Turar turǵan úı

Burnaǵy kúni Máskeýde kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Turar Rysqulov 1931-1934 jyldary turǵan úıge eskertkish taqta ornatý saltanaty bolyp ótti. Reseı astanasynda on bir jyl turyp, Keńes ókimetiniń basshy­lyq organynda qyzmet etken qazaq­tyń qaısar uly Turar Rysqulovtyń esi­min Máskeý qalasy tarıhynda qaldyrý onyń urpaqtarynyń, Qa­zaq­stan jurtshylyǵynyń, zamana salmaǵyn sanada ustaǵan kúlli zııa­­ly qaýymnyń kókeıinde júr­gen ózekti tilektiń biri edi. Keńes za­manynda qol jetpegen bul nıetti iske asyrýǵa táýelsizdik dáýi­rin­de jol ashyldy. Sóıtip, Turar tulǵa­syn asqaqtatý arqyly Qazaq eliniń, ultymyzdyń jaqsy aty taǵy bir márte ózge jurtqa jarııa etildi. Bul saltanatty rásimge Qazaq­stan men Reseıdiń birqatar belgili qoǵam qaıratkerleri, depýtattar, ǵalymdar men jazýshylar, Tu­rar Rysqulovtyń jerlesteri, týys­qan­dary men urpaqtary, Más­keý­degi ­qazaq qoǵamdyq uıymdary­nyń ókilderi, basqa da qazaqstan­dyqtar men reseılikter qatysty. Jerlesteriniń qýanyshyna árda­ıym ortaqtasyp júretin Oleg Soskoves, Vladımır Shýmov, As­qar Turalın, Fahr Ábdihalyqov jáne basqa belgili azamattar da aıtýly is-sharanyń belortasynda boldy. Qazaqstannyń Reseıdegi elshisi Zaýytbek Turysbekov, Máskeý qa­la­sy Mádenıet departamenti bas­shy­synyń orynbasary Olga Grıshına, Qazaqstan Parlamenti Máji­lisiniń depýtattary Saty­bal­dy Ibragımov pen Dınar Nó­ke­taeva, Qazaq Ulttyq Ǵylym akademııa­sy­nyń prezıdenti Mu­rat Jurynov, M.Áýezov atyn­da­ǵy Ońtústik Qa­zaqstan memlekettik ýnıversı­teti­niń rektory, akademık Ýálıhan Bıshimbaev alqy­zyl lentany qıǵan sátte «Týrar Ryskýlov (1894-1938) Vıdnyı gosýdarstvennyı deıatel Kazahstana ı Rossıı, Zamestıtel Pred­­sedatelıa Sovnarkoma RSFSR jıl v etom dome s 1931 po 1934 g.» degen jazýy bar eskertkish taqta­nyń jamylǵysy syrǵyp túsip, Tu­rardyń tarıhı jarııalanym­dar­dan kózimiz úırengen tanymal fotosýretteri negizinde ázirlen­gen, jaǵyn taıanyp otyrǵan qola músini jarq ete qaldy. El táýel­sizdiginiń mereıli toıy qarsa­ńyn­da ashylǵan, halqymyz kópten kútken eskertkish taqta lezde alqyzyl gúl shoq­taryna bólendi... Is-sharaǵa qatysýshylar budan keıin Qazaqstan men Reseı halyq­tary arasyndaǵy dostyq baıla­nys­tardy odan ári jetildirýge eleýli yqpal etetin, Máskeýdiń san ǵasyrlyq mádenı-tarıhı she­jiresiniń jańa paraǵy bolyp ashylǵan Turar taqtasynyń saıası mán-maǵynasy men mazmundy bo­la­shaǵy jaıynda, onyń eki eldiń búgini men bolashaǵyna qyzmet etetindigi týraly taǵylymdy oı tolǵady. Sóz oraıynda Qazaqstan elshisi Z.Turysbekov jańa joba­nyń iske asyrylýyna ıgi kómek kórsetken Máskeý úkimetine, eskertkish taqta jobasynyń avtory – Qazaqstan Sýretshiler odaǵy­nyń múshesi Azat Baıarlınge shy­na­ıy rızashylyǵyn bildirdi. Osy rette Qazaqstan elshili­gi­niń Elbasymyzdyń tapsyr­ma­sy­men sońǵy jyldary Turar Rys­qulovqa Máskeýde eskertkish taq­ta ornatý máselesin jan-jaqty zerdelep, munyń naqty sheshimi tabylýy múmkin baǵyttaryn izdestirgenin, sóıtip, halqymyz úshin mańyzdy eleýli jobany oı­daǵydaı iske asyrǵanyn atap óte ketsek deımiz. Máskeý úkimetiniń 2009 jyl­ǵy qaýlysyna sáıkes memorıal­­dyq taqtany jobalaý, ázirleý já­ne ornatý jumystaryn ádette ótinim jasaýshy tarap óz kúshimen júzege asyrady. Máselen, ar­na­ıy komıssııa qaraýyna shyǵaryl­ǵan kezde taqta qoıylatyn tulǵa tý­ra­ly tarıhı-ómirbaıandyq anyq­­ta­­ma, onyń eńbek sińirgenin dá­lel­deıtin muraǵat qujattarynyń kóshirme­leri, taqtanyń sulbasy men on­daǵy mátindik jazbalar, osy úıde turǵan merzimi týraly úı kitabynan alynǵan kóshirme, eskertkish taqtany kórkemdik-sáý­lettik jaǵynan jobalaý, ornatý jáne saltanatty ashý másele­leri­niń tehnıkalyq jaǵynan qam­ta­ma­syz etiletin jumystarǵa tó­len­gen aqyǵa beriletin kepilhat sııaqty qaǵazdar talap etiledi. Osy rette Qazaqstan elshiligi Turar Rysqulov turǵan úıdi tabý jáne ony qujattyq negizde dá­lel­deý úshin kóp eńbek sińirdi deý­ge bolady. Máselen, jurt­shy­lyq Turardyń Máskeýdegi 1937 jylǵa deıingi shańyraǵy retinde Novınskıı (burynǵy Chaıkovskıı kóshe­s­i) oramyndaǵy (býlvaryn­daǵy) 25-inshi úıdi kóbirek aıta­dy. Bul týraly elshilik Reseı Fe­der­a­sııasynyń kóptegen mekemelerine suraý salǵan edi. Biraq naq­ty qolǵa ustaıtyn qujat tabylmady. Degenmen, «bir joqty bir joq tabady» degendeı, RF Memlekettik muraǵatynyń jaýap hatynda 1927-1930 jyldary shyqqan «Vsıa Moskva» dep atalatyn anyqtama­lyq jınaqta Turar Rysqulovtyń Máskeýdegi mekenjaıy «Mıasnıskaıa kóshesi 24/27» degen bir aýyz sóz aıtylǵan eken. Keıin onda tirkelgenin dáleldeıtin muraǵat­tyq qujat joq ekeni habarlandy. Joǵaryda sóz bolǵan «Vsıa Moskva» jınaǵy – 1894 jyldan 1917 jylǵa deıin, budan soń 1923 jyl­dan 1937 jylǵa deıin shyǵa­ryl­ǵan Máskeýdiń mekenjaılyq jáne anyqtamalyq basylymy bol­ǵan­dy­q­tan elshilik derekti osy jınaq tóńireginen tereńdete izdeýdi uı­ǵar­dy. Alaıda, atalmysh anyqta­ma­lyq Máskeý qujathanalarynan tabyla qoımady. Peterbýrgtegi Re­seı Ulttyq kitaphanasynyń qo­ryna úmit artyldy. Sóıtip, ótken jylǵy tamyz aıynda Neva jaǵa­syn­daǵy qalaǵa resmı hat ja­zyl­dy. Buǵan Qazaqstannyń Sankt-Peterbýrgtegi Bas konsýldyǵy da jumyldyryldy. Kóp uzamaı, elshilikke Reseı Ulttyq kitaphanasy bas dırektorynyń halyqaralyq qyzmet jónindegi orynbasary I.L.Lınden qol qoıǵan jáne qujattar kóshirmesi qosa tirkelgen hat kelip tústi. Onda bylaı dep jazylǵan: «1927-1937 jyldar ishindegi Máskeý qalasy telefon jelisi abonentteriniń tizimin» tekserý barysynda T.R.Rysqulovtyń esimi kórsetilgen tómendegi úsh mekenjaı anyqtaldy: 1) Mıasnıskıı kóshesi, 24/27-úı (1927-1929 jyl­da­ry); 2) Pokrovskıı býlvary, 14-úı, 5-páter (1931-1934 jyl­dary); 3) Novınskıı býlvary, 25-úı (1934-1937 jyldary)». Bolashaq eskertkish taqta osy úılerdiń birine qoıylýǵa tıis edi. Eń aldymen úsh úıdiń de saqtal­ǵany, buzylmaı, qıratylmaı, ýaqyt belesterinen aman ótip kele jatqany belgili boldy. Mysaly, Turar 1934-1937 jyl­dary turǵan, otyzynshy jyldary «Narkomfın úıi» dep atalǵan Novınskıı býlvaryndaǵy eki qabat­ty oqshaý úı (osobnıak) áli myzǵy­maı tur. Tarıhı derekter bul úıdiń 1812 jylǵy soǵys órtinen aman qalǵanyn, shejireli ańyzy bar ǵı­marat ekenin aıtady. Zertteýshiler bul úıdi orystyń ataqty ánshisi Fedor Ivanovıch Shalıapınniń esimimen baılanystyrady. Ol osy úıde turǵan, birinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde úıinen gospıtal ashyp, soldattar aldynda án shyr­qaǵan desedi. Úıdi 1918 jyly memleket óz qaramaǵyna alyp, basqa turǵyndardy ornalastyrady. 1922 jyly Shalıapın shetelge ketip, 1938 jyly Fransııada qaıtys bo­la­dy. Shalıapınniń esimin Otanyna oraltýdyń alǵashqy qadamy retinde 1978 jyly osy eki qabatty oqshaý úı ataqty ánshiniń bolashaq mura­jaıy bolyp belgilenedi. 1988 jy­ly atalǵan úı orystyń uly ánshisi Fedor Ivanovıch Shalıapın­niń mu­rajaı-ýsadbasy bolyp ashyldy. Máskeý úkimetiniń qaýly­sy­men bekitilgen erejege sáıkes mán-maq­saty bar mundaı ǵımarattarǵa eskertkish taqta ornatylmaıdy. Demek, Turarǵa arnap bul úıge bir belgi ornatýǵa qoldanystaǵy zań múmkindik bermeıdi. Al Mıasnıskıı kóshesindegi 24/27-úı – Turar­dyń máskeýlik ómiriniń alǵashqy jyldarynda turǵan mekeni. Alaıda, ol kóp úıdiń ortasyna orna­las­qan, keń kóshege qarap turǵan tusy joq. Sondyqtan taqta orna­ty­la qalǵan jaǵdaıdyń ózinde, ol ekiniń biriniń kózine túse qoımaıdy. Elshilik osy jaılardy sal­maq­tap, salystyra kelip, eskertkish taqtany Pokrovskıı býlva­ryn­daǵy 14-úıge ornatqan jón degen uıǵarymǵa keldi. Bul úı halyq kóp júretin keń kósheniń boıynda or­na­lasqan. Elshilik ótinimin Máskeý úkimeti janyndaǵy arnaýly komıssııada qalalyq mádenıet departa­menti­niń basshysy S.I.Hýdıakovtyń tóraǵalyq etýimen 2010 jylǵy 2 jeltoqsanda qaraldy. Komıssııa Turar Rysqulovtyń memlekettik qyzmetke sińirgen eńbegin eskere otyryp, oǵan eskertkish taqta ornatý jónindegi elshiliktiń usynysyn biraýyzdan maquldady. Aıtýly is-shara M.Áýezov atyn­­daǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń bas­ta­ma­shy bo­lýy­men «Turar Rys­qulov­­tyń memlekettik, qoǵamdyq-saıası jáne ǵy­ly­mı-aǵartýshylyq qyzme­ti» degen taqyryptaǵy dóń­gelek ústelge ulas­ty. Onyń ju­my­syna birqatar dıplomatııa­lyq korpýs ókilderi, qazaqstandyq jáne reseılik tany­mal zertteýshi ǵalymdar qatysty. Qasıetti Oraza aıynyń on birinshi kúnine sáıkes kelgen osy­naý ıgilikti is qazaqstan­dyq­tar­dyń Turar Rysqulovtyń árýa­ǵy­na arnap as berýimen jalǵasty.