Jeńil

ónerkásipke qaraýǵa bolmaıdy

Sońǵy ýaqytta ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy boıynsha birneshe qajetti jobalar iske asyrylýda. Sonyń ishindegi jeńil ónerkásip salasyna da memleket tarapynan aıtarlyqtaı kóńil bólinip keledi. Osy saladaǵy atqarylǵan jumystarǵa baılanysty elimizdiń eń jas ǵalymy, jeńil ónerkásip salasynyń bilikti mamany, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty Súndet KARIMOVTY sózge tartqan edik. ‒ Súndet Smahanuly, alǵashqy su­raq­ty jeńil ónerkásip, maqta, toqyma sala­synyń damýynan bastasaq. Osy salanyń alǵa jyljýy jóninde memleket tarapynan qandaı sharalar jasalýda? ‒ Táýelsizdik alǵan jyldarda elimizdiń jeńil ónerkásip salasy, onyń ishinde maqta, toqyma óndirisi biraz turalap qalǵany ras. Qazaqstanda 1992 jylǵa deıin jeńil ónerkásip jaqsy jumys istegen. Toqsanynshy jyldardyń basynda naryqtyq ekonomıkaǵa baılanysty jipti óz elimizde ıirip, matany óz elimizde toqyp, terini óz jerimizde ılep, kıimdi de óz jerimizde tikkennen kórshiles elder men alys-jaqyn shetmemleketterden satyp alǵan tıimdi degen syltaýlarmen jáne jeleýlermen qolda bar óndiris oryndaryn, zaýyttar men fabrıkalardy jekemenshikke ótkizýge jol berildi. Keńes ýaqytynda bul salada Qazaqstanda 402 000 adam jumys istegen. Odaqqa belgili Jambyldaǵy jeńil jáne toqyma ónerkásibi ınstıtýty men onyń fılıaly retinde ashylǵan qazirgi Almaty tehnologııalyq ýnıversıtetinde jas mamandar daıarlanǵan. Qazirgi ýaqytta jeńil ónerkásip salasynyń mamandaryn daıyndaıtyn birden-bir oqý orny M.O.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti. Al res­pýblıka kóleminde búginde barlyq joǵary oqý oryndary osy sala boıynsha jylyna úsh myńǵa tarta maman daıyndaıdy. Elbasymyz N.Á.Nazarbaev jeńil ónerkásip salasyn jańǵyrtýda úlken kóre­gendik tanytyp keledi. Qazirgi tańda zaman talabyna saı el damýyna qajetti ınno­vasııalyq baǵdarlamalar qabyldanyp, iske asyrylýda. Shıti maqtany qaıta óńdeý, toqyma óndirisi men tigin ónerkásibin damytý maqsatynda «Ońtústik» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵyn qurý jóninde sheshim qabyldandy. 2006 jyldyń 6 shildesinde «Ońtústik» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵy týraly ereje bekitilip, mańyzdy qujatqa qol qoıyldy. AEA-nyń negizgi maqsaty toqyma ónerkásibindegi daıyn buıymdardy óńdep damytý; el ekonomıkasynyń álemdik júıesine kirýin jandandyrý; Qazaqstanǵa daıyn toqyma ónimderin óndirýshilerdi tartý; joǵary tehnıkalyq óndirister qurý jáne óndiriletin toqyma ónimderiniń sapasyn jaqsartý bolyp tabylady. Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń tapsyrmasyna sáıkes Úkimet toqyma klasterin damytý josparyn bekitti. Sonymen qatar, maqta salasyn damytý týraly zań jobasy ázirlendi. Bul zań sharýalardyń múddesin qorǵaý, fermerler men shıti maqtany qabyldaıtyn zaýyttardyń arasyndaǵy baılanysty aıqyn jáne ádil belgileý, shıti maqtany terý kezindegi sharýalardyń basty máselesine aınalǵan baǵany turaqtandyrý máselelerin qarastyrady. – Elimizdegi shıti maqta sharýashy­lyǵynyń aýqymdylyǵy, jaı-kúıi týraly ne aıtasyz? Osy jumystarmen aınalysatyn óndiris oryndary jetkilikti me? – Álemde shıti maqtany óndiretin jetpisten astam el bar. Bizdiń elde shıti maqta egý, talshyǵyn óńdeý jumystarymen Ońtústik Qazaqstan oblysy ǵana aınalysady. Iаǵnı shıti maqtaǵa qatysty barlyq óndiris oryndary sol aımaqta ornalasqan. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, el damýyna baılanysty qabyldanǵan sheshimderge sáıkes shıti maqta salasy da qarqyndy damýda. 2010 jyldan beri shıti maqta talshyǵyn óz elimizde óńdep kelemiz. Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen negizi qalanǵan «Melanj», «Iýteks», «South Textilene, Oxy Textile, «Hlopkoprom-sellıýloza» kásiporyndary jylyna 10 myń tonnadan artyq maqta talshyǵynan jip ıirip, mata toqıdy. Shyǵarǵan daıyn buıymdar Fransııa, Italııa, Baltyq jaǵalaýy mem­le­ketterine eksporttalady. Elimizde egilgen shıti maqtanyń kóle­mi óńdeý fabrıkalary úshin jetkilikti. Jumys­shylardyń aılyq jalaqysy 90-120 myń teńge kóleminde. 2005 jyldan beri óndiris oryndary men fabrıkalardy, sharýalardy qorǵaý maqsatynda memlekettik bıýdjetten 10 mıllıard teńge kóleminde sýbsıdııa bólinedi. Maqtaaral aýdanynda sońǵy tehnologııamen jumys jasaıtyn jylyna 78-80 myń tonna shıti maqtany óńdeıtin zaýyt salynǵan. Jylyna 7-8 myń tonna sapaly uryq daıyndaıtyn memlekettik kásiporyn iske qosyldy. Elimizdegi shıti maqta óndirisiniń qarqyndy damýyna baılanysty 2005 jyly Qazaq maqta sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty quryldy. Qaramaǵynda qajetti zerthanalar, ǵylymı-zertteý bólimderi, túrli eksperımenttik ortalyqtary bar. Ǵylymı ınstıtýttyń zertteýi nátıjesinde jańadan shyǵarylǵan shıti maqta sorttary aımaqtaǵy egis alqaptarynda egilýde. – Elimizdegi shıti maqta sorttary týraly aıttyńyz. Jalpy, Ońtústikte qandaı sortty talshyq túrleri egiledi, olardyń qandaı qasıetteri bar? – Álemde shıti maqta sorty óte kóp. Talshyqtyń úsh túri bar. Olar uzyn talshyqty, orta talshyqty jáne qysqa talshyqty bolyp bólinedi. Osynyń ishinde Ońtústikte orta talshyqty, О́zbekstanda burynnan kele jatqan AnBaýıat-8, S-4727 sekildi shıti maqta sorty otyz jyldan beri egilip keledi. Qazaq maqta sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty jumysynyń nátıjesinde alynǵan jańa sorttar PA-3031, PA-3044, M-4005, M-4077, M-4011 qazirgi tańda kóp aýdandarǵa jersindirilip egilýde. О́nimniń kólemi, talshyqtyń sapasy, shyǵymdylyǵy boıynsha О́zbekstannyń eski sorttaryna qaraǵanda, artyqshylyqtary kóp. Orta talshyqty otandyq ónimniń shy­ǵym­dylyǵy – 41,7%, úzilý uzyndyǵy – 28,4mm, beriktigi – 5,1kg., talshyqtyń uzyndyǵy – 42,7mm. Gektaryna ónimdiligi – 32-35 sentner. Osyndaı kórsetkishterdiń arqasynda elimiz shıti maqtany óńdep, óndirýden álem elderiniń ishinde 13-15 oryndarda keledi. – Sońǵy jyldary shıti maqta baǵa­syna degen sharýalardyń renishi jıi baı­qa­la­tyny jasyryn emes. Jıyn-terin kezinde bul máseleniń sheshimi qalaı bolmaq? – Suraǵyńyz óte oryndy. Shıti maqta shash-etekten jumys kúshin qajet etetin ónim. Sýǵarý, gerbısıdter men pestısıdterdi satyp alý, túrli óńdeý jumystary taǵy basqalaryn qospaǵanda ádepki shyǵyn sharýanyń qaltasyna túseri anyq. Bul kóp qarjyny talap etedi. О́tken jyldyń birinshi terimi sharýalar úshin jaman emes. Qabyldaý pýnktterindegi shıti maqtanyń tonnasy 100-105 myń teńgeden bastaldy. Jyldaǵy zertteý jumystary boıynsha terimniń sońyna qaraı 135-145 myń teńge kóleminde bolady degen boljam bar. Shıti maqta bir qar jaýǵansha terile beredi, kúnniń kózi ashyq bolsa qaýashaǵy ashyla beredi. Árıne, sharýalarǵa barynsha baǵanyń kóterińki bolǵany tıimdi. Bıylǵy baǵa jyldaǵydan salystyra qaraǵanda joǵary dep aıtýǵa bolady. – Rasynda bul sala úlken óndiristi qajet etetini belgili. Bul rette shıti maqta sa­lasynda áli de túıini sheshilmegen qandaı máseleler bar dep bilesiz? – Másele degen barlyq salada bar, biraq kózge kórinbeıtin dúnıe. Eń birinshiden, shıti maqta óndirisin qarqyndy damytý úshin memlekettik baǵdarlama jasap, sharýalarǵa sýbsıdııanyń mólsherin kóbeıtý qajet. Ekinshiden, memlekettik qabyldaý pýnktterin kóptep ashyp, shıkizattyń tonnasyn sharýanyń mejelegen baǵasyna deıin jetkizse, onda bul úlken kómek bolary sózsiz. Sharýa men memleket jylda ózgermeli ekonomıkaǵa baılanysty baǵa máselesinde bir sheshimge kelse deımiz. О́ıtkeni, qabyldaý bólimderi sharýanyń shyǵynyn eskermeı, baǵany ózderi belgileıdi. Jasyratyny joq, jylda ónim alatyn topyraqtyń sorlanýy men egistik alqaptardy qunarlandyrý boıynsha sharýaǵa tehnıkalyq kómek kóptep qajet. Jańa ınnovasııalyq tehnologııalardy paıdalanyp, mol ónim jınap jatqan sharýalarǵa bir rettik dotasııa berý qarastyrylsa da artyq etpeıdi. О́zimizdiń elde egilip-jınalatyn shıti maq­tanyń mólsheri jetkilikti. О́z shıkiza­ty­myzdy qazir Qytaıǵa tasymaldaımyz. Alaıda basty máseleniń biri – jergilikti turǵyndardy jumyspen qamtý. Bul da ońtaıly sheshimin tabar edi. Aıtalyq, jeke­menshik qabyldaý bóli­mindegi jumys merzimi 3-4 aı bolsa, qalǵan merzimde olar jumyssyz. Eger memlekettik óndiristerdi ashatyn bolsaq jyl on eki aı adamdarǵa da turaqty jumys tabylar edi. Ara-tura toqyma fabrıkalary da toqtap qalady. Sebebi, shıkizattyń joqtyǵy. О́z jerimizde egilgen shıti maqtany shetelderge satýdy toqtatyp, elimizde ornalasqan kásiporyndarda óńdep, daıyn buıymdy kóptep shyǵarsaq Qytaı men Túrkııanyń, Eýropanyń qymbat taýarlarynan birshama táýelsiz bolýǵa jol ashylady. Sóz joq, Ońtústiktegi joǵaryda atalǵan fabrıkalar qolǵap, shulyq, kórpe tys, súlgi, t.b. túrli ónimderdi óndirýde. Biraq oǵan elimizdegi suranystyń azdyǵynan, sapaly taýar, shetelderge shyǵarylyp, satylýda. Mundaı ónimderdiń óz jerimizde óndiriletinin barsha jurt bile bermeıdi. Sondyqtan tapsyrys mólsheri tym az. Osyndaı ónimderge elimizdegi aýrýhanalar, ınternat úıleri, qarttar úıi, joǵary oqý oryndarynyń jataqhanalary, demalys oryndary men iri-iri kompanııalar men ujymdar kóptep tutynsa ónimniń qoldanys aıasynyń da keńeıýine septigin tıgizer edi. Mundaı máselelerdi sheshý úshin sóz joq, memlekettik baǵdarlama men memlekettik baqylaý búgingi tańda asa qajet. – Toqyma salasynda biraz qıyn­shy­lyqtar barlyǵy belgili. Al jańadan qury­lyp jatqan óndiris oryndary aıaqtan turyp ketý úshin búgingi tańda qan­daı sharalar jasalý qajet? – Búgingi tańda elimizde toqyma salasymen Almaty, Jambyl jáne Ońtústik Qazaqstan oblystaryndaǵy toqyma kásiporyndary ǵana aınalysady. Almatydaǵy hımııalyq talshyqtan, onyń ishinde jasandy já­ne sıntetıkalyq talshyqtan jasalatyn buıymdar óndirilse, Jambyldaǵy kásip­oryndar negizinen jún talshyǵynan jasal­ǵan jipter men odan toqylǵan matalar, daıyn buıymdar shyǵarylady. Al ońtús­tik­tegiler shıti maqta talshyǵynan jasal­ǵan kúndelikti turmysta qoldanylatyn kóp­tegen buıymdardy jasap shyǵarýda. Bul kásiporyndardyń barlyǵy da jekemenshiktiń ıeliginde. Kásiporyndaǵy mashınalardyń barlyǵy derlik sheteldik stanoktar. О́z eli­mizde múldem shyǵarylmaıdy. Sońǵy ınnovasııalyq tehnologııamen jasalǵan stanoktardaǵy ónimder óte sapaly. Búginde biz elimizde avtokólikter qurastyra bastadyq. Sheteldiń óndiristik mashınalar shyǵaratyn «Reıter, Trýsler» fırmalarynyń fılıaldaryn óz elimizden ashsaq, onda aldaǵy ýaqytta ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jolyna túsken Ortalyq Azııa memleketteriniń kóshbasshysyna aınalar edik. Qazirgi tańda barlyq memleketterde óndiriske qajetti mashınalar, stanoktar, basqa da kerek-jaraqtar shetten tasymaldanýda. Bul shyǵarylǵan ónimniń ózindik qunyn tym joǵarylatyp jiberedi. Sheteldikter bizge óz mashınalaryn lızıngke bermeıdi, memleketaralyq kelisimder joq. Tasymaldaıtyn deldaldar óte qymbat baǵamen ákeledi. Osy máseleni júıeli túrde memleket sheshse biraz sharýanyń basy qaıyrylǵan bolar edi. – Jeńil ónerkásip salasyndaǵy ǵyly­mı jetistikter qaı deńgeıde? Olardyń óndiristerde qoldanylý jaı-kúıi qalaı? – Qazaq maqta sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty shıti maqta sortynyń jańa túrlerin jasaýmen, sapaly talshyq óndirý jumystarymen, aýyl sharýashylyǵynyń basqa da ónimderin shyǵarýmen udaıy aınalysyp keledi. Almaty ǵalymdary negizinen mata, kıim salasyna kóbirek den qoıǵan. Jambyldaǵy ǵalymdar jún matalaryn zerttep qajetti kıimderdi jasaýmen, sonymen qa­tar, teri ıleý, bylǵary, aıaq kıimdermen aına­lysady. Munda jaqsy sehtar, fabrıkalar bar­shylyq. Naryqqa jaqsy taýarlaryn shy­ǵa­­ryp jatqan jaılary da bar. Ońtústik ǵa­lym­­dary jip jasaý, mata toqý, kıim tigý, ma­shı­­na­lardyń mehanızmderin jetildirý sııaq­ty t.b. jumystardy damytýdy qolǵa alǵan. Barlyq ǵalymdar da óndiriske ınno­va­sııalyq jańalyqtaryn engizýmen shuǵyl­danady. Joǵaryda atalǵan jetistikter ǵyly­mı izdenisterdiń arqasynda bolyp jatqan dúnıeler. Ǵalymdardy qoldaý memlekette jaqsy jolǵa qoıylsa óndiris oryndarynyń ekonomıkalyq áleýeti, tehnıkalyq jaǵdaıy óte jaqsy bolar edi. – Endi osy salaǵa qatysty ózińiz aına­ly­satyn ǵylymı jumystar jaıly sóz etsek. Qandaı zertteý jumystary júrgi­zildi? – Ǵylymnyń tehnıka salasy boıynsha jumystar jasaımyn. Onyń ishinde mehanıka jáne mashına jasaý, matematıka baǵytyndaǵy izdenister. Jeńil ónerkásip salasyndaǵy mashınalardyń mehanızmderi men teorııasy boıynsha zertteý jumystaryn júrgizemin. Ǵylymı zertteýlerim shıti maqta talshyǵynyń quramyndaǵy iri qıqym-qoqystardy tazalaý, shıti maqta talshyǵyn alǵashqy óńdeý mashınalaryn jetildirý, shıti maqtany tazalaý prosesiniń dınamıkasy jáne taǵy basqalardy zertteýge arnalǵan. О́nertabystyq jumystar boıynsha Germanııa, Reseı, Ýkraına, Belorýssııa, Estonııa, Latvııa, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan sııaqty memleketterden alynǵan birneshe ónertabystyq, ınnovasııalyq, eýrazııalyq patentter, 100-den astam ǵylymı maqalalarym bar. Halyqaralyq konferensııalarda, Tomsan Reıterstiń ımpakt-faktor jýrnaldarynda birneshe maqalalarymdy jarııaladym. Úsh ınnovasııalyq zertteýlerim jańalyq retinde jeńil ónerkásip sala­syndaǵy óndiris oryndaryna engizilgen. Búginde nátıjeli jumys istep keledi. Bolashaq mamandar úshin «Shıti-maq­ta talshyǵyn alǵashqy óńdeý ádisterin je­tildirý», «Energosberegaıýshıe avtomo­bı­lı» degen monografııalar men «Toqy­ma óndirisiniń materıaltanýy», «Konstrýk­sııa­lyq materıaldar tehnologııasy» atty oqý quraldary jaryq kórdi. Áńgimelesken Nurlan MANSUROV, jýrnalıst. ASTANA.