Hıbaksýıa

Hıbaksýıanyń esik aldyna shyǵyp, eki ıyǵy salbyrap, beli búgilip, búkshıip otyrǵanyna tup-týra bir saǵat boldy. Ýaqytty tyq-tyq etken sa­ǵat tilimen eseptep, ómirdiń bir sátin de ne ary, ne beri bosqa ótkizbeıtin adam úshin bul táýlikke para-par merzim. Bos ýaqyt, sendelbaı júris degen jaratqannyń osy bir qarapaıym pen­de­lerinde bola qoımaıdy. Bola qalǵan kúnde taý­ǵa shyǵý, teńizge túsý, tennıs oınaý, áıteýir, bos ýa­qyt degeniń jer basyp júrgen jannyń jaq­sy ómir súrýi úshin qyzmet etýi kerek. Hı­ba­k­sýıa­nyń shyn aty – Tákeshı. Hıbaksýıa – úkimet ber­gen aty. Bul – qanynda asa qaýipti element bol­ǵan­dyqtan úkimettiń tekseristen keıingi tirkeýi. Nómiri – 45. Qoǵamǵa zııany tımeý úshin atyn atap aıtyp, aldyn-ala jurtty habardar qyl­ǵa­nyna ol yrza. О́ıtkeni, bul elde eshkim de bil­mes­tikten baz keshpeýi kerek, qaýipti element­ke eskertý jasaý memlekettiń múddesi. Hıbaksýıalar kóp emes, «arpa ishinde bir bıdaı» ǵana. Olardyń qandary jazylmas keselge ushy­rap, urpaqtyń aman-saýlyǵy úshin ómir súre al­maıdy degen qorytyndy bar. Bir táýiri, ol úı­lengennen keıin berdi bul nómirdi. Áleýmettik qam­syzdandyrý mekemesiniń ókili úıge kep qol qoıdyryp ap, alǵashqy qamqoraqysyn tóledi já­ne úkimet atynan keshirim ótindi. «О́mir boıy úkimet qamqorlyǵynda bolasyz», – dedi úrip aýyzǵa salǵandaı sıdam qyz. Sosyn qos ala­qa­nyn mańdaıyna taqap, ıilip, kótkenshektep shy­ǵyp ketti. Bul elde áıel balasy erkektiń al­dyn­da shalt burylyp, syrtyn berip shyqpaıdy. Erejege bergisiz saltty eshkim de buzbaıdy. Er­te­ńine kelgen psıholog: «Sizdiń qanyńyz ýlan­ǵan­men perzentsiz emessiz, ulyńyz bar, biraq sizdiń qa­­nyńyzdaǵy zardaptyń úshinshi urpaqta qaı­ta­la­nýy anyq, sol sebepti eshkimmen quda bola al­maı­tynyńyzdy ashyp aıtýǵa týra keledi. О́ıt­keni, bul memlekettiń ósip-órkendeýine zııandy. Imperator atynan keshirim suraımyn», – dep ıilip shyǵyp ketti. «Ákemniń ólgenin de estigenmin, ashyǵyn aıtqannyń ózi jaqsy», – dep Tá­keshı kelip-ketken órimdeı qyzdyń sózine yrza bop, ańtarylyp, artynda qaldy. – Bizdiń Masýede qansha Hıbaksýıa bar eken? Bilip alyp, úı ishinen úı tigip, bolashaq úshin solarmen ǵana qarym-qa­tynas jasasaq... О́mirdiń qyzyǵy degen bala kórip, nemere súıý emes pe?!» Tákeshı taǵatsyz kútken aqparat uzamaı gazetke shyqty. Masýede úsh Hıbaksýıa bar eken. «Demek, biz bir-birimizge jaqynbyz. «Kemedeginiń jany bir» emes pe. Endi bizge ózdiginen eshkim de jolaı qoımas». Sol býryl bomba jarylǵanda Tákeshı ómirge kelipti. Sańyraýqulaq bop aspanǵa órlegen tú­tin­di kórgen joq, biraq ýly zat qorǵanyshy joq sábı qanyna ananyń sútimen kirip, totyǵyp, tu­ryp qalypty. Sheshesi Nagasakıdegi áke-sheshe­si­niń qolynda edi, shal men kempir ólgesin Masýege keldi. Bul – eski astana Kıotoǵa jaqyn oblys ortalyǵy. Naǵashylaryna jaqyn Nagasakıdiń qy­zyna úılenip edi, jubaıy dertti bop ilinip-salynyp júrip, byltyr jińishkeniń úziler shaǵy jetti. Ul qaldy artynda. «Altyn asyqtaı ózi, – dep Tákeshı tisi aqsııa kúlimsiredi. – Altyn asyq­taı ǵoı». Eki jyl buryn jıyrmaǵa toldy. Jıyrma jyldyqty ataý – bul eldegi erekshe sal­tanat. Sheshesi baıǵus ta kórip ketti ba­la­synyń kámeletke tolǵanyn. Sondaǵy óziniń ólip-óship bılegeni she. О́mirinde dál solaı terlemegen shyǵar. Tipti, tehnıka jetilmeı turǵan qalys zamanda da ıilip kúrish oryp júrip, dál bulaı ter­lemegen bolar. «Myna habardyń Kendıdiń jıyrma jyldyǵyn toılaǵannan keıin jetkeni qan­daı jaqsy boldy. Áıtpese, balanyń saǵyn syndyryp... Biraq, bizdiń Kendı anaý-mynaýǵa syn­baıdy. О́zime tartqan ǵoı, – dep maqtanyp qoıdy. – Áıteýir, sonyń qany taza bolsyn. Úki­met maǵan eshkimmen quda bolma dep, keler urpaqtyń qamyn eskertip otyr. Eki jaq birdeı ókinishke qalmasyn degenderi ǵoı. Ázir Kendı din aman. Shetelge shyǵyp júr». Tákeshı úkimetke yrza boldy. Ashyp aıtyp, kimniń kim ekenin al­dyn-ala eskertkenine júdá kóńili qýnaq. «Erteń bireýmen jibek jip jalǵap, quda bolyp jatsa, arǵy kúni meniń Hıbaksýıa ekenimdi bilip, teris aınalyp júrse, ómirdegi ókinish degen sol ǵoı. Úkimetke rahmet, báriniń aldyn alǵan». Hıbak­sýıa­nyń tizimi shyqqan sol gazetti oqyǵannan keıin, kóńiljaqyn bop júrgen kóp adam qatynas­paı qoıdy. Kezdese qalsa, qolyn bermeıdi, qo­lyń­dy sozsań, almaıdy. Tákeshıdiń terisi arqy­ly birdeńe juqtyryp alam dep sekemdenedi, sirá. Adam ǵoı, adamnan eshteńe artylmaǵan. Áı­teýir, ıilýde shek joq. «Jurtym ıilýden jazbasa bolǵany» dep óz kóńili ózine toq. Eń bastysy, eline yrza. Sol býryl tútin atomnyń túsýi elim­niń álsizdiginen be dep oılaýshy edi, sóıtse bul týǵan eliniń betine týra qaraı almaı taısaq­ta­ǵan­dardyń tirligi eken. Álsizderdiń áreketi. Bu­nyń elinen tańdaı qaǵa otyryp taısaqtaı­tyn­dar az emes. «Osyǵan jetkizgen halqyma shúkir» dep esik aldyndaǵy sary egiske shattana qarady. Bı­ylǵy egin jaman bolǵan joq. Sý jetkilikti. To­pyraq taza. Úıdiń tóbesine de ekti kúrishti. «Balam ekeýmizge jetip artylady, qalǵanyn úki­metke ótkizemiz. Kendı kóbine shette júr ǵoı. Qa­zaqstan degen jaqsy boldy ózine. Sondaı etek-je­ńi keń halyq deıdi...». Tákeshı qaıyń sapty ket­peniniń júzin alaqanymen sıpap, shuǵamen orap, úıdiń bir buryshyna tiginen qoıdy. «Kelesi jylǵa deıin demal», dep kóńili kemseńdedi. – «Kelesi maýsymǵa deıin aman-esen jetkize gór», dep aspanǵa qarady. Jańa týǵan aı syzyq bop tar­tylyp, kóńilin demdedi. Úı tóbesi de jaı­qa­lyp tur. Bitik eginge tek júzi ótkir oraq kerek. Tá­keshı týa bitti dıqan. Aty da, zaty da topy­raq­pen bir týǵan. О́nimdi sepkennen bastap orǵanǵa deıin qasynan egis mamandary men egin egýdi ja­ńa bastaǵan jastar shyqpaıdy. Solar qazir sıredi. Bárine kináli sol gazettegi Hıbaksýıanyń tizimi men teledıdardan aıtylǵan aqparat. «Olarǵa yr­za­myn, – dep Tákeshı kóńilin toq sanady, – erteń bireýi bolmasa bireýi jamanatqa ushyrap qap júrse... Qan tazalyǵyn saqtaý kerek». Osy mezet Kendımen mektepte birge oqyǵan jan dosy Kıýdosı qaqpadan jaırańdap kirip kele jatty. Qos qolyn kókiregine qoıyp ıildi de, «Erteń Kendı keledi», – dedi. Júzi jaıdary. Jaqyn­dyq­tan alystamaı júrgen jalǵyz ózi. Áke-sheshesi anda-sanda bolsa da kelip-ketip turady. Qalta telefon arqyly baılanysty úzbeıdi. «Kel­se kelsin, – dep máz boldy áke. – Ketkenine jarty jyl boldy. Qalta telefonmen kúnára habarlasady. Birde Baıqońyr, birde Semeı, birde Astana degen qalalarda júredi. Sol jaqty jurt qylǵanyna bas-aıaǵy úsh jyl boldy. Sol jaq­tyń shekken zardabyn birlesip zertteımiz, deıdi. «Tilderi uqsas, biz «pan» desek, olar «nan» deıdi dep, byltyr tipti jaqyn tartyp keldi. Bizdiń tutqyn japondardyń sol jaqta súıegi qa­lyp­ty. Bizdiń úkimet solardyń súıegin osynda ákelmekshi, deıdi. «Ata» degen sóz olarda aqsaqal, biz­de basshy degen maǵynany bildiredi. Bári atadan tálim alady emes pe. Jasymyz alpys úshte. Ata jasyna ózimiz de jettik qoı dep, onyń jan saraıy kúńgir ete qaldy. – Aıtsa Kendıde sóz kóp. Adammen til tabysý, elge jaǵý – bári ózine baılanysty. Adam taǵdyrdy ózi jasaıdy». Tákeshı tuńǵıyq oıǵa berildi. «Men dúnıege kelgende bu jerde atom jarylsa, olar beti jaman jaýdy jeńipti. Sonan beri jarty ǵasyrdan asa sý aǵyp, shóp kóktepti. Jarty ǵasyrda jer jańarmaı ma, qan tazarmaı ma? Bizdiń Kendıdi ol jaqqa bular qalaı jiberdi eken? Sirá, kesh qımyldasa kerek. Men qarmaqtaryna kesh iliksem kerek. Qarmaqqa ilikken balyqtyń bári altyn emes. Onyń ishinde sazany da, shortany da, laqasy da bar. Patsha-balyq júzetin sý bólek bo­lady» dep, týmysynda qarapaıym dıqan shal kúdiktenip qaldy. Kóńilin kúpti qylǵan ózine berilgen sol nómir. №45. «О́zim týǵan jyl – ózimniń qaýipti nómirim. Bul jalpy, bizdiń jurttyń jerindegi nómir bolsa kerek. Masýede úsheý-aqpyz ǵoı. Men nómirli adam bolǵanymmen balam nómirsiz. Sondyqtan ol Jer sharyn sharlap júr», dep as­pan­ǵa qarady. Ji­ńish­ke Aı jyl­jyp keledi. Bir saǵat tap­jylmaı otyrý degen – qylmys. On saý­saqty qı­myl­dat­paı bos­tan-bos oma­­­lyp oty­rý mú­gedekke ǵana ja­rasatyn kó­rinis, bul jerde arbaǵa tańýly mú­gedektiń de ózi­ne tán ju­mysy bar. «Biraq, bos otyr­ǵan joq­pyn ǵoı», dep ol tátti qııal­dyń qa­ıyǵyn qaıta esip, artyna qarady. Keń qaqpany serpip ashyp, ıilip, emen-jarqyn júzben bir tamshy qany Kendı kirip kele jatqandaı kórindi. «Búgin bolmasa erteń keledi. Dosy arnaıy kep aıtyp ketti ǵoı». Shal nómirli adam ekenin umy­typ, ózin jer betindegi eń baqytty jan sezinip, ornynan turyp, qulshyna adymdady. Qolyna ora­ǵyn aldy. Tátti qııalǵa berilip, bıylǵy egiske qul­shynyp oraq salǵysy kep turdy-turdy da, «erteń balam ekeýmiz birge salaıyq», dep ap­ty­ǵyp, ala­burtqan kóńilin áspettep ornyna túsirdi. 45-shi nómirli Hıbaksýıa dál búgingideı eshqashan arnasynan asyp-taspaǵan shyǵar. *** Jumyr jerdiń taǵy bir buryshynda Qudaıǵa qoı aıtyp alǵan bireýdiń jalǵyz qyzy Sanagúl egilip, ezilip otyr. Et júregi borsha-borsha bop sonsha egiletini – adamzattyń aıarlyǵy, betpe-bet kóz túıistirýden qashqan turaqsyzdyǵy men arzan sózge aldanýy. Jeti aı qol ustasyp júrgen jigiti Kishibektiń tabaldyryǵyn attap, ata-anasyn kórdi. Ákesi dúńkıgen bireý eken. Ne de bolsa ákesi ǵoı. Sol ǵoı bárin búldirgen. Qyzyljardyń kóp ákim­deriniń biri deıdi. «Myqty bolsa, adamǵa jaq­sy­lyq jasasa, sol Petropavlovskiniń ataýyn Qy­zyljar ǵyp ózgertpeı me, eń bolmasa, qala ishin­degi Mır kóshesiniń ataýyn da alyp tastaı almaı jaltaqtap otyrǵanyn aıtsańshy. Tipti bolmasa, Beıbitshilik kóshesi dep qazaqylamaı ma?!». Qyz bir kún saıahattaǵan qalany kóz aldyna ákeldi, yzasy shoqtaı qozyp, áldekimnen ósh almaq ta oıy bar. «О́zinen týǵan balasynyń taǵdyryn ózgert­ken­she, myqty bolsa, halyqqa kerek nárselerdi ózgertpeı me?!» Sanagúl bolmaı qalǵan qaıyna­ta­syna kúıe jaǵa bastady. «Meniń kinám... – deı bergende, «Sálamatsyz ba!» – dep orta boılydan sál jo­ǵary, dóńgelek júzdi, qysyq kóz jigit kirip kelip, bir tal sakýra gúlin qolyna ustatty. – Osynda kep qalyp em... Sanagúl, búgin asyǵyspyn. Bizdiń ju­mys Baıqońyr men Abyralynyń arasynda ǵoı», – dep taza qazaqsha sóılep, buryla berdi. Dóńgelek júzi, qysyqtaý kózi meıirimge toly. «Júzi jyly eken» degen osyndaı-aq bolar. Bireýdi qara esekke teris mingizip otyrǵan qyz qııaly sý sepkendeı basyldy. «Asyǵyspyn. Taǵy da kelem», – deıdi taza qazaqsha. Sóıtti de, júre berdi. Jon arqasy ashy­lyp-jabylǵan esiktiń arǵy betinde qaldy. «Osydan úsh aı buryn qazaqshany terip sóıleýshi edi. Úırenip qalypty. «Kompıýtermen úırenip júr­­min» dedi ǵoı. «Siz qazaq tiliniń mamanysyz, ózińizden de úırenem», – dep yrjıyp kúlip, ázil­degen boldy. Qyz terezeden uzyn plashynyń etegi de­leńdep, mashınaǵa minip bara jatqan jigitke qolyna sakýra gúlin ustaǵan kúıi qarap qaldy. Bul sát kóńilinen jigiti Kishibek te, onyń ákesi de kóleń etip sytylyp ketti. Taǵy da jeti aı birge júrgen jigitiniń jińishkege de, jýanǵa da jat­paıtyn birtúrli daýysy qulaǵyna kep, dúńkıgen ákesiniń ózi estimegen úkimshil úni, onyń aldynda oqýshydaı tik turyp, sózin tyńdaǵan perzenti elestedi. Ákesine lám-mım dep jaýap qata almaǵan ji­gitiniń ynjyq beınesin qııalymen kórgende tez-tez basyp qyrly stakanmen sý ákelip, qolyna ustap júrgen sakýra gúlin salyp qoıdy. Bar muńyn jer túbindegi japon jerinen Abyralyǵa ákep, ózine qaraı ıilip turǵan tabıǵattyń osy bir tıtimdeı óskinine shaqqandaı súıir saýsaqtarymen ıegin súıep, gúlden kózin almaı búgilip otyr. ... – Abyralydan de. Bul – Kýrchatovtyń túbi ǵoı. Eýrazııa ortalyǵy. Biz Jıdebaıǵa belgi or­natqanbyz Eýrazııanyń dál kindigi dep. Máskeýden kisiler kelgen. Sonda men de bolǵanmyn. Sol Eýrazııa kindigine qazyq qaǵarda Sanagúl Jıdebaı mektebinen oqýshylardy aparyp, qaz-qa­tar sap túzep turǵyzyp, Abaı óleńderin oqyt­qan, án saldyrǵan. Máńgilik dostyq pen jigi buzylmas baýyrlastyqty jyrlaǵan sol jerge álgindegi japon jigiti Kendı de kelgen. Semeı polıgonyn zertteýshiniń birimen sol jerde tanysqan. Mektepke kep, qamqorlyq kómek kórsetip ketken. Bir-biriniń esimin suraǵan, endi umytpaı qaıta kelgenin qarashy. – Bul dál Kýrchatovtyń túbi. Ol jerdegiler seksen segiz paıyz qan aýrýyna shaldyqqandar. Ázir eshkim de atomnyń zardabynan qashyp qutyla al­maıdy. Urpaǵyń múgedek bolady. Seniń de, meniń de urpaǵym múgedek bolady, – dep Kishibektiń ákesi tomardaı dúńkıgen kúıi kreslosyn shyr aınaldyryp, balasynyń betine betin taqap: – Basqa qyz quryp qaldy ma?! – dedi. – Orystan alsań da Abyralydan alma. Ákesiniń daýysyn ózgertpeı balasy da perzenttik paryzyn ótep turyp, Sanagúlge sol sózdi bul­jytpaı jetkizdi. Qyz jylamady, jalynbady. Tek: «Sen meni úıińe beker apardyń, men seni úı­de­gilermen beker tanystyrdym», – dedi. Kishibek: «Qaı­tem endi, papam kónbeı tur ǵoı», – dep qońyzdaı dúńkıip kele jatqan jelkesin qasydy. «Pa­pań áldeqashan úılenip, sendeı ul tap­qyz­ǵan...». Jýrnalyn qoltyǵyna qysyp, edendi yza­lana basyp, kelesi sabaǵyn ótkizýge bet aldy. Sonan qaıtyp ákesiniń til alǵysh ulyn kórgen joq. Ja­pon jigitimen eki ret júzdesti. Aldynda sol ákelgen shıe gúli, japonnyń rámiz aǵashynyń gúli. Ár maýsymda ártúrli gúl ashady. Kóktemde qan­qyzyl, jazda jasyl nemese qyzǵyltsary, kúzde kúlgin nemese qońyr túske enedi. «Maǵan ádeıi jasyl túsin syılap otyr ma eken myna jigit? Kók­teı sol­ǵanymdy sezgen-aý deımin», dep qııalynyń sońyn ózin-ózi ishteı mújigen ázilge shaptyrdy. Qyrly stakandaǵy jap-jasyl bop tómen ıilgen gúlge qarap, kirpik qaqpaı meńireý kúıde otyryp qaldy. *** Dosy dál aıtqandaı, Kendı araǵa táýlik salyp, týǵan úıine keldi. Júzi jaıdary, jan-dúnıesinde toryǵýdyń taby joq, aǵynan aqtarylyp otyr. «Ol jaq qalaı?» degende, «Ǵaryshqa alǵash adam ushyr­ǵan jerde júrmin», – dedi. Ákesi myrs etti. «О́ziń adam­zatqa atom bombasyn ashyq synaǵan jerdensiń ǵoı» degendi aıtpady. Kendıdiń de aıtpaı ishine búgip qalǵany az emes. Ǵaryshqa tuńǵysh adam ush­qan qazaqtyń jerindegi aılaqty ıemdenýshi jat­jurt­tyqtardyń ájethananyń qaldyǵyn turǵy­lyqty halyq sý iship otyrǵan Syrdarııa ózenine aǵyzýy sekildi ol jaqtyń astamshylyqtaryn irkip qaldy. – Men kúrishke oraq salýǵa seni kúttim, – dep, ózi birinshi bop aıdaı ıilgen oraq júzin byrt etkizip, sary sabaqqa tıgizdi. Bir baýdy oryp, baýlap bo­lyp: «Buny shesheńniń arýaǵyna arnaıyq. Bıyl­ǵy naýqannyń qyzyǵyn kóre almaı ketti», – dedi. Balasy kúrishke oraq salyp júrip, byrt-byrt et­ken muńly dybystyń astynda kórgen-bilgenin biraz áńgime qyldy. – Tilderi de, qandary da bizdiń topqa jatatyn halyq eken, – dep qazaqty ózine tartty. Kóńilderi keń jaılaý, jandary jaıbaraqat... Ol sol jaqtyń bir qyzyna kóńili ketip júr­genin qansha jetkizeıin dese de, óńi-júzi qabyr­shyq­tanyp, kesel jeńe bastaǵan ákesine tisinen shyǵaryp aıta almady. Tipti, qyzdyń týǵan jeri de atom bombasy synalǵan polıgon ekenin oılaǵanda júregi maı ishkendeı kilkip, aýzyna tyǵyldy. Sol asyqqan kúıi qaıtar joldyń arbasyna otyrdy. Ákesiniń aıtpaı qalǵan qupııasy – Hıbaksýıa nómirin alǵandyǵy edi. «Bilse ózi bile jatar, ja­panǵa jar salatyn jańalyq emes qoı», dep perzentin ózimen teń sanady. Ketpeı jatyp jany tyzyldap, jolyn tosqan da jaıy bar. *** Mektep janyna bir «Djıp» kep toqtap, ishinen kóktemdegi etegi deleńdegen paltosyn aq kostıýmge aýystyrǵan japon jigiti shyqty da, beri qaraı aıańdady. «Qolyndaǵysy ne? Gúl ǵoı. Sakýra. Taǵy da sakýra». – Sálamatsyz ba? – dep sál ıilip kirip keldi. «Iilý bulardyń úrdisi. Biraq, erkektiń ıilgeni búrtúrli sekildi. Iilmeıtin Kishibegiń anaý ma?» Qo­lynda úsh tal sakýra. Qyzǵylt túske oranǵan japyraqtar. – Sizge arnaıy Masýeden alyp keldim. Bizdiń jaqta sakýra gúldedi, – dep qolyn sozyp, usyna berdi. Ol sabaǵynan ıilip, sola bastasa da tastaýǵa qımaı otyrǵan gúldiń sýyn aýystyryp, ornyna japyraǵy qyzǵylt tústi jańa gúl qoıdy. Árli-berli júrgende kózin almaǵan jigitten yńǵaı­syz­danyp, aıaǵyn ázer basty. – Elge baryp keldim. Ákem aman. Eginin jınap aldy, – degende Sanagúl kúlip jiberdi. – Taǵy qandaı jańalyq bar aýylyńda? – Sabantoı ótkizdik. Ákem toı bolsa qýanady. Sen týraly aıta almadym, – dep jan-tánimen berile sóılegen jigitke bir qaraǵanda úsh tal saký­ranyń qyzǵylt túsi kúnmen shaǵylysyp, boıynan bir altyn sáýle shashyrap, bólme ishi aıqush-uıqysh sáýleli syzyqqa malyndy. – Kendı, qazir meniń sabaǵym. Búgin keshke kel. Myna jerde, muǵalimder bólmesinde yńǵaısyz... – Mahabbatqa pedagogıka kedergi keltire al­maıdy, – degende, batyl jigittiń sózine súısinip, keshki altyda klýb aldynda kezdesýge ýáde berdi. Shyǵyp bara jatqanda ústel ústindegi úsh tal gúlge taǵy da kóziniń astymen qarady. Bilegindegi 8-shi naýryzda Kishibek syılaǵan bilezik qyrly stakandaǵy qyzǵylt gúldiń astynda shyrmalyp, matalyp, bileginen byrt-byrt úzilip, túsip jat­qandaı kórindi. Sheship alyp, alaqanymen ýystady. «Buny qaıda qoısam eken? О́tken joly bir tal edi, bul joly úsh tal. Bul gúl olar úshin altyn bilezik pen kúmis júzikten artyq qoı». – Kútemin, – dep dóńgelek júzdi jigit kúrish tisi aqsııa kúlimsiredi. – Jetiden bir mınót keshikpeımin. *** Ýáde – Allanyń atymen aıtylar ant. Bul jigit Allanyń atyn aıtpasa da bir Táńirdiń barlyǵyna senedi, adamdyqtyń ala jibin attamaýǵa, ata-ba­balary ósıet etken ónegeni keri burmaýǵa baryn salady. Bir eldiń nanyn jep, sýyn ishkesin sol eldiń tilinde sóıleýdi de adamdyq paryz sanap, ózgeniń kóńilin tabýǵa talpynyp keledi. – Ákem bar. Sizdershe aıtqanda paıǵambar jasynda. Sheshem joq. Ákem zeınette. Meniń qyzyǵymdy, jeńisimdi kórgisi keledi. Sen ma­ǵan turmysqa shyq, Sa­na­gúl. Arǵy tegimiz alys emes, adambyz ǵoı. Adam bop túsinise bilsek, bir ómir bárimizge ortaq emes pe? – Kendı, sonda qaı­da turamyz, seniń aýy­lyńda ma, meniń aýy­lym­da ma? – dep shol­jyń qyz tiliniń bizin suǵyp, qarakóleńkede synaı qarady. – Eki jaqta da turamyz. Áýeli ákemniń alǵysyn alyp, bizdiń elde, qalasań osynda. Meniń mun­daǵy jumysym uzaqqa sozylady. Sizdiń jerdi zertteý meniń enshime tıdi ǵoı. – Ákeń, meniń bolashaq qaıynatam, batasyn bere qoıar ma eken?! – Men úshin bárin isteıdi. Men onyń jalǵasymyn. Biz qaıda júr­sek te adamǵa jaqsy bolsyn dep qyzmet etemiz. Qyz oılanyp qaldy. Jigit jan-tánimen sóılep keledi, onyń kókireginde qazaqtyń keń dalasyn kórgen salqar kósilis bar. – О́mirde bári de adam úshin emes pe. Onda bolashaq atam kelip, quda tússin. Bizde sondaı salt bar, – dep qyz kókiregindegi oryn­dalmaı qalǵan armannyń tu­saýyn taǵy bir aǵytyp, yza aralas til qatty. – Ondaı salt bizde de bar. Sizderde sháınek deıdi, bizderde sháı­­nekti oshaq deıdi. Qudalar sháı­nekti otqa qoıyp, oshaqty aı­nalyp otyryp bir-birine sháı beredi. Kóńilimiz ottaı ystyq bol­syn degennen shyqqan. Qyz únsiz qaldy, jigit te sózin doǵardy. – Bizge qorjyn arqalap keledi, qazaq qorjynyń toq bolmasa ókpeleıdi. – Sana, men úsh jyldan beri osyndamyn ǵoı. Bárin de bilem. Jigit «Sana» dep atyn qysqartyp aıtyp, erkelete sóılegende ol jalt qarady. Muǵalimder ból­mesinde qalǵan úsh tal sakýra gúli qarańǵyda kóz aldyn kes-kestep ótti. – Onda bolashaq qaıynatam qorjynyn toq qylyp daıyndaı bersin. Jigit tereń demalyp, qyzdyń názik saýsaǵyn ustady. – Bizdiń jaqtyń aýa raıy unaı ma? – dedi Sanagúl. – Aýa raıyn boljaý bir Táńirdiń qolynda. Teleradıodaǵy aýa raıyn boljaýshylardyń só­zinde ábestik kóp. Aýany taza ustaý adamdardyń óz qolynda. Bizdiń úı de Kıotaǵa jaqyn. Ákem 45-shi jyly týǵan. Ekeýi qoıý túnge súńgip kórinbeı ketti. Qyz Kendıden bir qarama-qarsylyq kórgendeı boldy. Ol jeti aı janynda júrgen burynǵy jigitin oılady. Jigit bolsa bu qyzdyń jan tazalyǵy men ór kóńilin bir kórgennen unatyp edi. Eki pikirdiń basy túıisip, eki násildiń qos júregi birge soǵyp, eki qurlyqtan asyp, qol ustaspaqqa bekindi. Jigittiń qalam ustaýǵa beıim jińishke saýsaǵy qyz saýsaǵyn qysa ustaǵanda qarsylyq bildirmeı bir-birin belgisiz tereń ıirim tartyp bara jatty. *** Qazaqtar qudany Eýrazııanyń kindigi – Jıdebaıda kútip aldy. Qyzdyń ákesi qasyna aýyldyń ákimin ertip edi, ol kindik-qazyqqa qol tıgizip turyp, bunyń bizdiń el úshin mańyzy zor ekendigin qudaǵa táptishtep túsindirip berdi. Sál eńkish tartyp, óń-júzi qabyrshaqtanyp, qartaıa bastaǵan Tákeshı ulan-ǵaıyr keń dalaǵa qarap: «Táńir bere salǵan el eken de», dep qudalarynyń jeri qandaı keń bolsa, kóńilderi de sondaı eken dep, ábden tánti bop turdy. Sol sát tamnyń tóbesine ekken kúrishtigi, keler jyly bıikke shyǵyp, sol jerdi baptaýǵa shamam keler me eken degen timiski oı da qý janyn tintip ótti; kelmese Kendı men kelin bar ǵoı dep, aınalasyna bir qarap qoıyp, kóńilin toq sanady. Qudany ádeıi atqa mingizdi. Aıaǵyn úzeńgige sa­lyp, taqymy erge tıisimen jylqy janýar jele jóneldi. Áýeli ishi aýyra bastaǵan Tákeshı bir kezde sary jeliske jany eltip, keń dalanyń taý­sylmas sary jazyǵyna toıattana qarady. «Osyny kórsetken Táńirge yrzamyn, ul bergen Táńirge myń da bir yrzamyn, Kendı bolmasa osy jerdi kórer me edim», dep osynshama jazyq dalanyń bostan bos aqtarylyp, alaqan jaıyp jatqanyna tańǵaldy. Ákimniń aýzy bir jabylar emes. «Úsh kúndik jol­dyń búgingi, sońǵy kúnine shákirt bala baryn sal­dy» deıtin Abaı júrgen jol – osy», – dep taǵy da ta­nystyrdy. «Iá, Jıdebaı osy, Abaı sheshesine asyǵyp jetkende, «Áýeli ákeńe baryp sálem ber» deıdi ǵoı anasy», dep quda ári kitapty oqyǵanyn, ári temirdeı qatań tártipke tánti bolǵanyn bildirdi. Ony Kendı qazaqsha minsiz aýdaryp berdi. Ba­lasy ákesin uzaq jolǵa uzaq daıyndady. Kórmegen eldiń salt-dástúrinen habardar etti. Sosyn «Oqıǵa ótken jer osy jer, ulylardyń shyqqan jeri osy jer» dep, «Abaı jolynyń» tórt kitabyn taýyp berip, Tákeshı tórt aı kitaptan bas almady. Endi sol kitaptaǵy maıy shyqqan jaz jaılaý kóz aldyna elestese, mynaý butasy qýrap, topyraǵy tozǵan keń jazyq kóńiline birtúrli kórinis beredi. Bi­raq, oń jaqtaǵy ákim men sol jaqtaǵy aý­darmashy uly, artyndaǵy baýyzdaý qudasy men jekjat-juraǵattardyń daýysy topyraqty borp-borp basqan at tuıaǵyna ilesip, kóńildiń keńdigi de jerdiń keńdigine uqsas ekenin kórip keledi. «Bizdiń jerimiz tar bolsa da kóńilimiz keń», dep óz hal-kúılerin aıtpasa da at ústinde saraptan ótkizip qoıdy. Aýyl ákimi bárin jetkizgenmen, bul jerde jarty ǵasyrǵa jýyq zardapty ja­rylys bolǵanyn aıtpady, aýzyn ashyp úńireıip jatqan qazan shuńqyrlar aıtpasa da bu jerde bir sumdyqtyń bolǵanyn qudanyń kóńiline taıǵa tańba basqandaı kórsetip turdy. Ol óz ja­nyndaǵy qupııanyń da búkteýin jazbaı buqpan­taılaı berdi. «Ol jat-jurtqa aıtylmaıtyn syr» dep qııalyn qymtap, qýystana bergende orta jolda attan túsirdi. – Keń dalada otyryp dámnen aýyz tıeıik, – dedi ákim. Quda qara jerge jaıylǵan dastarqan ús­tin­degi ishekke syımaı turǵan qazyny kórip: «Apyr­maı, ne degen molshylyq» dep tańǵaldy. – Biz de kóńilimizdi kórsetip baǵarmyz, biraq jeri tar eldiń saýsaq sorǵan sıdańdyǵy kórinip qal­masa... – dep ózin-ózi tez toqtatty. – Árkim ba­rymen bazar bolady da». Ákim sóılep otyr. О́zgeler únsiz. Ol quda kútkenderge: «Bul jerde atom polıgony bolǵa­nyn tisterińnen shyǵarmańdar» dep aıtyp qoıǵan-dy. Kóziniń astymen qarap, tistenip qoıǵany. – «Meniń sózim sóz, qoı aýzynan shóp almaı otyrystaryń otyrys-aq» degendi bildirgeni edi. *** Quda qulqyn sáride turady eken. Esik aldyna shyǵyp, arly-berli júrip, tańǵy sháıge kelgenshe birneshe shaqyrym joldyń tóleýin almasa ne­ǵylsyn. Bular qudanyń uıqysy qansyn, ábden tynyqsyn dep, alystan at terletip kelgen adam­nyń jan tynyshtyǵyn oılasa, quda eshkim oıanbaı turǵanda tańǵy tynyq aýany jutyp-jutyp alyp, jan saraıyn keńitip júrgendi kóńili qalaıdy eken. Keshe de estip edi, sol daýys búgin de qaıta­landy. «Sirá, ózderiniń salttary bolar» dep oıyn tuıyqtaı bergende qaqpadan kirip kele jat­qan kóztanys aýyl ákimin kórdi. Qasynda turǵan Kendıden «Bul ne daýys?» – dep surady. – Bul – meshitten shyqqan daýys. Azan sha­qyryp jatyr. Namaz osylaı bastalady. – Onda barýǵa bola ma? – Tek syrtynda turasyz. Diniń bólek, dáretiń joq, – dep eskertti. Kendı ákesine óz tilinde sóı­ledi. Álden soń quda dáret qumandy qolyna ustap, ájethanaǵa qaraı qunjyńdap ketip bara jatty. Jolaı ákim taǵy da sóıledi. – Lev Tolstoı degen orys jazýshysy násili hrıstıan bola tura musylman dinine kirgen. Ony sol úshin shirkeýden qýǵan. – Lev Tolstoı. «Voına ı mır», – dep Tákeshı oryssha aıtyp, kitapty oqyǵanyn bildirdi. – Men de 1945-shi jyly týyppyn. Sizderde sol jy­ly jahan soǵysy aıaqtaldy ǵoı. – Paıǵambar jasynan asypsyz, – dedi ákim. – Iá, sizderde Paıǵambar, bizderde Býdda. Dinniń tazalyǵyna ne jetsin, – degen kezde, «Alla» degen daýystan kilt tura qaldy. «Qandaı taza daýys!» – Alla! – dep baýyzdaý qudasyna qarady. – Qandaı taza daýys! – Pamdat qoı, – dedi meshitke baratyn qudasy. Tákeshı kemseńdep, asyǵyp, alǵa ozdy. Kóz jasyn alaqanymen súrtip tastady. Ol adamzattyń tazalyǵyna tánti edi. Sondaı adamdardyń qasynda júrgenine ózin-ózi ustaı almaı kóńili bosap, kóz jasyna erik berdi. – Qudanyń kóńili bos eken, – dep ákim Sanagúldiń ákesine qarady. – Qaıtsin. Bunyń da jalǵyzy ǵoı, – dep, baýyzdaý qudasyn syrttaı jubatty. *** Sanagúldi syńsytyp alyp kelgesin Masýede olardyń qosylý toıy boldy. Hramda sake urt­tatyp, nekelerin qıdy. Toıda qyryq bes adam bolýy kerek edi, qara-quranyń basy qyryq beske jetpedi. Tákeshı tektes nómirli úsh Hıbaksýıa keldi, sosynǵysy Kendıdiń dostary men týǵan-týystary. Abyralydan kelgen qudalar qyryq bes túrli toıtamaqtyń birinen keıin birin kútip, tózimderi taýsyldy. Asap jeıtin toq qazy men qoıdyń kilkildegen quıryǵy, soraptap isher sút qatqan qoıý shaı bolmaǵasyn teńizdiń qaryn toıdyrmas shóp-shalamynan áýeli kóńilderi pás tartty, sosyn bulardyń tisiniń sýyn sorǵan sarań tirshiligine qarap, ańtaryla oıǵa shomyp, «osy bizdiki ysyrap emes pe?», dep ózderin kút­kenderdiń yǵyna jyǵylyp, yńǵaıyna kóne berdi. Kóbine kúrishten jasalǵan tuzsyz tamaq alystan kelgenderdiń asqazanyn shylasa, qaıda bar­sa da az sóılep, ıilip turǵan aq eden kóńil­derge tánti bop qudalar elge qaıtty. Tákeshıge toıdan keıin kóp jurt kelip, «qutty bolsyn» aıtty. Hıbaksýıaǵa jolaýǵa bol­maıdy degendi jeleý ǵyp, onyń toıyna qa­tys­paı­myz degender qudasyn jer túbinen tapqan dı­qan azamatqa keshirim surap keldi, bir ja­ǵy­nan, zardapty adamnan aýlaq júrińder dep óz­de­rin baqylaýǵa alǵan bılikten seskenip, kózge tús­kisi kelmegenderin aıtyp, aǵynan jaryldy. Ke­lin­niń kórimdigin berip, adam­nyń kúni adammen ekendigin kórsetti. Sanagúl bilek sybanyp, úı tirligine kirisip ketti. Tákeshı keler jyldyń egistik jerin óń­deýge búgin birinshi bop ketpen uryp, «qalǵanyn ózderiń atqaryńdar» dep aıtýǵa kelin men ba­lany esik aldyna shaqyrdy. «Endigi egisti óz­de­riń óńdep, óz­deriń egińder, men musylmansha paı­ǵam­bar jasynan astym», dep alystaǵy qu­da­laryn da eske alyp qoıdy. Ketpen sabyn qolyna qysa ustady. «Menen keıin Kendı men Sana ustaıdy, sonan keıin kim ustar eken? Búgin osynda ketpen ustap, erteń qaıda júr­seń­der de Tákeshı urpaǵy ekendikterińdi umyt­pa­sańdar bolǵany». Úıden áýeli Kendı shyqty. Erkektiń alda júrýi ata salty. Artynda Sa­nagúl. Kelinniń aıaǵy aýyr. Hıbaksýıa kelininiń qazandaı tóń­ke­rilgen qursaǵyna kóz astymen qa­rap qoıdy. «Aman-esen qol-aıaǵyn baýyryna alsa eken, – dep tiledi. – Alla oń kó­zi­men qa­rasa eken, ul tapsa eken», dep qudalary sy­ıynar Tá­ńirdi aýzyna aldy. Hıbaksýıa kem­seń­dep otyr. Bar úmiti kelininde. Qýandyq TÚMENBAI.