Chehııa mınıstri bolǵan qazaq qyzymen suhbat

Jámıla Stehlıkova 2007-2009 jyldarda Chehııanyń Adam quqyqtary jáne az ulttar jónindegi mınıstri boldy. Bıyl ótetin Chehııa parlamentiniń saılaýynda úmitker retinde tirkeldi. Sondaı-aq, ústimizdegi jyly bolatyn Chehııadaǵy prezıdent saılaýynda da qazaq qyzy jaıly esitip qalýymyz ábden múmkin. Elden jyraq júrse de qarym-qabiletimen jat elde top jaryp shyqqan qazaq qyzy ýaqyt taýyp, «Egemen Qazaqstan» gazetine suhbat bergen edi. – Jámıla hanym, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: ja­handyq básekege qabilettilik» Jol­­­daýyn qalaı qabyldadyńyz? – Bul jolǵy Joldaýdyń jóni bólek. Sebebi, jańǵyrý tek ekonomıkaǵa ǵana qatysty aıtylǵan joq. Bıliktegi ózgerister beıbit jaǵdaıda júrgizilýi úshin saıası ınstıtýttardaǵy jańǵyrý jaıy da sóz boldy. Men Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń qajetti sharalardy der kezinde qabyldaıtynyna senemin. Eger, TMD aýmaǵyn alyp qarasaq, ekonomıkalyq ósim jáne hal­qy­nyń ál-aýqaty jaǵynan Qazaqstan ekin­shi orynda. Birinshi orynda turǵan Bal­tyq jaǵalaýy elderine Eýroodaq kó­mektesip turady. – Sizdiń Chehııa úkimetiniń mú­she­si bo­lyp júrgen kezderińiz tek che­hııa­lyq­tardyń ǵana emes, qazaq qo­ǵa­my­nyń da nazarynda boldy... – Men saıasattan qol úzgen joqpyn. Men múshe bolǵan saıası uıym oppo­zı­sııalyq partııa bolǵandyqtan, Chehııa úki­meti quramynda emespin. Qazir Eý­ro­pa mazasyz kúıde. Bizdiń partııa mıgrant­tardy Angela Merkel sııaqty Eýr­opaǵa shaqyrǵandyqtan, halyq tarapynan qoldaý jaǵy kemshin. Basty ustanymymyz – qorshaǵan ortany qor­ǵaý, eldi mekenderdiń joıylyp ketýine jol bermeý. Saıasatta júrgendikten, jergilikti tur­ǵyndarmen jıi kezdesemin, ózge partııalarmen de kelissózder júrgizemiz. BAQ-taǵy saıası debattarǵa qatysamyn. Sońǵy kezde saıasat taqyrybynda derekti fılm­der túsirýdi qolǵa ala bastadym. Fılm túsirýdiń aýyr ekenin endi sezinip júrmin. – Siz áleýmettik jelilerdiń che­hııa­lyq blogynda belsendisiz. Tarıhı Ota­­­ny­ńyz – Qazaqstan ekenin jan-ja­­­ǵyńyzdyń bári biledi. Siz qazaqtyń jat jerdegi bir qyzy retinde tarıhı Ota­nyńyzǵa degen kózqarasyńyzdy, Qazaq eliniń kishkentaı bólshegi eke­ni­ńiz­di qalaı bildiresiz? – Meniń tamyrym – qazaq jerinde. Men – qazaqpyn! Ákem, aǵaıyn-týys­tarym, dostarymnyń bári Almatyda tu­ra­dy. Men jat elderde júrsem de qazaq ekenimdi umytqan emespin. Sol sebepti, Qazaq elindegi kez kelgen oqıǵaǵa beı-jaı qaramaımyn. Elden tym jas kezimde kettim. Aza­mat­tyq bolmysyma eýropalyq, che­hııa­lyq qundylyqtardy jyldardyń ózi tańbalady. Janyma jaqyny – qa­zaq mentalıteti ekenin eshkimnen ja­­syr­maımyn. Bul jerde qarama-qaı­shy­­lyqtardyń bolýy múmkin emes. Qazaqstan ýaqyt ótken saıyn eýropalyq qun­dylyqtarǵa bet buryp keledi. Bul jaı­l­y sizderge barynsha jıirek aıtý kerek! Men áleýmettik jeliniń – Praga, Brıýssel blogynan jıirek kórinemin. Bi­raq júregim qazaq jerinde, sizdermen bir­gemin. Qazaq jerindegi árbir oqıǵany jú­re­gimniń súzgisinen ótkizý – men úshin qalypty jaǵdaı. Ártúrli saıası oqı­ǵa­larǵa qatysty saıasatkerlerdiń pikirin jıi oqımyn. Ras, Qazaqstan jaıly az jazamyn. Sebebi, «Turmysqa shyqqan qyz shıden tys­­qary» degen sóz bar. Qazaq eliniń ish­ki saıası jaǵdaıy bılik basynda júr­gen azamattarymyzdyń enshisinde. Al men Qazaqstanymnyń geosaıası róli, aby­roıy men bedeli jaıly jıi jazǵym ke­ledi. Sebebi, muny syrt kóz birden baı­qaıdy. Mysaly, Almatyda ótken Ýnı­versıada jaıly Eýropanyń, AQSh-tyń telearnalarynyń habar taratqanyn kór­dim. – «Saıasat áıeldiń qoly emes» deı­tin pikirge basymdyq beretinder kóp. Ju­baıyńyz sizdiń tańdaýyńyzǵa qalaı qa­rady? Qazir ózińizge, otbasyńyzǵa kó­ńil bólýge ýaqytyńyz bar ma? – Jubaıym meniń tańdaýyma oń qa­raı almady. Sebebi, erterekte saıasatta baǵyn synamaq bolyp kórgen edi. Biraq saılaýda joly bolmady. Sodan ba, saıasattaǵy azdy-kópti jeńisterime oń kózben qaraǵan joq, saıası partııalar­men kelissózderime, saıası debattary­ma da qoldaý bildirmedi. Sebebi, olardyń 95 paıyzy erkekter edi. Men mınıstr bol­ǵan kezde ajyrastyq. Senesiz be, Chehııada pat­rıarhaldy kózqaras basym. Eger úıińde kez kelgen zat ornynda turmasa nemese dastarqan men tońazytqysh azyq-túlikke tolyp turmasa, erkekter úshin aqyrzaman ornaǵandaı bolady. Qazir joldasym tolerantty. Sebebi, qazir men­de úıge, bala-shaǵaǵa kóbirek kóńil bó­letin ýaqyt bar. – Áıelderdiń bılik basynda bolýy qo­­ǵam úshin tıimdi degen de pi­kir bar. О́ıt­­keni, olar áleýmettik baǵ­dar­la­ma­lar­­ǵa qatysty máselelerdi tú­bi­ri­nen ta­­nı­tyn kórinedi. Siz buǵan ne deısiz? – Áıel men erkektiń tabıǵaty eki bólek. Áıeldiń tabıǵaty jeke basyna ne­mese mansabyna baılanyp qalmaǵan. Olar jan-jaǵyna qalaı kómektesý ke­rektigin nemese óz mindetin abyroımen atqarý jóninde kóbirek oılanady. Saıası toptarda – partııalar men par­la­mentte áıelder kóbirek bolsa, ol jer­diń atmosferasynan shýaq shashylyp turady. Saıasatker retinde aıtarym, jeke múddesine basymdyq beretin áıel­derge saıasatta oryn joq. О́ıtkeni, áıel men saıasat – bir-birine kereǵar uǵymdar. – Chehııada mınıstr bolamyn degen tulǵalarǵa qoıylar talap qandaı? Siz memlekettik qurylymdaǵy táji­rı­­beńizdiń azdyǵynan qınalǵan joq­syz ba? – Chehııada bılik baspaldaqtaryna tó­men­nen joǵary qaraı saılanady. Mende tá­jirıbe boldy. Alǵashqyda úkimettik emes uıymdarda, sodan soń saıası salada qyzmet ettim. Meniń saıası mansabym eń tómennen bastaldy dep aıta alamyn. Áýe­li partııa múshesi bolasyń, odan keıingi taǵdyryńdy ózińniń erik-jigeriń, sodan soń partııa sheshedi. – Sizdiń Chehııanyń eks-prezıdenti, mar­qum Vaslav Gavelge degen syı-qur­­­metińiz jaıly oqyǵanmyn. De­ge­n­­­men, Chehııanyń qazirgi bılik ba­syn­da júr­gen azamattarymen baı­la­ny­sy­ńyz qandaı? – Chehoslavakııalyq, keıin chehııalyq saıasatta Vaslav Gaveldiń tulǵasy maǵan kóp áser etti. Qazir ol aramyzda joq. Bi­raq men ony ustazym dep aıta alamyn. Meniń onyń yqpalynsyz saıasatqa ke­lý-kelmeýim ekitalaı edi. Saıasatpen aı­nalyspaq nıetime qoldaý bildirdi. Aza­mat­tyq alýyma kómektesti. Mınıstr bo­lyp júrgen kezde de kóp kómektesti. Qa­zir de V.Gavel kózqarasyndaǵy saıa­sattaný­shymyn. Chehııanyń qazirgi pre­zıdenti Mılosh Zeman Eýroodaqtyń emes, Qytaı men Reseı vektoryna ba­sym­dyq beredi. Kózqarastarymyzda aıyr­mashylyq bolsa da syılastyǵymyz tú­zý. Bizdiń saıası partııa Chehııanyń prezıdent saılaýynda óz úmitkerin usynady. Ol úmitkerdiń men, ıaǵnı Jámıla Ste­hlıkova bolýy da ábden múmkin. Men bu­dan ózge eshteńe aıta almaımyn. Soń­ǵy jańalyq naýryz aıynyń so­ńyn­da, ujymdyq kelisim negizinde bel­gi­li bolady. – «Stehlıkovaǵa Qazaqstanda úki­met­tik bloktan qyzmet usynylǵan edi. Biraq ol kelispedi» degendi estidim. B­u­ǵan ne sebep boldy? – Jýrnalısterden eshteńeni jasyra almaısyń! Iá, ondaı usynys boldy. Maǵan senim kórsetildi. Biraq men ózimdi oǵan laıyqty kórmedim. Sebebi, shet elde turamyn, qazaq tilin meńgerý deńgeıim toıda, merekelerde tilek aıtýǵa ǵana je­tedi. Maǵan usynys jasalǵan kezde mem­lekettik tildi qyzmette júrip meń­ge­rý­ge bolatyny aıtylǵan. Mysaly, men osydan 10 jyl buryn Chehııanyń bilim mınıstri bolý týraly usynysty da qabyldaǵan joqpyn. О́ıtkeni, Chehııada tursam da cheh ti­lin qazaqsha aksentpen sóıleımin. Saı­la­ý­da bizdiń partııa jeńiske jetip, Chehııanyń Adam quqyqtary jáne az ulttar jónindegi mınıstri bolý týraly usynysty qabyl aldym. Tildegi aksentim de kedergi keltirgen joq. – 2014 jyly Eýroparlamentke úmit­ker retinde tirkeldińiz. Aldaǵy jos­paryńyz qandaı? – Bıyl Chehııa parlamenti men Chehııa pre­zıdenti saılaýlary ótedi. Qudaı qa­lasa, Chehııa parlamentinen úmitker re­tin­de baǵymdy synaımyn. Joǵaryda aıt­qanymdaı, bizdiń partııa prezıdent saı­laýyna da qatysady. Naqty kimdi usynatynymyz naýryz aıynyń aıaǵynda belgili bolady. – Chehııadaǵy qazaq dıasporasy tý­raly áńgimelep berseńiz. Olarmen ara­lasyp turasyz ba? – Iá, Chehııada qazaq ultynyń ókilderi bar­shylyq. Olardyń basym kópshiligi men tárizdi jergilikti azamatqa turmysqa shyǵyp, qalyp qoıǵan qyzdar. Biz jıi bolmasa da kezdesip turamyz. Meniń Orynbordan kelgen qazaq qurbym bar. Qazaqstanda týyp-óspese de meniń qazaqsha tilimdi jóndeýge shamasy je­tedi. Sodan soń jergilikti JOO-ny bi­ti­rip, Chehııada qyzmette qalyp qoıǵan qa­zaq jastary kóp. Olardyń kópshiligi boı­daq. Úıge kelip, áńgime-dúken qurady. О́te tárbıeli balalar. Ortalaryndaǵy úlkeni retinde «úılenseńder kelindi Qazaqstannan alyp kelińder» deımin. Meniń aqyl-keńesimdi tyńdaı ma, joq pa, bilmeımin. Júrekke ámir júrmeıtinin óz taǵdyrymnan bilemin ǵoı... – Chehııadaǵy qazaqstandyq dıp­lo­ma­­tııalyq korpýs ókilderimen aralasyp turasyz ba? – Árıne. Qazaqstannyń Chehııadaǵy el­shisimen jıi kezdesip turamyn. Bizdiń ortaq jobamyz bar. Ol joba Ekinshi dú­nıejúzilik soǵysta habar-osharsyz ket­ken qazaqstandyq jaýyngerler jaı­ly má­limetter jınaý, olardyń týys­qan­da­ryn izdestirý isine baılanysty. – Qazaqstanda dostaryńyz bar ma? – Meniń elde dostarym kóp! Olar – Murat Áýezov, Qazbek Beısebaev, Aıdos Sarym, Asqar Qumyran, Murat Nuǵmanov... Elge barǵan saıyn bir-birimizben saǵynysyp kórisemiz. Áńgimelesken Gúlbarshyn SABAEVA, jýrnalıst ALMATY