óndirýde jetistik qandaı, kedergi nede?
Ulttyń tolqyndy jaryp shyǵyp tolysatyn, gúldenetin, ózin-ózi tanıtyn kezi bolady. Ondaı sát qandaı ýaqytta baq bolyp, baqyt bolyp ornaıdy? Buǵaýdan qutylyp, jaltaqtaýdan, jalpaqtaýdan arylyp, búkir beli jazylǵanda, qunysqan ıyǵy túzelgende, ıaǵnı táýelsizdigin alyp, azattyǵyna ıe bolǵanda ǵana, baq ta, baqyt ta tóńiregine shýaq shashyp turady. Ony tolyq uǵa almaǵannyń obaly ózine. Qazir qazaq ústemdiktiń úskiriginen qutylǵan kezeńdi bastan ótkizý ústinde. Qazaq tarıhy baıtaǵyndaǵy baılyq sekildi qatpar-qatpar. Ony 4 myń jyldyq Túrki jurtynyń máýeli butaǵy sanatynda sanańda saralasań kóziń jetedi. Turannyń qara shańyraǵy qazaqta ekenin eske túsirseń marqaıasyń. Sol sekildi ata-salt, ádet-ǵuryp, ómir súrýdegi ózindik tynys-tirshilik, atakásip, sodan tapqan násip, ıaǵnı qazaqy qalyp, ulttyq úlgi áli de sap altyndaı saqtalyp, qany men jany taza ortada jańaryp, qulpyryp kele jatqanyn kórgende serpilesiń, sergısiń. Ultty baǵalaýdyń san túrli joly bar. Arǵy ǵasyrlarda qazaq topyraǵyna taban tiregen eýropalyqtar: «Qazaqty at ústinde ǵana taný kerek» degen eken. Qazir qyzmetine qarap tanıtyn boldyq. Shynynda, qazaqtyń atqa minse aıbattanyp ketetini anyq. Jylqynyń shabany da dúrildi estise dúrmekke umtylyp, eki qulaǵyn qaıshylaıtyny bar. Qazaqtyń jylqy minez degen sózi osyndaı bir tusta shyqsa kerek.
Bul jolǵy áńgime jylqy ónimderi týraly bolmaq. Jylqyny adam qolǵa úıretkeli de 6 myń jylǵa taıapty. Ol dáýir eneolıt dáýiri edi. Sodan bergi kezeńdegi adamzat tarıhynda jylqy «jal quıryǵy qanat, tórt tuıaǵy bolat», minseń kólik, súti sýsyn, eti em jasampazdyǵynan jańylmaı keledi. Suqtanyp suǵyn qadaǵannyń, qurtsam dep qulshynǵannyń oıdaǵysy bolǵan emes. Dál qazirgi tehnıkasy tepsingen dáýirde de jylqy túlektegi qyrandaı, adam úkilep úmit artqan senimine aınala bastady. Nege bulaı dep otyrmyz? Sebebi, Gerodot, Gıppokrat mán bergen, «Eger qymyzdy úzbeı ishseń, bir aptadan soń ózińdi sergek sezinesiń. Densaýlyǵyń túzelip, tynysyń ashylady, júziń jarqyrap shyǵa keledi» (V.Dal), dep baǵalaǵan, jylqy men qymyzǵa, túıe men shubatqa sanaly ǵumyryńnyń 60 jyldan asa ýaqytyn arnaǵan, qymyz ben shubat ónimderinen 7 patent alǵan professor Zulqarnaı Seıitov, «ulttyq brendimiz bıe súti» dep, teorııada ony dáleldegen akademık Tóregeldi Sharmanov aǵalarymyz bas bolyp, sergek senator Qýanysh Aıtahanov 13 senatormen birge, kezinde elimizde ókpe aýrýyn qymyzben emdeıtin 15 shıpajaı bolǵanyn, onyń bári qoldaýdyń bolmaǵandyǵynan birtindep jumysyn toqtatqanyn, kórshiles Reseı elinde qymyz óndiretin 80-nen astam agrofırma, qymyzben emdeıtin 48 shıpajaı jumys isteıtinin, Reseı ǵalymdary bıe sútinde bolatyn laktoferrın atty aqýyzda qaterli isikti emdeıtin dári jasap jatqanyn, Japonııa jáne Batys elderi bizdiń ulttyq sýsynymyzǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵanyn, Germanııa da bıe sútinen qymyz daıyndap, onyń untaǵynan túrli taǵamdar men kosmetıkalyq zattar alýdy ıgergenin, Túrkııadaǵy qazaq qandastarymyz Germanııaǵa ár jyl saıyn 1 000 tonna qymyz eksporttaıtynyn aıtyp, Úkimetke zańdyq kúshi bar bir qujat qabyldaý jóninde suraý salǵan edi. Osy arada myna bir nárseni de aıta ketsek deımiz. Ol qymyz patentin germanııalyq azamat ıelenip ketti degen áńgime bolatyn. Osy másele boıynsha 2014 jyly atalmysh elde bolyp, qymyz óndirip jatqan Gans Sollman myrzamen tildeskenimizde, ol qymyz patenti qazaqtiki ekenin aıtyp, baıtaq jeri bar Qazaq eli myńdap emes, birneshe mıllıondap jylqy ósirip, qymyz daıyndaýǵa bolatynyn eske salǵan edi.
Jurt nege jylqy, qymyz deı beredi? О́ıtkeni, bar másele bıe sútiniń qasıetinde bolyp tur. Onyń qudirettiligin mynadan kórýge bolady. О́zge mal sútterin pisirip ishýiń kerek. Al bıe, túıe sútin pisirseń qunyn joıady. Saýyn basynan jyly kúıinde ishseń syrqatyńa em, janyńa jaıly. Ana sútimen teńestirýdiń astarynda osy bir qudiret jatqan bolýy kerek. Munyń ózge emes, bizdiń babalarymyz baıaǵyda-aq bilgen. Búgindeı ǵylymy dáýirlegen zamannan buryn bıe sútinde paıdaly dárýmenderdiń (ol 30-ǵa jýyq kórinedi) baryn bilip «qymyz 40 túrli dertke em» degen atalarymyzdyń kóregendigi qazir dáıektelip otyr. О́kpe syrqatyna, anemııaǵa, júrek-qan tamyr, uıqysyzdyq, depressııa, júıke júıesi, onkologııa aýrýlaryna paıdasy anyqtalyp, qartaıýdy tejeıtin, ómirdi uzartatyn qasıeti de dáleldendi. Jylqy etin jep, sorpasyna qurt qatyp ishken adam qandaı sýyqqa da tózetinin, aýyldaǵy malshy aǵaıyndardan talaı estigen edik.
Iá, jylqy, qymyz degende eleńdemeıtin, tamsanbaıtyn qazaq kem de kem bolar. Bylaıǵy jurtty bylaı qoıyp, dámin aıtqanda bıik laýazym ıeleriniń ózi de tańdaı qaqpaı tura almaıdy. Júzden, myńnan tańdap alyp babyna keltirip, alaman báıgege qosyp, joly bolǵandar qanshama. Biraq, biz sol jylqyny ósirýge, óniminiń sapasyn arttyrýǵa qolaıly jaǵdaı týǵyzýǵa kelgende – kesheýildeıtinimiz ókinishti-aq. Nesin jasyramyz, bul is áli de shóre-shóre kúıinde qalyp keledi. Ishken sýsynymyz ben qııasynan kesip jeıtin qazy-qarta, jal jaıany nege ulttyq brendke aınaldyrý jaıy keıinge ysyryla beredi? О́zimizde barmen kózge urýǵa (Abaı) qalaısha talpynbaı otyrmyz? Ulttyq taǵamymyzdyń birin ulttyq brendke aınaldyrsaq, qalǵany sol soqpaqtan ótip, óz baǵasyn alary anyq. Osy jerde taǵy da ótken tarıhqa úńiler bolsaq, bizdiń babalarymyz jylqyny alǵash qolǵa úıretken, qymyzdy da birinshi ret sýsynǵa aınaldyrǵan, onyń qunyn erte uqqan deımiz. Bul jalǵan emes, aqıqat sóz. «Kókte – Táńiri, tómende – qara jer jaralǵanda ekeýiniń arasynda adam balasy jaralǵan», dep on úsh ǵasyr buryn ómir súrgen Kúltegin ǵulamanyń 4 myń jylqysy bolǵan delinedi. Jylqynyń, onyń ishinde báıge attarynyń synyn atalarymyz 80-ge aparsa, jyr dúldúli Ilııas Jansúgirov «Qulager» poemasynda Aqan tulparynyń 53 belgisin ataıdy. Jylqyny baǵalaýdan osylaısha aldyna jan salmaǵan da bizdiń danalarymyz. Osy bir kúrmeýi kóp máseleniń qıyn-túıinin qalaı sheshýge bolady, istiń tetigi qaıda degende sóz júzindegi jeldirmemen emes, naqty sharýamen jumysyn tyndyryp júrgen bir azamatty áńgimege tartqan edik. Sebebi, qymyz týraly sóz az qozǵalyp, az jazylyp júrgen joq. Endi naqty jumyspen aınalysyp júrgen kim degenge kelsek, ol belgili zańger, osy salada biraz mártebeli qyzmetter atqarǵan, atakásipti qaıtsem ulttyq kásipke aınaldyram dep tún uıqysyn tórt bólip, zeınetke shyqqannan keıin bel sheship kirisken, zań ǵylymdarynyń doktory professor Beket Turǵaraev edi.
– Beket Turǵarauly, qasqa joldyń ıesi Qasym han: «Bizdiń asyl dúnıemiz – bir ǵana jylqymyz, lázzat alatyn asymyz – et, súıetin sýsynymyz – qymyz», depti. Bul aıdaı aqıqat. Jylqy eti dese tisimiz qyshyp, qymyz dese tańdaıymyz kebersip shyǵa keledi. Siz osy qundylyqty qaıtsem ulttyq brendke aınaldyram dep bel sheship atakásipke kirisip ketkenińizden habardarmyz...
– Ne bitirip jatyrsyz degen kókeıdegi búlkilińdi uqtym. Áńgimeniń ál-qısasyn Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń jańa Joldaýynan, kóp másele qamtylǵan maqalasynan bastaıyn. Joldaýda alda turǵan mindetterdi atap, sony oryndaý bárimizge ortaq borysh ekenin aıtyp, otandyq ónim óndirýge, ol ónimde tórt qasıettiń, ıaǵnı onyń sapaly, yńǵaıly, ádemi jáne arzan bolý kerek ekenin alǵan tartty. Bul biz sekildi eldik ónim óndirýshilerge qatysty aıtylǵan sóz dep bilemin. Al maqalada ult sózin alǵa shyǵaryp, arman sóziniń astarynda urpaqtar sabaqtastyǵy jatqanyn meńzedi. Sol sabaqtastyq arqaýy Túrki qaǵanatynan beri kele jatqan «Máńgilik El» ıdeıasyn táýelsizdik tusynda bekitýdi uly maqsat etip qoıyp, «El sózinde úlken biriktirýshi kúsh bar» deýi kóp oıdyń arqaýyn ańǵartady. Ony uǵyp, iske asyrý Qazaq elin Otanym degen adal jandy azamattardyń boryshy ekeni sózsiz. Endi suraqqa kelsem, sanaly ómirimniń kóbin óziń aıtqandaı, zań salasyna arnadym. Zeınetke shyqqan soń jambastap jata berýdi qolaı kórmedim. Aýyl altyn besik deımiz, sol aýylǵa baryp, ózime qaraıtyn inilerimdi jumyldyryp, is bastadyq. Alǵashqy kezdegi basty maqsatymyz jylqy ósirip, sonyń ónimin ulttyq brendke aınaldyrý edi. Aýylda ósken adamǵa aýyl qashan jat bolyp edi. Mamandyǵym zańger bolǵanmen, jas kezimde burynǵy Almaty zoovetınstıtýtynda eki jyl bilim alǵanym bar. Atam zamannan kele jatqan qanatty sóz «Densaýlyq – zor baılyq» delinedi. Sol densaýlyqqa birinshi qajettilik ne – taza taǵam. Tabıǵı taza taǵam bizdiń elde mol ekenin Prezıdent árkez aıtyp júr. Sony óndirýdi kóp adam aıtady. Biraq iske kelgende qol kóterip, jandy qınap kirise qoımaıdy. Alǵashynda qolymyzdaǵy jylqydan ónim óndirip túrli aýrýlarǵa em bolatyn qymyzdy kóbeıtemiz degen edik. Babalarymyzben birge jasasqan qasıetti taǵamǵa qazir halyqtyń ynta-yqylasy aýǵanyn kórip, tabıǵatymyzǵa tán taǵamdy mol óndirip, jurttyń ıgiligine jaratamyz degen nıet kókte sharyqtap turdy. Onyń ústine týǵan ápkem Qarakóz Turǵaraqyzy Qunanbaeva kezinde 10 balany jetelep júrip, kolhozdyń ataqty shopany bolyp, abyroıy asqan edi. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty da boldy. Sol kisiden qalǵan úlgini, maldy ilgeri jyljytý oıymyzdy ósirgen. Sóıtsek, bári de aıtýǵa ońaı eken. Iske kiriskende nebir «qyzyqtarǵa» tap boldyq. Bir ǵana jylqymen jumysty ilgeriletý qıyn soǵatyn bolǵan soń, qoı, sıyrdy da qatar ósirýge nıettendik. Qazaq jylqyny zaýyt deıdi. Shynynda, zaýyt dese zaýyt eken. Kúıis qaıyrmaıdy. Jem men shópti tógip tastaýyń kerek. Halqymyz «sıyrdyń súti tilinde» deıdi. Bul da aqıqat sóz. Ony mal azyǵy rasıondarynan kende etpeýiń kerek. Azyqty jetkilikti berseń bári – ǵajap, tam-tumdasań – azap eken. Osydan kóp másele týyndady. Qolda bar qarjyń qansha tyrashtanǵanmen birine jetse, ekinshisine jetpeıdi. Mundaı jaǵdaıda nesıe alasyń, tıisti oryndardan kómek suraısyń. Bizdiń aýyl sharýashylyǵyna qaraıtyn mekemeler aýylǵa sýbsıdııa berip jatyrmyz deıdi. Ondaı mekemeler qataryna Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginen bastap, oblystyq, aýdandyq basqarmalar jatady. О́ziń júgirmeseń, barmasań túk te joq. Uıytqy bolaıyq, bar men joǵyn qaraıyq deı qoımaıdy. Kóbinde olar órge tómen esep berýmen otyr. Anaýyń joq, mynaý joq dep aparǵan qaǵazyńdy túzeıdi, suraǵan aqshańdy kúzeıdi, qysqartady, sóıtip, sýbsıdııany sýǵa ketiredi. Endi qysqartatyn eshteńe de qalmaǵan sııaqty. Jer aýqymynyń tarlyǵy jáne bar. Atalarymyz «baldaı qymyz ishkiń kelse jurtty aýystyryp otyr» degen eken. Jaz jaılaýǵa, qys qystaýǵa, kókteýge, kúzdeýge oryn aýystyryp, jerdi tyńaıtyp otyrǵan. Qazir onyń biri bolsa, ekinshisi joq. Jer tarylǵan, tehnıka men tehnologııa da aıaqqa oralǵy, qolǵa tusaý. Mundaı jaǵdaıda paıda emes, shyǵynǵa urynasyń. Kóp adam arman jetegine erip, zor yntamen jumys bastaǵanmen joǵarydaǵy kedergilerden keıin qoldy bir siltep tastap ketýge májbúr.
– О́z tirlikterińiz qalaı?
– Er jolynda júk qaldyrmaý qamyndamyz. Eń bastysy, jemshópti únemdep berýdi qolǵa aldyq. Onsyz jumysyń ońatyn emes. Qyrýar eńbekpen kelgen mal azyǵyn óńdeıtin sehty Qytaıdan aldyrdyq. Oǵan da edáýir qarjy ketti. Esesine bir tal shóp shashaý shyqpaıdy. Maldy aýdan sanalatyn Qazyǵurt óńirinde mal azyǵyn óńdeıtin jalǵyz seh bizde ǵana istep tur. Ony ekiniń biriniń alyp paıdalanýǵa shamasy jete bermeıdi. Múmkindikteri de joq. Eger ár fermer sondaı jabdyqqa ıe bolyp jatsa, ysyrapshyldyq joıylyp, únemshildik oryn alar edi. Áli de alsaq degen tehnologııa men tehnıkalar barshylyq. Zamanǵa saı bul qural-jabdyqtar jetkilikti bolsa, ónim óndirýden qınalmas edik. Osyndaıda memlekettik qoldaý bolsa, bas ıelik etse deısiń. Sol kezde ulttyq tabıǵı taǵam túrin sapaly óndirýge jol ashylar edi. Osynyń bárine qolynda bıligi bar Aýyl sharýashylyǵy mınıstri, onyń salalyq qurylymdary uıytqy bolsa utar edik. Oǵan olardyń múmkindigi de, qarjysy da bar. Jetpeıtini elde eńbek etip jatqandardy qorǵaý, qabiletterin baǵalaý, ynta-yqylasyna kóńil bólý, eń bastysy – memlekettik múdde turǵysynan kelip, táýbe istiń ıesi bar, eldiń kıesi bar degenge jiti mán berý jaǵynda ǵana bolyp tur.
– Qymyz ben shubat máselesine oralsaq, osy ult taǵamdary týraly zańdyq kúshi bar qujat qabyldaý jaıy týraly ne aıta alasyz?
– Men taqyryptan nege aýytqyp otyrmyn, onyń sebebi, eki taǵam ǵana emes, ózge taǵamdy da, basqa da aýylsharýashylyq ónimderin óndirýdi jolǵa qoıý kezindegi kedergiler kóp jaǵdaıda qadam ashtyrmaǵan soń estir qulaqqa jetkizsem dep qıyn-túıin máselelerdi qozǵap jatyrmyn. Eger bul kedergiler jónimen sheshimin tappasa, maqsattyń oryndalýy eki talaı. Iá, qymyz ben shubat týraly zań bolsa deımiz. Bul jóninde 2014 jyly «Úkimet nazaryna» degen aıdarmen «Egemen Qazaqstan» gazeti «Qymyz ben shubat – ulttyń uly taǵamy» degen eki bet toptama maqala, suhbattar berdi. Onda akademık T.Sharmanov, professor Z.Seıitov, jazýshy M.Baıǵut, basqa da ult taǵamynyń janashyrlary zań bolmaǵan kúnniń ózinde zańǵa teńestirilgen qujat bolsa eken degen tilekterin bildirdi. Ol toptamany qoldaýshylar da jetip artyldy. Biraq selt etken pende tabyla qoımady. Árıne, zań qabyldansa, onyń oryndalýy talap etiledi. Oǵan bıýdjetten qarjy qarastyrylady. Zań degen pikir qymyz ben shubatqa tıisti oryndar kóńil bólse degen nıetten týǵany túsinikti. Bir jaǵynan oılap qarasaq, mal ónimderiniń bárine jeke-jeke zań qabyldaı bersek, zańnyń qunyn ketirip alarymyz anyq. Onyń ústine zań kóbeıse, oryndalýy da qıynǵa soǵady. Sondyqtan zańǵa qaraılas Úkimet qaýlysy shyqsa eken deımin. Barlyq qajetti atqaratyn, oryndaıtyn, qarjy beretin Úkimet qoı. Eger ondaı jaqsylyq jasalyp jatsa, mal ósirýge, onyń jemshóbin ázirleýge, ónim óndirýge, ótkizýge, artyq taýardy saqtaýǵa, ózge de tirshilikterdi ońaltýǵa múmkindik týar edi. Úkimet bekem aralasqan is túbegeıli sheshiletinine bir mysal keltireıin. Elbasy «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasyn qabyldady. Sonyń aıasynda adam densaýlyǵyna qatysty ana bir jyldardaǵy áńgimeler birden tyıyldy. Medısınaǵa barlyq jaǵdaı jasaldy, ozyq tehnıka men tehnologııa keldi. Mamandar álemniń myqty elderinde bilim jetildirdi. Qazir kemshin deıtin tus sırek aıtylady. Astanadaǵy Ulttyq medısınalyq ortalyqtar, Almaty men oblystardaǵy zamanaýı jaraqtalǵan aýrýhanalar – eshbir elden kem emes. Aǵza almastyrý da qanat jaıdy. Aýyrǵan adamdar burynǵydaı syrqatyna em izdep Germanııaǵa, Koreıaǵa shapqylamaıtyn boldy. Mektep máselesi de sheshilýge taıaý. Úsh aýysymdy oqý kóp jerde azaıdy. Tipti, keı óńirlerde joıyldy. Qol ıinine tartqan bılik ıeleri men depýtattar keıde asyra siltep jiberip, shaǵyn aýyldarǵa tórt qubylasy túgel birneshe qabat mektep salyp, ol keıin bos qalyp Prezıdenttiń synyna ushyrady. Shirkin, artta qalǵan isti alǵa shyǵarý úshin Elbasy daǵdarystan shyǵaratyn lokomotıv dep baǵalaǵan aýylǵa Úkimetten sondaı bir qoldaý bolsa, kedergi kemip, is ońalady. Qaıtalap aıtamyn, bizdiń Úkimetke qaraılaı berýimizdiń arǵy jaǵynda osyndaı «syr» men túıinder jatyr.
– Sharýashylyqtaryńyzda qansha jylqy bar?
– Boıdaq jylqy, qulyn-taıdy qospaǵanda 500 saýyn bıe bar. Sony saýyp úlgere almaı jatyrmyz. Úlgerer edik, ótkizetin jer joq. Tapsyrys berip alatyn adam shamaly. 150-200-ge deıin ǵana saýyp, qajetimizdi ótep otyrmyz. Bizge qymyz ben etti ótkizý qıynǵa túsip tur. О́ndirgen ónimińdi búldirmeı, ótkizetin kún qashan bolaryn qaıdam. Tehnologııaǵa tolyq qol jetse, 500 bıeniń sútinen nebir ulttyq taǵam túrlerin, ózge de qajetterdi óndirip jurtqa jetkizer edik. Buryn bıeni qolymen saýatyn. Qazir ol da tehnıkanyń enshisine tıdi. Qymyzdy pisý jumysy da adamnyń fızıkalyq kúshine táýeldi bolmaı qaldy. Arnaıy qurylǵyny qosyp qoısańyz, ár jarty saǵat saıyn kúbidegi saýmaldy kúmpildetip pisip turady. Osyndaıda baıaǵydaǵy ákelerimiz ben ájelerimizdiń qııamet eńbegi eske túsedi. 300 úı tigip Saǵynaıdyń asynda jurtqa saptyaıaqpen qymyz taratqan eńbekke tańdanbasqa sharań joq. Keıde oılaımyn, ǵylymy órken jaıǵan, tehnıkasy damyǵan zamanda men aıtqan problemalardy sheship tastaý sonshalyqty qıyn ba eken?
– О́ndirgen ónimdi ótkizýdiń azaby týraly kúıinip aıtyp jatyrsyz. 2001 jyly AQSh-qa «attanǵan jetimderimizdi» izdep barǵanda, Aıjamal degen búldirshinimizdi baǵyp otyrǵan bir fermerdiń úıinde bolǵan edik. 80 sıyry bar eken. Onyń 30-y saýylady. Sıyrlardy eri baǵady. Áıeli Vashıngtondaǵy bir kolledjde muǵalim. Erteńgisin 30 sıyrdy saýyp, arnaıy ydysqa quıyp, qora shetindegi sýytqyshqa qoıyp qoıady. Alyp ketetin adam bólek, jemshóppen basqa bir fermer aınalysady. Et pen sútti qabyldaıtyn mekeme fermermen kúzde aldaǵy jyly ótkizetin sút pen tapsyratyn et týraly kelisimshartqa qol qoıady. Aqshasyn qaı ýaqytta alady – ol fermerdiń sharýasy...
– Dál osyndaı jaıǵa men Fransııaǵa barǵanda kýá boldym. Ár fermer óz jumysynyń ıesi. Aqshasyn tólep, birine-biri tapsyrys beredi. Bizde qalaı, barlyq jumysty óziń atqarýyń kerek. Oǵan barlyq fermerlerdiń múmkindigi kele me? Kelmeıdi. Tehnıkasy kemshin. Sondyqtan óndirgen ónimin amaly taýsylyp turyp deldalǵa berýge májbúr. Mysaly, eki ortadan tabys taýyp júrgen deldaldar qoıdyń júniniń 1 kılogramyn 300-350 teńgeden alyp, 500 teńgeden ótkizedi. Keıde biz de sondaı kúıdi bastan keshemiz. Anaý jyldary qazaq ǵalymdary shyǵarǵan jibek júndi arqar mıranos qoıyn ósirip jatyrmyz. Bir shúkir deıtinimiz, Saıramnan kilem fabrıkasy ashylyp, sálde bolsa qadamymyz keńidi. Qyrqym kezinde fabrıka ókilderi kelip, jibek júndi alyp ketedi. Olar da zamanaýı tehnıkaǵa ıe bolyp, keremet kilemder toqyp, otandyq ónimge úles qosýda. Osy qarqynnan tanbasa Iran men Belgııa toqyǵan kilemderdi saıramdyqtar shyǵaryp, qazaq kileminiń baǵy ashylary kúmánsiz. Otandyq ónim óndirýge aýyr tıip turǵan nárse, qaıtalap aıtam, óndirgen sapaly ónimimizdi kózdegen baǵaǵa ótkize almaýda bolyp tur. Máselen, et sapasyn arttyramyz dep búkil tapqanymyzdy aýzyna tosyp, esik pen tórdeı qazaqtyń aqbas sıyryn baǵyp, semirtip etin bazarǵa aparsań, baǵasy ózge etterden esh aıyrmasy joq bolyp shyǵa keledi. Alýshylar ettiń sapasyna emes, baǵasyna qaraıdy. Ne isteısiń, suranys joq. Ishiń ýdaı ashysa da sol baǵaǵa kónip, qaldyryp ketesiń. Shyqqan shyǵynyń ótelmeıdi. Kelmeske ketken keńes dáýirinde, tipti, anaý soǵys jyldarynda da, teatr salǵan, bilim berip, osyndaı óndirgen ónimdi tıisti mekemeler kúni-túni jınap alatyn. Qoıan ósirseń de onyń eti men terisin qabyldaıtyn oryn bolýshy edi. Et kombınattary úzdiksiz jumys istep jatatyn. Qazir ondaı múmkindik joqqa tán. О́z kúnińdi óziń kórýiń kerek. Tabanynan tozyp, aılań taýsylǵan soń sýytqyshpen jaraqtalǵan úlken mashınany satyp alyp, 5-10 sıyrdyń etin tıep, alýǵa nıet tanytqandarǵa ózimiz jetkizip berýden ózge tirlik bolmaı qaldy. Árıne, bul basqa tartsań aıaq, aıaqqa tartsań bas ashylyp qalatyn qarjy tapshylyǵy tusynda soqqy bolary sózsiz. Ne istersiń, mańdaı teriń qumǵa sińbes úshin, bastaǵan jumysyńdy turalatyp almas úshin bárine de kónesiń. Mundaı aýyrtpalyqtarymyzdy aıtsaq, eki tizgin bir shylbyrdy ustaǵan baýyrlar jaǵadan alǵan daǵdarysty alǵa tartyp qashqaqtaıdy. Ondaı kezde Elbasy Nursultan Nazarbaev Joldaýynda aıtqandaı, daǵdarys keledi de ketedi, ómir jalǵastyǵy úzilmeıdi degen sózge úmit artyp otyrýdan basqa amal joq. Álemde, onyń ishinde Nıderlandyda, Ispanııada, damyǵan elderdiń kóbinde «mármár» et degen bar. Ol et sapasyna qaraı berilgen baǵa kórinedi. Ondaı etti Parıj, London meıramhanalary tapsyryspen aldyrady eken. Men qazaqtyń aqbas sıyryn ósirgende sondaı bir dárejege jetsek, bizdiń ultymyzda «mármár» et shyǵara alady eken dep ózgelerdi tańdandyrsaq degen oıdy qamshy etip qolǵa alyp edim. Sondaı kúnge jetsek, sapaly et pen sapaly qymyz baıtaq eldiń baǵyn ashary sózsiz. Osyǵan ómir jetkenshe talpyna bermekpin. Estýimshe, Almatydaǵy bir meıramhana Izraılden qymbat balyq aldyryp, sorpasyn syıly qonaqqa beredi eken. Bolashaqta sondaı qazaq ónimine de jetetin kún týady. О́ıtkeni, qazaqtyń jeri qunarly. Taýynyń sýy kúmisteı móldir bolsa, dalasynyń qara oty qandaı maldyń da qabyrǵasyn dóńgelektedi. Baıaǵy jyraý babalardyń «bir toqtysy myń bolǵan» dep kıeli jerimizdi jyrǵa qosqany sonyń dáleli bolsa kerek.
Jurt mal ósiredi. Sony soıatyn jabdyqtalǵan oryn joq. Endi sol ispen aınalysýǵa týra kelip tur. Bizdiń sheneýnikter ózge eldi mysalǵa alyp, biz bárin oryndap jatyrmyz deıdi. Shyn mánine kelgende, órkenıet jolyndaǵy AQSh, Ulybrıtanııa, Fransııa, taǵy basqa elderdiń oń isin olar sóz júzinde emes, is ústinde atqarsa, fermerler qazirgideı qınalmas edi. Daǵdarys endi-endi kelip jatyr. Al qazaq sharýalary daǵdaryspen kún keship kele jatqaly biraz jyldyń júzi boldy. Bir zamandary mashına-traktor jınaqtalǵan MTS degen boldy. Osyny aýyl sharýashylyǵyna jaýapty oryndar, tipti, bızneste júrgen azamattar jańǵyrtsa, «ortaq ógizden ońasha buzaý» dep júrgenderge úlken kómek bolar edi. Tıisti qarjysyn tólep, kerek tehnıkasyn isine qoldanady. Ondaı tehnıkany kez kelgen fermer ala almaıdy. Qazir birlesip eńbek etý jaıy aıtylyp júr. Birlesip eńbek etý osydan bastalýy da múmkin ǵoı. Bul aspandaǵy aqshany suraıtyn jekelerge jaýtańdaýdan qutqarar edi. Aýyldaǵy halyq jumys istemeıdi dep keri sóıleıtinder joq emes, bar. Álgindeı tusaýlardan sharshaǵan soń, aýyl jurty qoldy bir siltep qala ketip jatyr. Taǵy bir etekten tartqan máseleni qozǵaı keteıin. Ol mal dárigerleriniń qımyl-qareketi. Veterınarııa týraly zań bar. Biraq onyń talaptary tolyq oryndalyp jatyr deı almasaq kerek. Olar jylda bir mal emdeý degen mindetterin atqarǵan bolady. Onyń ózi shala-sharpy. Bir dárisi bolsa, ekinshisi joq bolyp shyǵady. Qalǵan ýaqyt ta bos. Qajet bolǵanda izdep baryp jaıyńdy aıtsań, aqsha ne bir toqty torym óńgertýiń kerek ekenin aldyńa kóldeneńdetedi. Oǵan kelispeseń anaý joq, mynaý joq, ýaqyt joq dep shyǵaryp salady. Meniń olarǵa, olardyń basshylaryna aıtar bir ǵana usynysym bar. Mal dárigerleri aı saıyn aılyq alyp otyr. Soǵan saı jumys istese. Tipti, aılyqtary júrisine emes, eńbegine qaraı tólenýi kerek sekildi. О́ıtkeni, búgingi talap solaı bolyp tur. Qajet bolsa eldegi mal sanynyń ósýin tikeleı solardyń jumysyna baılanystyryp qoıý qajet. Buryn jaıylymdyq jerge dári sebilip, zııandy jándikter joıylatyn. Qazir ol da toqtady. Sodan da eldegi mal keselge jıi shaldyǵady. Sony boldyrmaý mal dárigeriniń mindetine jatpaıtyn ba edi? Bir qaraǵanda eleýsizdeý kóringenmen osyndaı keri ketirer ister janyńdy jegideı jeıdi. Ony aıtsań sen kertartpalardyń qatarynan tabylasyń. El damýynda úlken-kishi másele bolmaıdy. Bári der kezinde sheshilse, orynsyzdyqqa tosqaýyl qoıylary anyq. Eger men sharýamen aınalyspasam, basqa bireýdiń aıtqany aqıqatqa janaspaıdy dep aqparattarǵa senip otyra berer edim. О́ziń kúnde kezdesip, kúrese-kúrese dármen taýsylyp, ish qazandaı qaınaǵan soń alǵa tartyp otyrmyn. Adam basyna túspeı, kózimen kórip, qolymen ustamaǵan soń kóp nársege sene bermeıdi emes pe?
– Qoldaǵy jylqylarymyz óz elimizdiki me, álde syrttan ákeldińizder me?
– Jergilikti jerdiki. Ishinde Qostanaıdan jetkizilgender de bar. Ettiligi men súttiligi esh jylqydan kem emes. Biz jalpy syrttyń malyna qyzyqpaımyz. Sebebi, onyń tabıǵatqa beıimdelýi, jersinýi qıyn. Qyrýar aqshany shashyp, ushaqpen muhıt asyryp ákelgen sıyrlardyń sońy ne bolǵanyn jurt biledi. Kózin tapsań, mal eńbegińdi jemeıdi eken. Bir jylda 300 bıe qulyndasa, onyń ózi úlken jetistik emes pe?! Bizdiń jylqynyń basy bir qarager bıe boldy desem, jańylmaımyn. Jylqymyz joq kezde bir qaraker bıeni bazarǵa salyp tur eken. Aldyq. Soıýǵa qımadyq. Tuqymyn ósirdik. Jylqymyzdyń jartysynan kóbi qarager, kúreń bolyp shyǵa keldi. Adam malsaq bolyp kete me deımin. Osy kúni mal kórsem kóz tige qaraımyn. AQSh-ty Avstralııany sharlamaı-aq óz Otanymyzda joǵary sortty maldar bar. Jýyrda bıe satyp aldyq. Baǵasy 1 mıllıon 200 myńǵa toqtady. Bir saýǵanda 5 lıtr sút beredi. Qazir ony bólek ustap otyrmyz. Qolda barda altynnyń qadiri bolǵan ba? Qazir kileń qarakók jylqy jııa bastadym. Baıaǵyda Shormannyń Mustafasy patshaǵa 300 qarakók syılapty degen sóz bar. Iá, qarakók jylqy jarasymdy qulpyryp turady eken. Qyrǵyzdan kileń jorǵa tórt qarakókti aldyrdym.
– Alda qys qystaý, jaz jaılaý, ıaǵnı jer máselesi týraly aıtyp qaldyńyz. Bul jaǵy sizder de tolyq sheshilgen be?
– Jer máselesi degende orys halqynyń bir máteli oıǵa oralady. Ol jıǵan shóptiń ústindegi ıt shópti ne ózi, ne ózgege jegizbeıdi degenge saıady. Sol sekildi burynǵy jer týraly qujat boıynsha jaı jurt ári ketse 10 gektarǵa ıelik etse, myqtylar myńdaǵan gektardy jambasyna basty. Sońǵy Jer týraly kodeksti men qoldaımyn. Endi jer bos jatpaýǵa tıis. Jumys isteıtin adamnyń qolyna ótýi kerek. Kim jumys istese, sol jerge ıe bolsyn. Ońtústikke halyq kóp ornalasqan. Sodan ba mamyrdan keıin jerdiń shańy shyǵyp ketedi. Malyńdy alysqa aıdaı almaısyń. Eshkim óz jeriniń ústinen ótkizbeıdi. Alǵan jerińdi jyldyń tórt mezgilinde enshindegi malyń shıyrlaı berse, shóp te shyqpaı qalady eken. Mal tuıaǵy temir tárizdi ǵoı. Tamyrdy da talqandap, ár jyly shyǵatyn shóp óspeı jer aıtaqyr bolyp qalýda. Bul oılandyratyn qasiret bolmasa da nazar aýdaratyn másele bolyp tur. Men Soltústik Qazaqstanda 10 jyl oblystyq sottyń tóraǵasy bolyp qyzmet ettim. Sonda baıqaǵanym, ol óńirde shóp te, jem de molynan. Kóktem men jazdaǵy shyqqan shóp kúzde jylqy tizesinen keıde tómendeıdi, keıde qalybyn saqtap qalady. Qys jaıly bolsa, qystan jylqy tebinmen shyǵyp ketedi. Bir zamandary qymyz ben shubattyń bilgiri Z.Seıitovtiń arǵy atalaryna 40 myń jylqy bitipti. Osy kúnderi 40 myń bolmasa da ár fermer 4-5 myń jylqy ósirse jetip jatyr. Sonymen-aq, as asylynyń aq bulaǵyn aǵyzýǵa múmkindik týady. Bul oıdy nege aıtyp otyrmyn. Bolashaqta Astana salǵan Arqada jelden júırik tekti jylqyny ósirýdi qolǵa alsaq, kóp jetistikke jeter edik. Bul jer ıesin de qalyptastyrady. Bir sózben aıtqanda, tıisti mekemeler aýyl tirligin ońaltamyz, densaýlyqqa paıdaly qymyzdan bastap, ózge de ulttyq taǵamdardy óndirýge den qoıamyz degen nıetterin túzese – bári de sheshimin tabady. Al jeke «batyr» bolyp shapqylap júrgen sharýalar ne bitire qoısyn. Olarǵa Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi, ózge de tıisti mekemeler uıytqy bolsa, jetistikke jeterimiz sózsiz. Ondaı kómek kórsetý jaǵy qarastyrylsa, biz qabyldaýǵa daıynbyz. Sharýalarǵa kerek qural-jabdyqtardy bıznesmender elimizge ákelip, kórmeler uıymdastyryp, satyp alýǵa jaǵdaı jasasa árkim ózine kerektini izdep, alys-jaqyn shetelderdi kezbes edi. Quny da jarty qaltaǵa tıimdi bolary edi. Bizdiń qazirgi tirligimiz bar óndirgen shıkizatymyzdy kóp jaǵdaıda isimizge kerek qural-jabdyqqa aıyrbastap otyrmyz. Bizden alǵandy olar óńdeýden ótkizip, atbasyndaı altynǵa puldap satýda. Ǵalymdardyń zertteýinshe munaı óndirýge jumsalǵan 1 dollar 7 dollar paıda ákelse, qymyzǵa ketken 1 dollar 25 dollar tabys túsiredi eken. Sonda qaısysy kóp paıda ákelip otyr? Bılik bar, jurt bolyp jumylyp, ult bolyp uıyssaq ult taǵamy ult brendine aınalary shúbásiz. Ol búgin bolmasa, erteń sheshimin tabady. Sol tusta jumys joq dep sabylyp júrgen qazaq balasynyń bir shoǵyry qolyna noqta ustaıtynyna ımanym kámil. Sonymen, saýǵa sýsyn, syrqatqa em bolatyn qymyz ben shubattyń shyǵar kúni alda.
– Mazmundy áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».