Kóz janary – rentgen

Halyq emshisi Dınara Oryntaıqyzy san túrli aýrýdy emdeıdi 1990 jyl. Keńes Odaǵy syndy alyp derjava teńselip turǵan kezeń. Tirliktiń máni qashqan sol toqsanynshy jyldardyń basynda medısınadan da bereke kete bastaǵan. Turymtaı tusymen bolyp ketken sol jyldary dúıim jurtty eleń etkizip, Saýdakent aýylynan emshi qyz shyqty. Ańyzǵa bergisiz áńgimeler el arasynda jeldeı esti. «Ne deısiń, Saýdakentten kózi «rentgen» qyz shyǵypty, aýrýyńnyń belgisin betińe qarap-aq aıtyp beredi eken. Kóripkeldigi de sumdyq deıdi. Tipti, aldyna kelgen naýqastyń qandaı pende ekenin jazbaı biledi...». Osyndaı áńgimeler aýdan asty, odan ári oblysqa jetip, keń-baıtaq qazaq elin sharlap ketti. Sol jyly Qazaqstannyń túk­pir-túkpirinen janyna daýa izdep kelgen adamdardan qara jer qaıysyp ketkendeı bolǵanyn ózimiz de kórdik. Qandaı zaman bolsyn, qazany ottan túspegen kıeli mekenniń turǵyndary janyna shıpa izdep kelgen jandarǵa emshi úıinen oryn tımeı jatsa, óz shańyraqtarynyń tórinen oryn berip, qonaq etip kútip jiberetin... Qazaqstan Respýblıkasynyń Halyq jáne rýhanı emshileri mekemesiniń tolyq múshesi Dınara Oryntaıqyzymen jolyǵyp, dı­dar­lasýdyń sáti tústi. Dınara jas kezinen kisi jatyrqamaıtyn, ashyq minezdi edi. Qazir de sol qalpy. Áste bul minez ákesi Oryn­taı qarııadan darysa kerek. Ol kisi 80 jasqa taıansa da áli tyń, ashyq-jarqyn. Aýylǵa ǵana emes, aýdanǵa syıly qarııa. Anasy jaryqtyqty kózimiz kórgen joq, aýyldastar ol kisini de yrys qonǵan otbasynyń uıyt­qysy, dastarqany jınalmaǵan berekeli ana edi dep otyratyn. Emshimen aradaǵy áńgime kózin­degi «rentgen» sáýlesi jaıly bastaldy. – Bul ashylmaǵan qupııa. Osy ǵumyrymda kózinde rentgen bar jandy kezdestirgenim joq. V. Ilıýshın degen ataqty dáriger-ǵalym oń kózimde rentgen sáýlesi bar eke­nin anyqtaǵan. Basqa ǵylymdar mun­daı qubylystyń buryn da kezdeskenin aıtqanymen, meniń janarymdaǵy sáýleniń qupııasyn asha alar emes. Dúnıege kelgennen bir kózim qısyq boldy. 18 jasymda kózime ota jasattym. Ota jasaǵan dáriger Ovsıannıkova: «Dınara, kózińdi túzedik. Alaıda, kóz túbinde kishkentaı lampa sııaqty birdeńe tur. Ne ekenin bilmegen soń, tıispedik», – dedi. Aldyma kelgen naýqastyń ish qurylysyn kóre alamyn. Qursaǵyna bala bitken kelin­shekterdiń ishtegi sharanasy ul ma, qyz ba – birden aıtyp beremin. Árıne, ony júktiliktiń belgili bir mezgilinen soń, medısınalyq «ÝZI» apparaty da anyqtaı alady. Teleekrandaǵy adamdardyń da ishki qurylysyn kóremin. Elge belgili, qadirli azamattardyń aýrýyn sezsem, ornymnan turyp kete­tinim bar. Barlyq ýaqytta da kóre alamyn dep aıtýǵa bolmaıdy. Bultty, jańbyrly kúnderi jáne tún aýǵan soń, dáli­rek aıtqanda, saǵat túngi 24-ten Sholpan juldyzy shyqqansha kórý múmkindigim shekteledi. Osyndaı qubylystan shyǵar kó­zim aýyrady, sosyn kózildirik taǵatynym, – dedi Dınara. Oǵan emshilik qasıettiń qalaı qonǵany da bizdi beıjaı qaldyra almady. Dınaranyń budan alty-jeti ǵasyr buryn ómir cúrgen, aty ańyzǵa aınalǵan kóripkel, táýip, nazary men nazy qalt ketpeıtin Oq­shy babanyń urpaǵy ekenin eske al­saq, urpaqtan-urpaqqa aýy­­syp, Dı­naraǵa qonǵanyn ańǵa­rasyń. Shırek ǵasyr boıy eldi emdep kele jatqan emshiniń osy jolǵa kelýi de ońaı bolǵan joq. Jambyl medısınalyq kolledjiniń stý­denti bolyp júrgen 18 jasynda eki aıaqtan qalyp, tósek tartyp qalady. Sodan eki jyl jatty. Qarǵa adym attap basý muń bolǵan shaqta ol tek qana qudireti kúshti bir Allaǵa jalbarynýmen boldy. Tóbesinen qarap turatyn beımálim bir kúsh muny ornynan turǵyzatyndaı, eki aıaǵyn nyq basyp júrip ketetindeı aldaǵy kúnderge degen senimin joǵalt­pady. Barmaǵan jer, baspaǵan taý, qaralmaǵan dáriger qalmady. El ishi ǵoı. Qamqor ata-ana Taraz qalasynda Bektur degen emshi bar eken de­gendi estip, sol kisige alyp barypty. Co­dan emshi muny 9 kún boıy emdep, aıaǵyna tur­ǵyzady. Bul – 1989 jyl edi. Boıynda emshilik qasıet bar eke­nin de Bekturdan estigen. Ol buǵan «ataqty emshi bolasyń» depti. – Jaratqan ıem eki jyl boıy sal qylyp, janymdy qına­ǵany­men barmaqtaı baq ta syılapty. Ol – adamdardy emdep, jandaryna shýaq shashý. Naýqasy meńdep, júdep-jadap, úmit sáýlesi óshkeli turǵan jandardyń aýrýynan aıyǵyp, júzin qýanysh kernegenin kórgende janym jadyrap sala beredi. Myna jaryq dúnıede adamdarǵa baqyt syılaǵannan artyq ne bar? – dep qos janaryn júzime qadaı tústi. Emshi qaryndastyń rentgen-janary meniń de ishki quryly­symdy kórip otyr-aý dep oılap, abdyrap qaldym. Joq, men aýrý meńdep, emdelýge kelgen joqpyn. Jýr­nalıstik qyzmet babymen júrmin, son­dyqtan kez kelgen jannyń jan dúnıesine úńile bermes, deıdi bir oıym. Dınara meniń oıymdy oqyp qoıǵan sııaqty. Bir qyryndap otyryp, áńgimesin ári qaraı jalǵap ketti. Otyzynshy jyldary ǵumyr keshken ájesi de baqsy bolypty. Baqsylar otpen emdeıdi. Ájesi de sóıtip emdep, talaı adamdy ajaldan arashalapty. Emshilikti alǵash bastaǵanda bul da boıyndaǵy bıotokpen emdegen. Jyldar óte kele oǵan shóppen, massajben emdeý qosylǵan. 1993 jyly Taraz qalasyndaǵy Ábdiqadyr medresesiniń eki jyldyq kýrsyn bitiredi. Odan ári Buqara men Samarqandta dáris alyp, Taraz qalasyna qaıta oralady. Sodan beri duǵamen de emdeý­di qolǵa alypty. «Adam bolǵan soń, jaqsysy da, jamany da kezdesedi. Qyzǵanshaqtyq, ishtarlyq qatygezdikke ulasyp, keıbireýler dýa jasaıdy. Dýany sheship berýdiń saýaby úlken deıdi. Sóıtip te júrmin. Qasıetti Quran kitabynyń aıat-cúrelerin qoldanyp, syrqattarǵa dem de salamyn», – dedi ol. Dınaranyń emdeý tásili dástúrli medısınadan alshaq emes. Tamyrdy ustap, naýqastyń dıagnozyn dálme-dál, sol sátte qoıady. Aýrýdyń betin Quranmen qaıtarady, shóp qoldanady. «Ǵa­syr derti» atanǵan qaterli isik aýrýynan bastap, ishki múshelerdiń barlyq aýrýlaryn, júıke júıe­leri, býyn syrqattaryn, áıelder aýrýlary men bedeýlikti, basqa da aýrýdyń talaı túrin emdeı beretin emshiniń emdemeıtin aýrý túrleri de bar. Allergııa men psı­hıkalyq jáne juqpaly aýrýlardy qaramaıdy. «Naq­ty aıtqanda, ondaı aýrýlarǵa shamam kelmeıdi. Ondaı naýqaspen aýyratyndarmen qarym-qatynasta bolýdyń ózi qaýipti ǵoı», – deıdi Dınara. – Kózińiz rentgen, ózińiz em­shisiz, taǵy qandaı qasıetińiz bar dep suraq qoıǵaly otyrǵa­nyńyzdy sezip otyrmyn. Muny kóripkeldik qasıet dep oılamaı-aq qoıyńyz. Bul jýrnalısterdiń qoıatyn dástúrli curaǵy. Con­dyqtan bul suraqty sizge qoı­dyrmaı, ózim-aq aıtaıyn. Til-kóz tıgen adamdy da qaraımyn. Alaıda, qumalaq salmaımyn. Kóripkeldik qasıet ájemde de bolǵan. Ol kisi alasapyran zamanda ómir súrdi ǵoı. Alda ne bo­la­tynyn kúni buryn sezip otyrady eken. Al men kóripkeldik qasıetimdi ózime, jaqyndaryma ǵana qoldanamyn. Túnimen duǵa oqyp shyǵamyn. Ondaıda álde bir tylsym kúshke enip, ózimdi umy­typ ketetinim bar. Qudaıdyń qudireti ǵoı, tús pen óńniń arasynda bireý kelip, alda ne bolatynyn eskertip ketedi. Myna bir jaǵdaı esimnen shyqpaıdy. Ana jyly aýylda turatyn inimniń kelinshegi keldi. Aıaǵy aýyr eken. Men onyń qyz tabatynyn aıttym. Biraq, shaqalaqtyń kemtar bolyp týatynyn eskerttim. Aıtqandaı-aq, bosanǵan kezde neresteniń urshyǵy shyǵyp ketipti. Medısınada bul aýrýdy «dısplazııa» dep ataıdy, – dedi. Sý jaǵasyna barsa neme­se sý toly vanna janynda tursa, janyndaǵy adamnyń taǵdyr-talaıyn, onyń ótken ómirindegi istegen jaqsylyǵy men jaman­dyǵyn birden biledi eken. Son­dyq­tan qansha sý mańyna jaqyn­daǵysy kelmegenimen tirshilik nárinen qalaı qashyp qutylsyn. Áıteýir, pendeniń jamandyǵyn kórmesem deıdi, al kórip jatsa jú­regi aýyratyny bar. Dınaranyń pikirinshe, emshiniń boıynda úsh qasıet bolǵany jón. Atap aıtqanda, dindi de, medısınany da, halyqtyq dástúrdi de ushtastyrý kerek. Dinnen habary joq emshi emshi emes. Bir aýyz Quran súresin bilmeıtin emshiden ne qaıyr. Bet-aýzyna opa jaǵyp boıanyp-sylanyp, ashyq-shashyq júretinderdi qalaı emshi dersiń. Qoǵamda halyq emshilerine degen kózqarastyń ózgerip, jaǵym­syz pikir qalyptasýyna osyndaı jalǵan táýip, balger, kórip­kelder áser etedi. Em jasarda arýaq­qa emes, Allaǵa syıyný kerek. Medısınadan barlyq em­shi habardar bolýy tıis. О́zi akýsher-feldsher mamandyǵyn alǵandyqtan soqyrishek, saryaýrý syndy syrqattardy da emdeı beredi eken. «Dástúrli medısına men halyqtyq medısına bir qustyń qos qanatyndaı bir-birin tolyqtyryp otyrǵany jón», – deıdi Dınara. Emshiniń aýyldaǵy kórshisi Mádına 14 jasynan qaterli isik aýrýymen aýyrypty. Dınaranyń eminen keıin ol qulan-taza aıyǵyp ketedi. Bul emshilik qasıet qonǵan 1990 jyl edi. Burynǵy Semeı oblysy, Maqanshy aýdanynan kelgen 8 jastaǵy bala ómir esigin ashqannan zaǵıp bolypty. Biraz em qabyldaǵan soń: «Dınara apa, men sizdi kórip otyrmyn» depti. Aqsáýlege qoıylǵan dıagnoz «jatyrdyń qaterli isigi» bolatyn. Emshiniń qabyldaýynda eki-úsh ret bolǵan soń, «ÝZI» apparatyna túsip, jazylǵanyna kóz jetkizipti. Taraz qalasyna kel­geli beri de júzdegen naýqasty aýrýy­nan aıyqtyrdy. Ásirese, jazylmaıtyn aýrýǵa ushyraǵan Jýalyda turatyn ananyń alǵysy sheksiz. Dınaranyń tilek kitabynda mundaı rızashylyq sezimin bildirip, alǵysyn jaý­dyrǵan tilek­ter legi jetip-artylady. Olar­dyń arasynda oń-solyn endi tanyǵan baladan bastap, jasy kelgen qarııalarǵa deıin bar. Qa­zaqstannyń ár qıyrynan shybyn janyn shúberekke túıip kelip, qulan-taza aıyǵyp ketken adamdardyń alǵysy men aq­peıiliniń arqasy da shyǵar, halyq emshisiniń shırek ǵasyr boıy eldi emdep júrgeni. Amangeldi ÁBIL, jýrnalıst. TARAZ.