Táýelsizdik jyldarynyń alǵashqy kezeńindegi syn saǵattarda jastardyń júrip-turýyna memlekettik apparattyń únemi aralasýy zańdylyq boldy. B.Soqpaqbaevtyń áıgili «Meniń atym Qoja» kınosyndaǵy «Kim sotqar? – Qoja! Kim ótirikshi? – Qoja!» degendeı, sońǵy jyldary qylmys ta, lańkestik te sol jastarǵa tıesili bolyp alǵandaı. Keıde áke-sheshesi tirshilik qamyn kúıttep júrgende, balalarynyń qalaı erjetip, aýyldyń apaıtós bozbalasy bolǵanyn da baıqamaı qalyp jatady. Osylaı «kishigirim memlekettegi» qubylys qoǵamda, memlekettik keńistikte árqıly qyrymen kórinis taýyp jatady. Iá, tirshilikti ǵana emes, tálim-tárbıeni de qatar alyp júrý otbasynda qanshalyqty qajet bolsa, memlekettik jastar saıasatyn júrgizip otyrý sonshalyqty mańyzdy ekendigin aıqyndaıdy.
Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Statıstıka komıtetiniń málimetinde kórsetilgendeı, ótken jyly elimizde 14-29 jas aralyǵyndaǵy jastardyń sany 4099,6 myń adamdy quraǵan.
Osynaý jastardyń áleýmettik ereksheligi – únemi izdenis ústinde júretindiginde. Olardyń biri jumys, biri rýhanı senim, biri bilim, biri sýbmádenıetin izder, áıteýir belsendi áreket ústinde bolady. Jastarǵa oqýǵa túsem dese kvota, aýyl sharýashylyǵymen aınalysam dese sýbsıdııa berilip jatyr. Osynyń nátıjesinde jalpy jastardyń teń jartysy eńbekpen qamtylǵan.
Jastarǵa qyzmet kórsetetin arnaıy resýrstyq ortalyqtar jelisi aımaqtarda keńinen ashylyp úlgerdi. Osy kúnderi respýblıka boıynsha barlyq jastardyń resýrstyq ortalyqtarynyń sany 207-ge jetti. Qazir óńirlik jastar resýrstyq ortalyqtary qyzmetkerleriniń shtattyq sany 1869 adamdy quraıdy. Bul da sózden iske kóshkendiktiń bir kórinisi.
Sonymen qatar, árbir aýdan basshylyǵy janynan jastardyń aımaqtyq keńesteri quryldy. Ártúrli salanyń ókilderi iriktelinip, jergilikti jaǵdaıǵa baılanysty týyndaıtyn áleýmettik máselelerdi beıbit, órkenıetti joldarmen sheshýge jumyldyrý, jastarǵa qajetti jobalardy aımaqtyq erekshelikti eskere otyryp anyqtaý jolǵa qoıylýda. Sebebi, «ár eldiń salty basqa», degendeı keń aýmaqta jatqan oblystardyń ekonomıkalyq-áleýmettený úrdisine qaraı jastar saıasaty da ózinshe júredi. Mysaly, Almatynyń mádenı damý deńgeıi basqa oblystarmen úılespeýi múmkin. Degenmen, jastarǵa qatysty atqarylǵan kez kelgen sharýa óńirlik erekshelikterge qaramastan ortaq memlekettik saıasat pen azamattyq qaǵıdalarǵa negizdeledi.
Buǵan kúsheıtilip kele jatqan óńirlik jastar isteri jónindegi keńesteriniń qyzmetin aıtsaq ta jetkilikti. Jaýapkershilik jergilikti basshylyqtyń tikeleı quzyretterine júktelgen. Barlyq deńgeıdegi ákimder atalǵan keńesterdi ózderi basqarady. Atalǵan jastar keńesi árbir jasty óz aımaǵynyń aldyndaǵy jaýapkershilikti sezinýge úıretý, úlken tálim-tárbıelik qoǵamdyq mektepter jasaqtaýda mańyzdy bolmaq. Sol jastar keleshekte jergilikti kadrlyq quramdy jasaqtap jatsa, ıdeıanyń óz maqsatyna jetkeni emes pe?! Kadrlyq damý rezervin osylaısha azamattyq sektor arqyly ósirýge de bolatyndyqtyń bir dáleli osynda. Ásirese, áleýmettik nysandaǵy jetimder úılerinen shyǵatyn túlekter men áskerden qaıtyp kelgenderge, bas bostandyǵynan aıyrylyp, jaza merzimin ótegenderge, múgedektigi jaǵynan muqtaj jastarǵa, aýyldan shyqqan shyǵarmashylyq izdenis ústindegi óner ıelerine, dinı teris aǵymnan aıyǵa almaı júrgenderge, mamandyǵyn durys tańdaı almaǵandarǵa, kásipkerliktiń bir ushyn ustaı almaı júrgenderge jańa múmkindikter ashylary sózsiz.
Osy rette kásiporyndar men JOO-daǵy, kolledjderdegi jastar isi komıtetteriniń qoǵamdaǵy ornyn esten shyǵarmaýymyz kerek. El boıynsha 120 JOO-da, 649 kolledjde, 180 kásiporynda jumys istep jatqan atalǵan mekemeler jastardyń maman retinde tulǵalanýyna birden-bir áser etýshi kúsh. Olardyń negizgi mindeti – stýdentterdi áýeli sol oqý ornynyń patrıoty, sodan baryp sol eldiń janashyry retinde qalyptastyrý.
О́tken jyldyń jeltoqsanynda Elbasy Nursultan Nazarbaev respýblıka jastarymen kezdesken Qazaqstannyń jastar forýmynda tek kásibı bilimniń arqasynda jumysshy jastardy, eńbek adamyn tárbıelep shyǵarý kerektigin, sol baǵytta barlyq memlekettik saıasatty júrgizetindigin aıta kelip, «keler jyly tegin kásiptik bilim berý júıesi iske qosylady. Bul jumyssyz júrgen 58 myń jasqa eki qolǵa bir kúrek taýyp berýge septigin tıgizbek», degen bolatyn.
Eń bastysy, balany Germanııa, Avstrııa, Kanada elderindegideı balabaqsha, bastaýysh synyptan bastap mamandyq tańdaýǵa baýlý tájirıbesinen úlgi alýǵa tıispiz. Aıtpaqshy, buǵan qatysty Elbasynyń «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty maqalasynda búgingi jas túlekter men olardyń ata-analarynyń bolashaq mamandyqty atústi tańdaý ádetin túbegeıli ózgertý kerektigin meńzeıdi.
Jastardy damytýdyń jahandyq ındeksi boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy 183 memlekettiń ishinen 61-oryndy ıelengendigin aıta ketý kerek. Bul kórsetkish elimizdiń jastardy jumyspen qamtý, saıası jáne azamattyq belsendilik boıynsha Túrkııadan (62-oryn), aımaqtyq derjavalar Reseı (110 oryn) men Qytaıdan (118 oryn) alda turýymyz – jastar saıasatyna degen memlekettik kózqaras pen kóńil bólýdiń aıqyn dáleli.
Alǵyrlyǵy men albyrttyǵy qatar júretin jastardy qoldaýda jas táýelsiz elimizdiń úlesi ózgelerden joǵary turǵany qýantady.
Maqsat JAQAÝOV,
aımaqtanýshy
ALMATY
