Ánshilik ónerdiń ázızi

Qazaq akademııalyq vokaldyq pedagogıkanyń atasy, ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń batyr sarbazy, Qazaqstannyń halyq ártisi, Ortalyq Azııa elderinen shyqqan tuńǵysh vokaldyq pedagogıkanyń professory, jeztańdaı ánshi, ustaz Beken Jylysbaevtyń ómirden ozǵanyna, mine, zymyrap 40 kún óte shyǵypty. Elbasynyń B.Jylysbaevtyń qaıtys bolýyna baılanysty onyń otbasyna joldaǵan kóńil aıtý hatynda ónerdiń uly tulǵasy, sarbaz-jaýynger, ulaǵatty ustazdyń Qazaqstan ónerine sińirgen eńbegin erekshe atap ótken. Osy qyryq kúndikke oraı, ustazymyz Beken Jylysbaevtyń ómir joly men óner taǵylymy týraly gazet oqyrmandaryna lebiz usynýdy jón kórdik. Beken Jylysbaev 1923 jy­ly burynǵy Semeı oblysy, Shubartaý aýdanynda, Bir­bet (Alǵabas) degen aýylda qarapaıym sharýa otbasynda dú­nıege kelgen. Ol jastaıynan aýyl balasyna tán taıǵa minip, qozy-laq baǵyp, asyq oınap, keń da­lada asyr salyp, shynyǵyp ósti. Talant qashanda – Táńir syıy. Ol bireýde erte baıqalsa, bi­reýde kesh baıqalady.Talant­tyń boıyndaǵy ónerin týyndatatyn onyń týǵan otbasy men ósken ortasy. Beken ánshilik ónerge erte áýestendi. Sebebi, oǵan onyń ákesi Jylysbaı men anasynyń án-kúıge áýestigi úlken áser etti. Ásirese, anasy Qanymbala Shu­bar­­taý óńirine tanymal ánshi boldy. Bekenniń arǵy atasy qazaq tarıhynda aty qalǵan Kereıdiń ataqty batyry – Jobalaı bı. Bergi atasy Begish – Kereı men Tobyqtyǵa bedeldi bolyp, Abaımen aralasyp, úzeńgiles bolǵan adam. Arqa óńiri ánshilik mek­te­biniń kórnekti tulǵasy, ataq­ty ánshi-kompozıtor – Ýáıis Shon­dybaıuly da (1873-1923 ) bir atadan taraǵan týys bolyp keledi. Ýáıis 1890 jyldardyń basynan bastap uly Abaıdyń Áset, Árip, Kókbaı, Aqylbaı, Álmaǵambet, Ma­ǵaýııa tárizdi shákirtteriniń ortasynda bolyp, úlgi-ónege alyp, qazaq ádebıeti men mýzykasyna óziniń talaı tamasha shyǵarmasyn qaldyrǵan belgili ónerpaz. Ol kóptegen óleńder men dastandar jazǵan aqyn, «Perýaıym», «Bozqaraǵan», «Aqbóken», t.b. ánder shyǵarǵan talantty-kompozıtor. Bala Bekenniń ónerge qush­tarlyǵyn arttyr­ǵan – naǵashysy Záýken Dútjanov. Záýken – Beken­niń anasy Qanymbalanyń týǵan baýyry. Záýken Shubartaý, Aıagóz óńi­rine belgili ánshi, dombyrashy, garmonshy bolǵan. Ol ásirese, óziniń ustazy Ýáıistiń ánderin kelistire oryndaıtyn. Beken Záýkenniń aıtýynda «Qyz Jibek», «Eńlik-Kebek», «Sátbek batyr», «Qalqaman-Mamyr», t.b. jyr dastandardy tuńǵysh estip bilgen. Mine, osyndaı ónerli ortada ós­ken Beken toǵyz jasynan mektep sahnasynda án saldy. Bekenniń ómirge kelgen kezeńi, balalyq shaǵy, qazaq halqynyń eń bir aýyr zobalań keze­ńine dóp keldi. Qazan tóńkerisinen keıingi 1918-1922 jyldardaǵy Aza­mat soǵysy qazaq eline aýyr kezeń boldy. Tarıhshylar osy kezeń­de qazaqtyń bir mıllıony asharshylyqtan qyrylǵanyn jazady. 1927 jyldan bastalǵan ujym­dastyrý, qazaqty jappaı zorlap otyryqshylyqqa aınaldyrý, baı-qulaq retinde mal-múlkin tárkilep, ózderin túrmege jaýy­p, ata jurtynan jer aýda­ryp jiberý naýqany, Qazaqstanǵa basshy bolyp kelgen Goloshekınniń «Kishi Oktıabr revolıýsııasyn» iske asyrý barysyndaǵy qyr­ǵyn, asharshylyq, qazaqtyń oqyǵan, atqaminer azamattaryn qýǵyndaý kezeńi óz aldyna bólek áńgime. Osyndaı ádi­letsizdikke qarsy halyqtyń 1929 jylǵy – Taqtakópir, 1930 jyl­ǵy – Qaraqum, 1931 jylǵy Adaı kóterilisteriniń, 1928 jyl­ǵy – Shubartaý, 1930 jylǵy Abyra­ly kóterilisteriniń qandy qyr­ǵynmen aıaqtalýy halyqty kúızeltken aýyr kezeń boldy. 1931-1932 jyldardaǵy ashtyq Shu­bartaý óńirine naǵyz zulmat ákeldi. Aırandaı uıyp otyrǵan el qý tamaqtyń qamymen týǵan jerin tastap, biri Qytaıǵa, biri Qyrǵyzǵa, biri Reseıge bosyp, toz-toz kúıge tústi. Es bilgen Be­ken osynyń bárin kórdi. Ashtan ólgen sábıin qushaq­tap ańyraǵan analardy kórdi. Osy alasapyranda Jylysbaı balalaryn óltirmes úshin Qaraǵandyǵa shahtaǵa bardy, Semeı qalasyn panalap keldi. 1933 jyly eldegi ómir bir qalypqa túse bas­tady. Ashtyqtan qashyp, ata jurttan ke­tkender elge oraldy. Jylysbaı da bala-shaǵasymen Shubartaýǵa qaıta oralyp, Beken mek­tep­tegi oqýyn jalǵastyrdy. Mek­tepterde kórkemónerpazdar úıir­meleriniń jumysy jandandy. Respýblıkalyq, oblystyq, aýdan­dyq halyq talanttarynyń baıqaýlary jyl saıyn ótkizilip turdy. On jasynan úıirmege qatysyp, ánshi bala atanǵan Beken 1937-1939 jyldary Almatyda ótken Respýblıkalyq pıo­nerler olımpıadasyna qatysyp, úsh ret birinshi orynǵa ıe boldy. 1939 jylǵy olımpıadadan keıin bala ánshi Bekendi Almatyda qaldyryp, Máskeýde ótetin Bú­kilodaqtyq aýylsharýashylyq kór­mesinde óner kórsetýge daıyn­daıdy. Sol kórmede ol «Syrǵaqty», «Qalqa» án­derin oryndap, marapatqa ıe bolady. Bul on alty jastaǵy Bekenniń óner jo­lyndaǵy alǵashqy úlken tabysy edi. Máskeýden oralǵan Beken opera teatrynyń horyna ánshi retinde qabyldanady. 1940 jyly quramynda Kú­lásh Baıseıitova, Qurman­bek Jandarbekov, Qanabek Baı­seıitov, t.b. óner qaıratkerleri bar komıssııa bir top qazaq jas­tarynan Máskeý konservatorııa­syna ta­lantty jas ánshilerdi iriktep, joldamamen oqýǵa ji­berdi. Solardyń ishinde qazaq mýzyka óneriniń kórnekti tul­ǵalary – Beken Jylysbaev, Baıǵalı Dosymjanov, Qapan Mýsın bar edi. Konservatorııada Beken orystyń belgili ánshisi Ksenııa Ivanovna Baskovanyń klasynda Baıǵalı ekeýi birge oqıdy. Jas ánshiler akademııalyq ánshilik ónerdiń qyr-syryn úırenýge qulshyna kiristi... Biraq, stýdenttik ómir kópke sozylmady. Birinshi kýrstyń aıaǵynda ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastaldy. ...Soǵysta aýyr jaraqattanyp, bir aıaq, bir kózinen aıyrylǵan Beken aǵa «Uly Otan soǵysy», «Dańq» ordenderimen marapat­talǵan. ...Soǵystan keıin Lepsi jaq­taǵy týǵan aǵasy Muqannyń úıinde 2-3 aı demalady. Ol aýyldaǵy aǵaıyn-týystaryn jı­yp toı jasady. – Sen Máskeýdegi oqýyńdy jalǵastyr. Jol qarajatyńdy taýyp beremin. Múgedek ekenmin dep jasyma. Ánshi bolǵyń kelmese, Almatyǵa oqýǵa tús. Bolashaǵyń alda, – degen edi baýyry sonda alań kóńildi jubatyp. Aǵa aqylymen Almatyǵa kelgen. Ol munda Káribas Qasqaevtyń úıine túsedi. Ol kisi mal dárigerlik ıns­tıtýtynda qyzmet isteıtin. Bekendi týǵan inisinen kem kórmeıtin. Káribas týysy: – Bekenjan! Bizdiń áýlettegi eń talantty, eń ónerpaz adam ózińsiń. Máskeý konservatorııasyna oqýǵa túsip ediń ǵoı?! Sol sııaqty konservatorııa Almatyda ashylmaq. Soǵan tús. Úlken ánshi bolasyń... Biz ne jesek, sony jeısiń. Osynda turasyń. Oqy baýyrym, oqy, – dedi aǵalyq qam­qorlyqpen. Ol kezde konservatorııany Ahmet Jubanov basqaratyn edi. Ahań Bekenniń jaǵdaıyn surap, ile-shala vokaldyq kafedranyń jetekshisi N.Na­gýlına men pedagog A.Kýrganovty shaqyr­typ aldy: – Myna jaýynger jigitti jaq­sylap tyńda­ńyzdar. Máskeý konservatorııasynda oqyǵan... Aleksandr Matveevıch! Osy ji­gitti óz kla­syńyzǵa alsańyz durys bolar edi. Bul da siz sııaqty te­nor daýysty eken, – dedi. Bas­shynyń kabı­netinen shyqqan soń N.Nagýlınanyń klasynda kafedra oqytýshylary Bekenniń daýysyn tyńdady. Beken qazaqtyń halyq áni «Jıyrma besti» erekshe bir shabytpen oryndady. «Jıyrma bes» áni dıapazony eki oktavaǵa jýyq, keń tynysty shyrqatyp aıtylatyn arııa tektes án. Beken bul ándi esh qınalmaı erkin kósile oryndady. Kýrganov onyń daýys dıapazonyn vokaldyq jaǵynan tekserip kórdi. Beken Jylysbaevtyń ónerdegi joly Almaty memlekettik kon­servatorııasynyń tarıhymen tyǵyz baılanysty. Beken aǵa konservatorııany 1951 jyly úzdik bitirip, uly kompozıtor, konservatorııa rektory Ahmet Jubanovtyń aqyl-keńesimen ustazdyq qyzmetke kirisedi. Jylysbaevtyń óner jolyn­daǵy baǵyn ashqan adam – orystyń ataqty ánshisi Aleksandr Mat­veevıch Kýrganov edi. Kýr­ganov kezinde Italııanyń uly ánshisi Mazınıden sabaq alǵan, óte joǵary deńgeıdegi kásibı ánshi bolǵan. Ol álemniń eń ataqty opera teatrlarynda Shalıapınmen birge án salǵan. Mine, osy ustazy Aleksandr Matveevıchten kafedra meńge­rýshiligin qabyldap alǵan Be­ken aǵamyz jarty ǵasyr osy salada abyroıly qyzmet etti. Sondyqtan da, Beken Jylys­baevty Qazaqstannyń aka­de­mııalyq ánshilik óneriniń atasy dep qurmetpen ataımyz. Beken Jylysbaev 1951 jyldan 2011 jylǵa deıin Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik konservatorııada 60 jyl ustazdyq qyzmet atqardy. 1956-1997 jyldar ara­lyǵynda 41 jyl vokaldyq kafedrany basqardy. Osy ýa­qytta qanshama jas ánshiler tár­bıelenip, óner kógine qanat qaqty de­seńizshi! Esime túskenderin tizip kóreıin. Beken aǵanyń klasynan eki KSRO halyq ártisi – onyń biri, qyrǵyz ánshisi Toqtanáli Seıtalıev, onnan astam Qazaqstannyń ha­lyq ártisteri – M.Musabaev, N.Qarajigitov, Z.Qoıshybaeva, N.Nú­­sipjanov, S.Ábýseıitov, Ǵ.Esi­mov, N.Úsenbaeva, Sh.Ábilov, Qyr­ǵyzstannyń halyq ártisi S.Almasbekov, sondaı-aq, Qa­zaq­stannyń eńbek sińirgen ár­tisteri B.Beısenov, K.Baqtaev, E.Ábil­daev, M.Shalabaev, D.Haırýlın, M.Maq­­sutov, R.Ismaılova, U.Ken­jebekov, J.Baqtaeva – qyryq shaq­ty Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri, halyqaralyq, res­pýblıkalyq konkýrstardyń laý­reattary oqyp bitirgen. Men de Beken aǵanyń shákirti ekenimdi maqtan tutamyn. Onyń shákirtteri álemniń jeti memleketinde án­shi­lik pedagogtyq qyzmet atqarady. B.Jylysbaev vokaldyq pedagogıkadan Máskeýde, Kıevte, Bakýde, Tbılısıde, Tashkentte, Bishkekte, Úrimshide sheberlik sabaqtaryn ótkizip, óz tájirıbesin úıretti. Onyń klasynan Koreıa, Qytaı, Mońǵolııa, t.b. elderden kelgen jas ánshiler vokaldyq ónerdiń qyr-syryn úırenip qaıtty... Beken aǵanyń Medeýge taıaý jerde saıajaıy bar bolatyn. Shákirtterin ertip demalys kún­deri sonda aparatyn. Ásirese, kúzde alma men júzimge toıdyratyn. Tipti, mereke kúnderi topyrlatyp úıine jınaıdy. – Nurıpa, balalardy toıdyr. Búgin meıram ǵoı, – deıtin báıbishesine. Nurıpa apaı da óte balajan kisi edi. Bizdiń qaı óńirden kel­genimizdi, ata-anamyzdyń jaǵ­daıyn surap otyratyn. «Qa­­ryndaryń toq pa?», – dep suraıtyn. ...О́tken ǵasyrdyń 60-shy jyldary konser­vatorııaǵa túsýge Qyrǵyzstannan bir jas jigit keldi. Ústindegi kıimi ju­pyny, aıaǵynda kerzi etik. Arqalaǵan jarty qapqa jýyq uny bar. Beken aǵa jigittiń daýsyn tyńdap kóredi. Daýsy ustazǵa unaıdy. – Sen nege Frýnzege oqýǵa barma­dyń, Almatyǵa ne úshin keldiń? – dedi ustaz. – Men kishkentaı aıylda tu­ratyn malshynyń balasymyn. Almatyǵa kelgenim, osynda Beken Jylysbaev degen shoń ánshiden oqyǵym keledi. Ol – siz ǵoı? Siz meni óz klasyńyzǵa alýyńyz kerek, – dedi álgi jigit shimirikpesten. – Sen maǵan shákirt bolý úshin aldymen qa­byldaý emtıhanyn tapsyrýyń kerek. Oqýǵa tús­seń, sonda kórermiz, – dedi aǵa da qarap qalmaı. – Men qalaıda oqýǵa túsýim kerek. Siz meni oqytýyńyz kerek. Meniń qaıta-qaıta keletin qarajatym joq. Mine, kórdińiz ǵoı, nan pisirip jeıtin unymdy da ala keldim, – dedi qaptaǵy unyn kórsetip. Jigittiń ójettigine, bilimge degen yntasyna rıza bolǵan ustaz onyń konservatorııaǵa tú­sýine ájeptáýir kómektesti. Ol orys tilin nashar biletin. Sabaqtan qatty qınaldy. Sessııa bastal­ǵanda emtıhan kitapshasyn ustazǵa ákelip berip: – Beken aǵa, synaq bastaldy, mynaý sizde bolsyn, – deıdi eken. Ustazǵa kenje balasyndaı erkelegen sol qyrǵyz jigiti – KSRO halyq ártisi, professor, Memlekettik syılyqtyń laýrea­ty, Qyrǵyz memlekettik opera jáne balet teatrynyń ánshisi Toqtanáli Seıtalıev edi. Beken aǵanyń qamqorlyǵynda bolǵan taǵy bir qyrǵyz shá­kirti Almasbek Stalbekov – Qyr­ǵyz­stannyń halyq ártisi, dosent, opera teatrynyń jetekshi solısti. Osy eki ánshini tárbıelegeni úshin qyrǵyz aǵaıyndar B.Jy­lysbaevqa Qyrǵyzstannyń eńbek sińirgen ártisi qurmetti ataǵyn berdi. B.Jylysbaevtyń sońǵy shá­kirti – «Astana Opera» teatrynyń aıtýly tenorlarynyń biri – Medet Shotabaev. Medet qazirgi jas opera ánshileriniń ishindegi eń talanttysy, halyqaralyq kon­kýrstardyń laýreaty. Birde ol halyqaralyq Glınka atyndaǵy konkýrsqa qarjy joq­tyqtan bara almaıtynyn aıtyp, ustazyna keledi. Mán-jaıdy túsin­diredi. – Sen bul konkýrsqa mindetti túrde barýyń kerek. Halyqaralyq arenaǵa shyǵýyń úshin osy saıys­tan júldemen oralýǵa tıissiń, – deıdi ustazy. – Aqsham joq, qalaı baramyn? Jalǵyz sheshem ekeýmiz páter jaldap turamyz, – deıdi jas shákirti. – Meniń tirnektep jıǵan azyn-aýlaq aqsham bar, sony be­re­min jolyńa. Mindetti túrde barasyń... – Joq, maestro! Men ol aq­shany almaımyn. Sizdi qalaı aqshasyz qaldyramyn? Meniń ony qaıtarýǵa eshqandaı múm­kindigim joq, – deıdi shákirti úzildi-kesildi aqshadan bas tartyp. – Kóp sózdi qoı da al mynany. Bul aqshany men saǵan qaryzǵa berip turǵan joqpyn. Birjola beremin. Seniń jeńisiń – meniń jeńisim! Ekeýmizdiń jeńisimiz – búkil qazaq ániniń jeńisi. Osyny nege uqpaısyń? Má, al! – dep ustazy shákirtiniń qolyna jıǵan-tergen aqshasyn ustatady. Álemniń 30 elinen ánshiler qatysqan konkýrsta Medet bas júldeni jeńip aldy. Onymen qosa «Eń úzdik tenor» nomınasııasynyń da júldesin ıelendi. Osy jańalyqty estigen ustazdyń janaryna jas tolyp qýandy. Naǵyz ustaz osyndaı bolar! Aımuhanbet BEISEMBEKOV, Semeı memlekettik Shákárim atyndaǵy ýnıversıtettiń professory.