Kórikti mekender el abyroıyn asqaqtatýda. Qazir elimizdegi halyqtyń bar­lyǵy derlik saýatty. Bizdegi bilim alý júıesi zamanǵa saı, órkenıetti memlekettermen para-par. Qarysh­tap damý men jańa úrdisterdi qa­byldaýǵa beıim qazaq jurty ǵasyr­lar boıy ańsaǵan armandaryna qolyn jetkizdi. Bizdegi beıbitshilik pen toqshylyq, jasalynyp jatqan jaǵdaıdy ózge memleketterdiń barlyǵynan birdeı taba almaısyń. Qazaqstannyń damý joldaryndaǵy tájirıbesine moıynsunyp, moı­yndap, óz memleketteriniń órken­deýi­ne jáne onyń bolashaǵyn saq­tap qalý jumystaryna bizdiń júrip ótken joldarymyzdy qoldanǵysy keletin elder de barshylyq. Memleket qazaq eliniń atyn alyp, shartarapqa Qazaqstan bolyp tanylǵan soń, onyń memlekettik tili – qazaq tili bolyp bekitildi. Búgingi tańda týǵan ana tilimizde 2000-nan asa aqparattyq basy­lym­dar men tele-radıo baǵdarlamalary tarala­dy. Barlyq ulttyq jáne ara­las mektepterde qazaq tili mindetti pán retinde oqytylady. О́zgeden bıik, ózińdikinen dara, abyroıyna aıbary teń qazaq eliniń Konstı­tý­sııasy qazaq rýhy men tilin aspanǵa kóterip, mártebesin aıqyndap berdi. Konstıtýsııalyq zańnamalar boıynsha bizdegi azamattar teń qu­qyly. Iаǵnı, zań buzsa jazalanýy men jaýapqa tartylýy da shen men shekpenge bólinbeı, sot orynda­ry­nyń aldynda kesilgen úkimmen shart­ty jazasyn alady. Sondaı-aq, azamattar aqsúıektik pen qara top dep ara jigin ajyratpaı bilim alýǵa, ómir súrýge, qyzmet isteýge teń quqyly. Konstıtýsııamyzda kórsetil­gen­deı eldiń tarıhy, mádenıeti erekshe qorǵaýǵa alynyp, KSRO kezinde burmalaýǵa túsken jer-sý attary sa­rap­talyp, ǵasyrlar qoınaýynan kel­gen tarıhı dáleldemelermen ataý­lary qaıtaryldy. Qazaqtyń ulanbaıtaq dalasy – keń qazy­na­ly, yrysqa toly. Memlekettiń baı­lyǵyn, qazynasyn, ishki jáne syrt­qy tártibin, shetelderge ta­­nys­ty­rylýy túgelimen zańdy túrde qam­tamasyz etilgen. Álem karta­­synan oıyp oryn alǵan Qazaq­stan­nyń tórt qubylasyn túgel qam­tyǵan bir­den-bir basty qujat – Kons­tıtýsııa el ıgiligine áli de uzaq sha­ra­patyn tıgizip, ıgiligine ja­rary haq. Ǵabıden ÁBDIRAIYMOV, Kóliktegi Ońtústik-Shyǵys IID bastyǵynyń orynbasary, polısııa polkovnıgi.