“Kazahstanskaıa pravda” – 90

Toqsan jyl. Bul – adamzat tarıhy úshin qasym-qaǵym sát bol­ǵanymen, el shejiresinde, qoǵam­dyq sana jadynda qatpar-qatpar kezeń­derdiń toǵysy sana­latyn tutas bir dáýir. Al árbir paraǵy Tarıh móri­men kýálandyrylatyn basylym úshin bul merzim tolysý, marqaıý belesi, jańǵyrý, jańarý baspalda­ǵy ispetti. Dala qostary men zaýyt sehtarynda qoıyn dápterine sarań sıfrlardy túsirý úshin myńdaǵan shaqyrym joldy artqa tastap, zamandas beınesin somdaǵan gazet pýblısısteriniń shyǵarmashylyq izdenisteri jýrnalısterdiń búgingi býyny úshin de úlgi-ónege bolyp tabylady.

Jalpyulttyq basylym – “Ka­zah­stanskaıa pravda” gazeti árdaıym halyqtyń sózin sóılep, eldiń pikirin bildirip keledi. Gazet pen onyń qyzmetkerleri, kósemsóz­shi-jýrnalıster ot-jalyndy azamat soǵysynyń qıyn-qystaý jylda­rynda da, el basyna kún týyp, er-azamat tolarsaqtan saz keshken Uly Otan soǵysy tusynda da, týsyraǵan tyń jáne tyńaıǵan jerler ıgeri­lip, el ıgiligine aınalǵanda da, Qazaq­stan Magnıtkasynda balqy­tylǵan bolat pen shoıyn qazirgi zamanǵy ındýstrııa qabyrǵasyn qalaǵanda da óz oqyrmandarymen birge bolyp, qýanyshy men qaıǵysyn bólise bildi, senimdi serigine aınaldy. Mine, sondyqtan da otandyq jýrnalıstıkanyń ótkeni men búginin zerdelep júrgen tarıhshy-ǵalym retinde men “Kazahstanskaıa pravdanyń” qaz turyp, qalypta­sýyn, kemeldenýin elimizdiń tarı­hy­men tikeleı, tyǵyz baılanysta qaraımyn.

“Kazahstanskaıa pravda” – “ulttar dostyǵy laborato­rııa­syna” aınalǵan elimizdiń kóptildi jýrnalıstıkasynyń kóshbasshysy, orys tilindegi baspasózdiń qara shańyraǵy bolyp tabylady. Gazet “shınelinen” Qazaqstanda ǵana emes, sondaı-aq búkil TMD keńisti­ginde de asa tanymal qalamgerler shoǵyry tárbıelenip shyqty. Gazet elmen birge eseıdi. Egizdiń syńary ispetti “Egemen Qazaqstan­men” birge bereke-birliktiń, dostyq pen yntymaqtyń bastaýy boldy. Shyǵarmashylyq úrdisi, talant tabıǵaty bir arnadan bastaý alatyn osynaý eki basylym da el tarıhyn­daǵy eleýli kezeńderde Qazaqstan­nyń bas qalalary – Orynborda, Qyzylordada, Almatyda shyǵyp keldi. Endi, mine, juby jazylmaı Astanada jaryq kórýde.

Basylym­dardyń tasqa basylǵan gazet jol­dary arqyly jazylǵan ǵasyrǵa jýyq tarıhy zeıindi zertteýshi­lerdiń talaı býynyn qyzyqtyrary sózsiz. Basylym “Kazahstanskaıa prav­da” atalǵanǵa deıin tarıhı kezeń­derdiń taby basylǵan birneshe atalymdy ıelendi. Elimizdiń alǵashqy astanasy – Orynborda “Izvestııa Kırgızskogo kraıa” degen atpen shyǵa bastaǵan ólkelik gazet 1921 jyly “Stepnaıa pravda” bolyp ózgerdi. 1923 jylǵy 20 qarashadan gazet “Sovetskaıa step”, al 1932 jylǵy aqpannan beri “Kazahstanskaıa pravda” dep atalyp keledi. Osy oraıda mynadaı bir sheginis jasaý kerek sııaqty. 1918 jyly Qazaqstan aımaqtarynda qazaq jáne orys tilderinde onnan astam gazet shyǵyp, olar búgingi bir­qatar oblystyq gazetterdiń negizin qalady. Alaıda, Orynborda Kırrevkom qurylǵannan keıin ǵana respýblıkamyzdyń basty basylymdaryn qurýǵa qol jetti. ...

Gazet tigindilerin aqtaryp otyrǵan zerdeli zertteýshi bir sát tarıh tylsymdaryna boılap, zama­na dem alysyn sezingendeı bolady. “Sovetskaıa steptiń” ýaqyt taby sińgen sarǵaıǵan betterinen siz Mate Zalkanyń (Bela Frankl, general Paýl Lýkach – bári de osy kisi), Uly Otan soǵysy jyldaryn­da qorshaýdaǵy Lenıngradtyń sımvolyna aınalǵan Olga Berg­golstiń, uly Jambyl jyrlaryn orys tiline aýdarǵan maıtalman tárjimashy, “Pravdanyń” arnaýly tilshisi, Panfılov dıvızııasynyń “Za Rodıný” gazetiniń redaktory Pavel Kýznesovtyń, belgili keńes pýblısısteri Pavel Rogozınskıı men Sergeı Krýshınskııdiń qoltańbalaryn kóre alasyz. Uly Otan soǵysynyń otty jyl­darynda Samýıl Marshak, Mı­haıl Zoshenko, Kýkrynıksy, Ser­geev-Senskıı, Olga Forsh, Kons­tantın Sımonov, Alekseı Tolstoı jáne basqa ataqty keńes aqyn-jazý­shylary men sýretshileri gazet­pen tyǵyz baılanys jasap turdy.

Sondaı-aq, qazaqstandyq qa­lam­ger­ler de basylymmen tyǵyz qa­rym-qatynasta boldy. Ábý Sársenbaev­tyń, Qurmanbek Sa­ǵyn­dyqovtyń, Baýyrjan Momysh­uly­nyń, Dmıtrıı Snegınniń, Málik Ǵabdýlınniń, Syrbaı Máýlenovtiń, Táshibaı Álmaǵambetovtiń, Ǵazez Ábishevtiń, Jumaǵalı Saıynnyń, Saǵynǵalı Seıitovtiń, Juban Mol­daǵalıevtiń áskerı áńgimeleri, ocherkteri, óleń-jyrlary gazet tórinen oryn aldy. Basylym otanshyldyq rýhty, patrıotızmdi tárbıeleýge zor mańyz berdi. Jambyl Jabaevtyń, Muhtar Áýezovtiń, Qanysh Sátpaevtyń, Sergeı Mıhalkovtyń, Konstantın Paýstovskııdiń, Ǵabıt Músirepovtiń, Sábıt Muqanovtyń, Qaınekeı Jarmaǵanbetovtiń jalyndy kósemsózderi maıdan men tyl qaharmandaryna jiger berip, erlikke úndedi. Beıbit kezeńde eńbek kórigin qyzdyrǵan “kazpravdalyqtar” ja­sampaz eńbektiń aldyńǵy sapynan kórine bildi. Belgili qalamgerler F.Boıarskıı, F.Mıhaılov, P.Ko­senko, N.Anov, O.Maskevıch, F.Ig­natov, N.Shevsov, I.Derjıev, K.Kım, M.Poltoranın, Iý.Kýkýsh­kın, M.Barmanqulov, B.Ǵabdýllın, S.Iаgmýrova jáne esimderi osy tizimge enbeı qalǵan ózge de talant­ty qalamgerler shyǵarmashylyq izdenis kókjıegin keńeıtip, dáýirdiń pýblısıstik betbeınesin qalyptastyrdy.

Basylymnyń 80 jyldyq mereıtoıyna oraı 1999 jyly “Eto nasheı ıstorıı strokı” atty kitap ómirge keldi. Onyń alǵysózinde “elimizdegi birden-bir jalpyulttyq basylymnyń tolyq shejiresi áli kúnge deıin jasalǵan joq, tipti juqa kitapsha da jazylmady” delingen bolatyn. Rasynda da, “Kazahstanskaıa pravda” jóninde kóp aıtylyp, jazylyp júrse de, basylym tarıhy zerdelenetin tolyqqandy eńbektiń áli de ómirge kelmegeni shyndyq. Degenmen... О́tken jylǵy qara­shada Qazaqstan Jýrnalıstıka aka­demııasy “Altyn Samuryq” atty jalpyulttyq jýrnalıstıka syı­ly­ǵyn “kazpravdalyqtardyń” qan­jyǵasyna bútindeı baılady (budan sál erterek ol gazettiń bu­ryn­ǵy bas redaktory Fedor Pro­kopevıch Mıhaılovqa buıyrǵan edi).

Júzdegen basylymnan turatyn elimizdiń buqaralyq aqparat naryǵynda baǵyt-baǵdaryn naqty aıqyndap, oqyrman yqylasyna bólený ońaı sharýa emes ekeni ózinen-ózi túsinikti. Al respýblıka bılik organdarynyń úni bolý gazetke erekshe jaýapkershilik júkteıdi. Aqıqattyń aq jolynan tabyla otyryp, keri tartqandy beri tartýǵa týra keletini de jasy­ryn emes. Basylymnyń basty baǵ­da­ry jasampazdyq órkendeý, tatý­lyq pen dostyq, yntymaqtastyq baǵyty bolyp tabylady. Toqsan jyldyq shyǵarmashylyq muratyna berik “Kazahstanskaıa pravda”, mine, sondyqtan da Otanymyz ben shetelderdegi mıllıondaǵan oqyr­mandardyń súıikti gazetine aına­lyp otyr. Mereıli merekelerine zor shy­ǵar­mashylyq tabystarmen, taral­ǵyly tartýlarmen kelgen áriptes­terimizge “jazar kóbeısin!” degimiz keledi.

Saǵymbaı QOZYBAEV,

Qazaqstan Jýrnalıstıka akademııasynyń prezıdenti, tarıh ǵylymdarynyń doktory.