Terezesi jaryq úı

Qazaqtyń bir top tastandy ul-qyzyn baýyryna basqan

erli-zaıypty Ildýs pen Lıdııa haqynda úzik syr

Ahmetovterdiń úıi Amanqara­ǵaı kentin jaryp ótetin uly jol­dyń boıynan shetkerirek kóshede. Kentti orap jatqan kók tiregen Aman­qaraǵaı ormany qysqy keshte qaraýytyp kórinedi. Ildýs aǵa mal­dy kúndegiden erte jaılady. О́ıt­keni, kanıkýlǵa shyqqaly kó­mek­shileri bar. Papasy qoraǵa bet­tese-aq Táýekel de ilesip qal­maı­dy, altynshy synypta oqıtyn ba­la­nyń sharýaǵa kózi úırengen. Ile­keń sıyrǵa shóp salyp jatsa, ol aqyr­dyń aınalasyn jıystyrady, je­min qoıysady. Mal qoranyń qı­yn, aýlanyń qaryn kúreýge Ba­ýyr­jan, Radık pen Tımýr da birge shyǵady. Er bala kúrek ustaýǵa da, shege qaǵýǵa da ıkem turady. Kishkentaı kezinen qasynan tastamaı alyp júrgendikten be, balalar sharýaǵa ıkem, qazir olar qoranyń qıyn alý men aýlanyń qaryn kú­reý­den Ildýs aǵanyń qolyn bo­sa­typ qoıǵan. Al otyn jarý Táýe­kel­diń súıikti isi. Aǵashty butap, ony myqshyńdap saraıǵa tasyp, qyz­dyń júgindeı etip jınaıdy. Júıke júıesinde eptep kináraty bolǵanmen, bala sondaı eńbekqor. «Áke – balaǵa synshy» degen, Ildýs aǵa támpish murnyn tartyp qoıyp, otyn jınap jatqan Táýekelge qa­rap otyryp, «óskende aýylda tur­sa da tamaǵyn taýyp jeıtin bolar, mal ustasa eshkim de ash bol­maı­dy» dep oılady. Tórtinshi sy­nyp­qa baryp júrgen Baýyrjannan úmiti joq emes. Kóp sóılemeıtin bala sabaǵyna da, jumysqa da tyn­dyrymdy. Al Radık pen Tı­mýr­dyń jóni bólekteý, syrt pishinine qaraǵanda altyn asyqtaı derlik eki uldyń da aqyl-esiniń da­mýy tejelgen. Ildýs Hazıuly da, jubaıy Lıdııa Iаkovlevna da olar­dy eńbekke baýlýdy bir kún de toq­tatqan emes. Ásirese, 11 jasar Tı­mýr­dyń jaǵdaıy oılanarlyq. Baı­ǵus balanyń aqyl-esiniń kemistigi kózge uryp turady, ózi sekildi aqyl-esi kesh damyǵan balalardyń ar­naıy mektebine barady. Mal qorada kóbirek júrip qal­ǵan Ildýs aǵanyń da, tórt uldyń da beti-qolyn aıaz soryp tastady. Papasy úıge júrińder demese, bala jaryqtyq tońǵanyn da bilmeıdi. Qoradan shyǵysymen tórteýi aýla kúzetetin eki ıtpen qýalasyp oı­nap ketti. Esiktiń aldynda olarǵa qa­raılap, ár nárseni bir túrti­nek­tep biraz júrdi de, Ildýs aǵa to­ńyp qalar dep balalaryn úıge sha­qyrdy. Beseýi aıazdy keshte esikten to­bymen kirgende úıdiń jyly aýa­sy olardyń júzin ópkendeı boldy. – Tez, peshke jylynyńdar! – Bul osy úıdegi balalardyń úlkeni Gúldenniń ókimi. Ol bólmede peshke japsyryla qoıylǵan uzyn oryn­dyqtyń ústine jeti balanyń, pa­pasy men mamasynyń etigin, pımasyn jaǵalaı qoıady. Tańerteń aıaq kıimniń barlyǵy da jyly, ári keýip turady. Gúldenmen birge 7-shi synypta birge oqıtyn Rada das­tarqan mázirine kirisken. Eń kish­­­kentaı Aısulý – úıdiń erkesi. Ol papasynyń tór úıge ornatqan shyrshasyna máz. Onyń «túnde ekeý­miz shyrsha bezendiremiz» degen ýádesin kútip júr. Osydan úsh aı bu­ryn aıaǵynyń tamyryna operasııa jasaǵan Lıdııa Iаkovlevnaǵa kóp júrýge bolmaıdy, baldaqpen súıenip júredi. Gúlden men Rada ma­masyna «qımyldama, aýyr kó­ter­me» dep shyr-pyr bolady. Dastarqan basynda qyzdardyń túıgen túshparasyn papasy óte dámdi dep maqtady. Mamasy Radanyń sa­lat­ty óte uqypty keskenine rıza boldy. Gúlden búgin aıaz qatty bol­­sa da, sıyrdyń súti azaı­ma­ǵan­dy­ǵyn aıtty. Qysqy keshte terezesi erekshe jaryq bolyp turatyn Ahmetovter úıiniń ishin olardyń osyn­daı shúıirkelesken áńgimesi uıa­daı jylytyp turatyn sekildi. Keshki astan soń balalar ata-ana­synyń ruqsatymen ózderi qalaǵan iske otyrady. Biri kıno kóredi, biri sýret salady, qyzdar keste tigedi. Jeti jyldyń ishinde ba­la­lar­dyń qolqanat bolyp qalǵanyna qýanady Lıdııa Iаkovlevna. Úıdiń tazalyǵynan shybyn taıyp jy­ǵyl­ǵandaı. Ony eki qyz áldeqashan moınyna alǵan. О́tken jyldan bastap eki sıyrdy eki qyz saýady. «Kóz – qorqaq, qol – batyr» degen ras eken. Jetim balalar úıinen tas­tandy jáne áke-sheshesi ata-analyq qu­qynan aıyrylǵan shıetteı jeti balany alǵanda dos-jarandarynyń bar­lyǵy da «Ahmetovter esinen adasqan shyǵar» degen bolatyn. – Bizdiń ózimizdiń úsh ulymyz bar. 46 jastaǵy úlken ulymyz Vıtalıı Volgogradta, kishi ulymyz Iаkov Germanııada, al ortanshymyz Rústem Amanqaraǵaıda turady. Bá­riniń de otbasy, nemerelerimiz bar. 2000 jyldardyń basynda elýdiń ishindegi julqynyp turǵan kezimiz edi. Kúsh-qýatymyz, ózimizge jeterlik ál-aýqatymyz da boldy. Áýlıe­kól aýdanynyń Qazanbasy aýy­ly­nan osy Amanqaraǵaı kentine kelip, úlken úı aldyq. Barlyǵy jetkilikti. Joldasym Ildýs ekeýmiz oılasa kele, ári saýabyna qalaıyq, ári ózi­miz­ge de ermek bolsyn degen oımen, balalar úıinen eki bala alýǵa kelistik. Sodan jetim balalar úıine kelgenimizde, mynalar jáýteńdep, aıaǵy­myz­ǵa oralsyn. Meniń jan-dúnıem astan-kesteń boldy. Balalardyń jáý­­diregen kózi kóz aldyńnan ketpeı qoıdy. Sóıtip, kózime qaraǵan sá­bılerdiń eshqaısysyn da tań­da­ma­dym, bárin aldyq, – deıdi Lıdııa Iаkovlevna. – Bizge birinshi mamyr kúni ba­la­lardy alyp ketińder degen habar keldi. Jyly mashınaǵa tamaq, kıim-keshek salyp alyp, Rýdnyıdaǵy jetim balalar úıine qaıta keldik. Tár­bıeshiler balalardyń barlyǵyn sheshindirip, ish kıimderine deıin alyp qaldy. Aldy 6-7 jasar, sońy 1 ja­sar balalarda ne qujat joq, ne kıim keshek joq, ózderi shetinen aýrý. Jaıbaraqat ómirimiz basqa ar­naǵa túsip ketti, – dep jalǵastyrady jubaıynyń áńgimesin Ildýs aǵa. Lıdııa Iаkovlevna tárbıeshiler týberkýlez dertimen aýyrady degen alty jasar Gúldendi ózi emdep jaz­dy. Tek Gúlden ǵana emes, barlyǵyn da ózi emdedi. Onyń eń birinshi emi – analyq yqylasy edi. Aısulý bir jasta ǵana. Barlyǵynyń de ár túrli deńgeıde júıke júıesi, aqyl-esi damýynyń kesheýildeýinen balalarda enýrez boldy, tipti olardyń keıbiri qazirge deıin osy syrqattan zardap shegedi. – Alǵashqy jyly óte qınaldyq. Kóz ilmeı tańdy atyrǵan túnder qan­shama. Túngi saǵat úshke deıin men, odan keıin Ildýs qaraıtyn. Ke­zek­pen uıyqtap, kezekpen tamaq­tan­dyrdyq, – deıdi Lıdııa Iаkovlevna. Araqqa salynǵan analary ýyzyna jarytpaǵandyqtan, olar­dyń barlyǵy da áljýaz edi. Ásirese, Radanyń jaǵdaıy janǵa batty. Sá­bıge maskúnem anasy qarama­ǵan­dyq­tan, onyń jambasy synǵan. О́ki­nish­ke qaraı balalar úıinde de ony emdemegen, tym aıanyshty edi. Ildýs aǵa da, Lıdııa apa da aıaǵyn súıretip júre almaıtyn qyz balanyń múge­dek bolyp qalmaýyn oılastyrdy. О́zderi balalar aýrýhanasyna jat­qy­zyp, úsh ret operasııa jasatty. Sonyń arqasynda qazir súp-súıkimdi Rada aıaǵyn aqsamaı basatyn dáre­je­ge jetti. Qazir Gúlden men Rada da, ekinshi synypta oqıtyn Aısulý da jáne ul­dardan Baýyrjan jaqsy oqıdy. О́t­ken jyly Gúlden mekteptegi 800 balanyń arasynda bir kún de sa­baq­tan qalmaǵany úshin arnaıy maqtaý qa­ǵazyn aldy. Tártip jóninen muǵa­lim­derden eskertý alyp kórgen emes. Lıdııa Iаkovlevna barlyq ana sııaq­ty balalardyń jetistigin aıta tús­kisi keledi. Ahmetovterdiń úıinde ár balaǵa jeke-jeke fotoalbom ar­nal­ǵan. Ár balaǵa papasy velosıped, qalta telefonyn alyp bergen. Oıyn­shyq degeniń qap-qabymen, sóre maıysqan kitap. Olar muq­taj­dyq degenniń ne ekenin bilmeı ósip keledi. Al kıim-keshek, oqý qural­da­ry­nyń barlyǵyn Lıdııa Iаkov­lev­na­nyń Germanııada turatyn kishi uly Iаkov pen úlken apasy Ekaterına Iаkov­levna jiberedi. – Basqasyn aıtpaǵanda, bir bala­nyń mektepke kıetin bes kóılegi bar. Ár maýsymnyń kıimi óz aldyna, – deıdi Lıdııa Iаkovlevna tutas qa­byr­ǵany alyp turǵan sórelerde taq­taıdaı etip jınalǵan kıim-keshekti kórsetip. – Germanııadaǵy balam men apam kómektespegende biz qınalatyn edik. Meniń balalarymnyń kıimi bas­­qalardan artyq bolmasa kem emes. Olar jarqyrap júrýi kerek, óz­derin qomsynbaýy, ózge qur­by­la­ry­men ózderin teń dárejede sezinýi tıis. Al memlekettiń bergen az-muz kómegi men ózimizdiń tapqanymyz ne­gi­zinen tamaqqa ketedi. Bala tár­bıe­sin­de dastarqan berekesi mańyzdy oryn alady. Papasy men uldar jemdep, semirtken bes jasar tý bıeni Jańa jyldyń aldynda soǵymǵa soı­dyq. Balalarym qys boıy qazy men qarta jeıdi. Lıdııa Iаkovlevnanyń ózi kóp ba­la­ly otbasynda, Amangeldi aýda­nyn­daǵy qazaq aýylynda ósipti. Da­lanyń keńdigi, qarasha úı tikken qa­zaq aýylynyń sýreti kóńilinde de, kóz aldynda da jattalyp qalǵan. Balalardyń bólmesine de qazaq aýylynyń peızajyn ilip tastaǵan. – Men qazaqtar Jaqyp dep ata­ǵan ákem Iаkovtyń on bes bala­sy­nyń eń kishisimin. 1947 jyly Qos­ta­naı­da ashyqqan soń ákem bir túnde shıetteı bala-shaǵasyn ógiz arbaǵa tıep, Amangeldi aýdanyna kóship ketipti. Taza qazaq aýylynda óstik, menen basqa aǵa-apalarymnyń barly­ǵy da qazaq mektebin bitirdi. Qazaq aýy­lynyń súti men qurtynyń, tary­sy­nyń arqasynda aman qaldyq, qa­za­qy danalyqtyń arqasynda bárimiz de sanaly, tárbıeli bolyp óstik. 104-ke kelip qaıtqan ákemniń bar­lyq dos-jarany qazaqtar boldy. Ma­ǵan da Amangeldi aýdanyndaǵy ózim ósken aýyldaǵy qazaqtardaı me­ıirimdi, ádil, danagóı halyq joq sııaq­ty bolyp kórinedi. Aýyldy aq­saqaldar basqaratyny esimde. Jastar, áıelder úlken adamnyń aldyn kesip ótpeıtin, – dep eske alady Lıdııa Iаkovlevna. Onyń qazaq aýylynan kórgen tár­bıesi boıyna qut boldy. Qazaq ti­linde áp-ádemi sóıleıtin ol Qazan­da­ǵy qaıynjurtymen tatar tilinde tez túsinisti. Dindar enesine de jaq­sy kelin atandy. Áli kúnge deıin das­tarqanynan qurt, ejigeı, bal­qaı­maq, qurt kóje ketpeıdi. Qolyndaǵy qyzdardyń tárbıesine qatań talappen qaraıtyny da qazaq aýylynan qanatyna baılap ushqan násibiniń biri. Al myna balalardyń barly­ǵy­nyń da anasy qazaq áıeli, shetinen mas­kúnem. Keıbiriniń anasy Aman­qa­raǵaıdan bes shaqyrym jerde turady... – Biz dıskotekaǵa barmaımyz. О́ıt­keni, mamam bizge eń aldymen oqý kerektigin úıretedi. Oqımyz, ma­mandyq alamyz, sosyn jigittermen dostasýǵa bolady, – deıdi Gúlden. О́mirge shynaıylyqpen qaraıtyn Rada da, Gúlden de Ildýs pen Lıdııa Iаkovlevnanyń ózderin balalar úıi­nen alyp, tárbıelep otyrǵanyna rahmet aıtady. Al úsh jasarynda kelgen uldar óz taǵdyry týraly bile qoımaıdy, olarǵa mamasy men papasy da júregin aýyrtyp esh­nár­se aıtqan emes. – Mamamnyń minezi qatal, pa­pam­nyń minezi jumsaq. Biraq mamam bizge qazir aıqaılap qalsa da, ile aıap turady. Mamam sııaqty kýlınar, mamam sııaqty uqypty, ádemi bolǵymyz keledi, – deıdi Rada. О́zderi aıtqandaı, Ahmetovter egde jastaǵy ómirin jetim ba­lalarǵa arnaýdy uıǵardy. Bul uıǵarymǵa da ózderine sengen soń táýekel etken tárizdi. Olaı deıtinimiz, Ildýs aǵanyń qoly altyn adam. Chelıabidegi Aýylsharýashy­ly­­ǵyn elektrlendirý jáne meha­nı­­ka­landyrý ınstıtýtyn bitirip, ın­­jener mamandyǵyn alǵan onyń qo­lynan kelmeıtin nárse joq. Ma­­shına jóndeý, úı salý, slesar, dánekerleýshi, tokar sııaq­ty istiń barlyǵy da Ilekeńnen qalǵan. Esik aldyndaǵy qudyqtan úıine, mon­sha­ǵa sý qubyryn júr­gizip qoıǵan. Jazdyq monsha, jaz­dyq ashana, saraı, garajdyń ishi de, syrty da jaınap turady. О́zi ata qazdaı ba­la­laryn ertip alyp, jazymen baq­sha men kartop al­qa­byn kútedi. Bir­neshe jyldan keıin kelip kór­gende, baıaǵy ıesi óziniń Ahmetovterge satqan úıin tanymaı qa­lyp­ty. Al Máskeýdiń halyqtyq óner ýnıversıtetin bitirgen Lıdııa Iаkov­­levna mádenıet qyzmetkeri bo­la júrip, kondıterlik isti sheber meńgerip aldy. 5-shi razrıady bar onyń pisirmegen taǵam túri az shy­ǵar. Ár mereke men ár balanyń týǵan kúninde ol daıyndaǵan tort pen táttilerdi aıtsaıshy! Sony­men qatar ózderi kóp jyl turǵan Qa­zanbasy aýlyna Lıdııa Ahmeto­va­nyń asabalyǵy da keń tanymal edi, ol 75 toı ótkizgen eken. Al onyń sheberligi ákesi Iаkov aq­sa­qal­dan kelse kerek. Birinshi dú­nıe­júzilik soǵysta bir aıaǵynan aıyrylyp kelgen Iаkov ózderi tur­ǵan on ekinshi aýyldaǵy ataqty usta boldy. Odan attyń er-tur­ma­nyn, ábzelin, arbasyn isteý, baı­paq basý, taraq kesý, shashpaý, bilezik-júzik, qarmaq soǵý qalǵan joq. Sony kórip ósken Lıdııa Iаkov­­levna qazaq aýylynyń peı­za­jyn monshaqtap, kestelep tikken qor­jyn men dorba talaı toıda qu­dalardy tańǵaldyrdy. Qazir aý­yl­da turý kimge de ońaı emes. Ildýs aǵaǵa qorasyndaǵy tórt bes iri qa­rasy men eki jylqysy úshin jem-shóp tabý da ońaı emes. Ke­bek­tiń bir qabyn 650 teńgege, al ta­ýyq úshin jarma jemniń bir qabyn eki myń teńgege alady. Bi­raq tarynyp kórgen jandar emes, erinbese sharýanyń da dóńgelene bererine senimdi. – О́zimiz bilgen ónerdiń bar­ly­ǵyn da qyzdar men uldarǵa úıre­temiz. Mine, jasymyz alpysty or­ta­lady. Máńgilik kim bar, erteń biz ómirden ótkende bularǵa so­nyń bar­lyǵy kerek qoı. Bala­lar­dyń aldynda áli qandaı ómir kú­tip turǵanyn qaıdan bileıin. Tórt ul­dy da súndetke otyrǵyzdyq. Bul da ata-ananyń úlken paryzy. Al biz­diń o dúnıede, qudaıdyń al­dynda júzimiz jarqyn. Bul dú­nıe­de bala tárbıesinen artyq qa­sıet­ti is joq, – deıdi Lıdııa Iаkovlevna. Ahmetovterdiń aıtýynsha, qo­lyn­daǵy tastandy balalardyń barlyǵynyń da ata-anasy, týǵan-týy­sy, ózimen birge týǵan baýyr­la­ry, tipti ata-ájeleri osy dúnıe­de tiri júr. Jaqynda Ahmetovter týraly baspasózden estip-bilgen áıel Radanyń ózi patranatta tár­bıe­lep otyrǵan Sánııa degen sińi­lisin tanystyrýǵa alyp kelipti. Maskúnem beıbaq Sánııany da týa sala tastap ketken eken. О́zi áp­ke­sinen aýmaıdy. Keterinde kishkentaı Sánııa Radanyń ózderimen birge júrýin qalady. Al Rada bar­ly­ǵy­nyń kózinshe: «Men óz úıimnen eshqaıda da ketpeımin. Onyń ús­tine mamam operasııadan endi shyq­ty, men ony tastap eshqaıda bara almaımyn. О́ziń mamańmen ke­lip tur, biz qonaqty qashan da qarsy alamyz» dedi. Qyzynyń aqyldy aıtqan sózine Ildýs aǵa men Lıdııa Iаkovlevnanyń tóbesi kókke jetkendeı boldy. Adal eńbek, aq nıet, meıirim-shapaǵat eshqashan izsiz ketpeıtinin Ahmetovter taǵy da uǵyndy. Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı oblysy, Áýlıekól aý­da­ny, Amanqaraǵaı kenti.