Konstıtýsııa úshin kúres

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti  Nursultan Nazarbaev pen jýrnalıst Saýytbek Abdrahmanovtyń  suhbat kitabynan – Nursultan Ábishuly, sizben suhbat kitabynyń kelesi taraýynyń taqy­ry­byn belgileýge 30 tamyzda, Konstıtýsııa kúninen keıingi qabyl­daýda sóı­le­gen qysqasha sózińiz qozǵaý salyp edi. Siz sonda «Konstıtýsııanyń qa­zaqsha Ata Zań degen beıneli ba­la­masy bar. Menińshe, bul óte durys teńeý. Bizdiń barlyq zańdarymyzdyń atasy – Konstıtýsııa» dedińiz. Osy jıyrma jyl­dyń ishinde júrip ótken jolymyzda Konstıtýsııanyń qan­daı­lyq orny bolǵanyn sol kúngi paradta sóılegen só­zińizdegi: «Azatt­y­ǵymyz­dyń aıshyq­ty aıǵaǵy bolǵan Ata Zań – táýel­siz­dik­tiń teńdessiz tartýy!» degen baǵa­ńyz da naqtylaı tústi. Áńgi­me­niń ba­synda jalpy Konstıtýsııanyń memleket ómirindegi róli jaıynda aıtsańyz deımin. – Negizinde, Konstıtýsııa sóziniń óz maǵynasy óte qarapaıym. Mysaly, dári­gerler adamnyń dene turqynyń ereksheligine baılanysty «onyń konstıtýsııasy sondaı» dep te aıta beredi. Qazaq «súıegi sondaı» dep sóıleıdi ǵoı. Sondyqtan, qazaqylaý etip qaıyratyn bolsaq, el Kons­tıtýsııasyn qalyptastyrý sol eldiń súıegin qalyptastyrý sııaqty jaýapty is deýdiń de jóni bar. Osy turǵydan qara­ǵan­da, qaı memleket úshin de Konstıtýsııa uǵymy qasıetti sanalady. Amerıkalyq­tar­dy alaıyq. Bylaı qarasań, sol ult úshin qaster tutarlyqtaı eshteńe joq sııaqty. Onda Kongress te, el Prezıdenti de, kez kelgen laýazymdy tulǵa da, tipti zańdar da aıaýsyz synǵa alyna beredi. Al Konstıtýsııanyń aldynda amerıkalyq­tar­dyń bári taq turady. Basqaǵa kúmán keltirse de, Konstıtýsııaǵa kúmán keltirmeıdi. Ár sózi turmaq, ár árpin qadir­leıdi. О́ıtkeni, Konstıtýsııa – Negizgi Zań. Ata Zań. Jańa sen aıtyp otyrǵan Táýelsizdik saraıyndaǵy qabyldaý kezinde Konstıtý­sııa­ny qoǵamdyq kelisim-shart dep ataǵan edim. Ol ne degen sóz? Ol bılik te, azamattar da qoǵamdyq kelisim-shartqa baı­la­nysty ózine mindet alady degen sóz. Bılik bizdiń eldi demokratııalyq, zaıyr­ly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrý mindetin óz moınyna artady. Al halyq Konstıtýsııany saqtaý jóninde ózine jaýapkershilik júkteıdi. Mindetterdi osylaı bóliskende ǵana qo­ǵam men memlekettiń kóńildegideı damýyna berik negiz qalanady. Osylaı etkende ǵana el halqynyń keleshekke senimmen qaraýyna múmkindik týady. DÁIEKTEME: «Konstıtýsııa (lat. sonstitio – belgileý, ornalastyrý) – memlekettiń Negizgi zańy, materıaldyq maǵy­na­da – eń aldymen eldegi adam men aza­mat­­tyń quqyqtary men bos­tan­dyqtaryn jarııalaıtyn, olarǵa kepildik beretin, sol sııaqty eldegi áleý­met­tik qu­ry­lystyń negizderin, basqarý men memlekettik qurylymnyń ny­sa­nyn, orta­lyq jáne jergilikti bılik organ­da­ry­nyń negizderin, olardyń qu­zy­reti men ózara qarym-qatynastaryn, memlekettik rámizderdi jáne asta­nany aı­qyndaıtyn ókimdik akt, ak­ti­lerdiń nemese konstıtýsııalyq rásim­der­diń jı­yn­tyǵy; nysandyq ma­ǵy­nada – bar­lyq basqa zańdarǵa qa­tys­ty jo­ǵa­ry zańı kúshke ıe zań nemese zańdar to­by. Konstıtýsııa – konstıtýsııalyq qurylystyń qundy­lyqtary, ınstı­týt­tary men nor­ma­lary, áleýmettik baılanystar men memlekettik bılik­tiń qatynastaryn memlekettik-qu­qyq­tyq retteý negizderi resmı túrde baıandy etiletin eń joǵary quqyqtyq nysan. Konstıtýsııa osy zamanǵy memlekettiliktiń mańyzdy belgisi bolyp tabylady».

«Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasy,

4-tom, 637-bet.

  – Qazaqstan Respýblıkasynyń Kons­tıtýsııasy týraly áńgimege kóshpes bu­ryn jalpy álemdegi konstıtýsııalar sıpaty jaıynda birer aýyz aıtsańyz deımin. Konstıtýsııasy joq elder de bar ǵoı, solaı emes pe? – Solaıy solaı. Birinshiden, ondaı elder neken-saıaq. Ekinshiden, ondaı elder­diń bári – absolıýttik monarhııalar. My­sa­ly, Saýd Arabııasynda, Omanda. Bul biz júretin jol emes. Onymen qosa, tikeleı Konstıtýsııa dep atalatyn resmı qujaty joq elder de kezdesedi. Mysaly, Uly­brı­tanııada Negizgi Zań aıqyndaýǵa tıis máseleler birneshe zańnamalyq aktilermen retteledi. Sondyqtan Ulybrı­ta­nııa konstıtýsııasyz ómir súredi delinbeıdi. Konstıtýsııany zań júzindegi jáne is júzindegi dep bólý de baıaǵydan bar. Onyń birinshisi – quqyqtyq normalardyń aıqyndalǵan júıesi bolsa, ekinshisi – sol qatynastardyń ózi. Negizgi Zańnyń ýaqyt­sha jáne turaqty dep bólinetini de bo­la­dy. 1995 jylǵy Konstıtýsııamyzdyń jo­ba­syn jasaýǵa kirisetin kezde men ózim úshin birqatar qyzǵylyqty jaılardy ash­tym. Ol kezde Eýropanyń, Azııanyń, Sol­tústik jáne Latyn Amerıkasynyń, jal­py uzyn sany 20 eldiń konstıtýsııalaryn qadala oqyp, konspektilep shyqqan bola­tynmyn. Ondaǵy oıym damýdyń árqıly satylarynda turǵan, áleýmettik-mádenı, ulttyq jáne basqa da erekshelikteri bar, quqyqtyq júıeleri de ár túrli elderde Konstıtýsııa basty maqsatqa – turaq­ty­lyqty nyǵaıtýǵa, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa, demokratııany damytýǵa qol jetkizýge qalaı kómektesedi degendi anyqtaý edi. – Osy aradan mynadaı suraq shyǵady. Siz birqatar suhbattaryńyz­da Qazaqstannyń 1993 jylǵy Kons­tı­týsııasy ótpeli sıpatta boldy degen oıdy aıtqansyz. Onda tipti «О́tpeli kezeń erejeleri» degen tutas taraý da bar ǵoı. Sol kezde ol Konstıtýsııany ýaqytsha dep ataýdyń jóni joq pa edi? – 1990-92 jyldary biz Qazaq SSR-niń eski Konstıtýsııasyna jamaý salyp ózgertýmen keldik. Prezıdenttik bılik, naryq ekonomıkasyna kóshý, jańa saıasat, taǵy basqa nárselerdi ilgeriletý úshin ózgerister engizýmen boldyq. Sondyqtan jańa Konstıtýsııany tez arada qabyldaý qajet edi. 1993 jylǵy Konstıtýsııanyń negizi – respýblıkamyzdyń memlekettik egemendigi týraly 1990 jylǵy 25 qazanda qabyldanǵan Deklarasııa. Árıne, dek­la­ra­sııanyń aty – deklarasııa. Ol – málim­deý, habarlaý degen sóz. Mysaly, tabys­ty deklarasııalaý, kedendik deklarasııa dep te jatamyz ǵoı. Al Táýelsizdik ol bas­qa uǵym. Bul derbes memleket degen sóz. Árıne, egemendik týraly deklara­sııa­nyń memlekettik saıasat pen quqyqtyń, halyqaralyq qarym-qatynastardyń negizgi qaǵıdattaryn jarııa etetindigin de eskermeýge bolmaıdy. Qazaqstannyń mem­lekettik egemendigi týraly Deklarasııada da talaı nárse aıtyldy. Onda, my­saly, bizdiń izgilikti, demokratııalyq jáne quqyqtyq memleket qurýǵa degen nıetimiz aıtyldy, halyqtyń memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy bolyp taby­la­tyndyǵy pash etildi. Bıliktiń zań shy­ǵarýshy, atqarýshy jáne sot tarmaq­taryna bólinetindigi kórsetildi. El aýma­ǵy­nyń bólinbeıtindigi, oǵan qol suǵyl­maı­tyndyǵy, jer, onyń qoınaýy, sý kóz­deri, áýe keńistigi, tabıǵı resýrstar tek respýblıkanyń ǵana menshiginde bola­tyn­dyǵy jazyldy. Senimen bir áńgimede 1991 jylǵy tamyz búligi kezinde Orta­lyq burynǵydaı respýblıkalarǵa óktem sóıleı almaı qaldy, óıtkeni olardyń bári de ózderiniń egemendikteri týraly dek­larasııalaryn qabyldap qoıǵan edi degenmin. 1993 jylǵy Konstıtýsııa sol qujatqa da arqa súıedi. Árıne, Konstı­tý­sııanyń negizgi tiregi – Memlekettik táýel­sizdigimiz týraly Konstıtýsııalyq zań. Is júzinde Qazaqstannyń tuńǵysh Kons­tıtýsııasynyń jobasyn jasaý jó­nin­degi jumys egemendik týraly deklarasııa qabyldanysymen-aq qolǵa alynǵan bo­latyn. 1990 jylǵy 15 jeltoqsanda Qazaq KSR Konstıtýsııalyq komıssııasy quryl­ǵan. Sebebi, biz deklarasııanyń, jańa aıtqanymdaı, qansha degenmen deklarasııa ekendigin, ıaǵnı zańdyq sıpa­ty­nan góri saıası sıpaty basym ekendigin salǵan betten-aq eskerdik. Deklarasııa­nyń erejeleri zańdyq norma emes edi. 1991 jyldyń 16 jeltoqsanyndaǵy «Qa­zaq­stan Respýb­lı­kasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań ǵana bizdiń táýel­siz­digimizdi shyndap, túp­kilikti baıandy etti. Bizdiń basty ulttyq merekemiz Táýelsizdik kúni bolatyny sondyqtan. Ras, 1993 jylǵy Konstıtýsııamyzdyń jobasyn jasaǵan kezde de, Parlamentke usynǵan kezde de, talqylaý kezinde de onyń ǵasyrlarǵa ketpeıtinin árkim de ishteı bilip otyrdy. Ol Konstıtýsııanyń ýaqytsha ekenin bárimiz bildik. Ol kezdegi Parlament músheleri de, Parlament basshylary da kommýnıstik pıǵyldan aryla almaǵan-dy, tipti, depý­tat­tardyń kópshiligi jańa ekonomıka, jańa saıasat degendi qabyldaǵylary kelmeıtin adamdar edi. Mundaı jaǵdaıda zaman talabyna saı Konstıtýsııa qabyl­dana almaıtyn edi. Ekinshi jaǵynan, múldem Konstıtýsııasyz alǵa jyljýǵa da bolmaıtyn. Kóp nárse meniń kóńilime qonbady, biraq kelisýge týra keldi. Iаǵnı, kompromıss qajet boldy. – Táýelsiz eldiń tuńǵysh Kons­tı­tý­sııasynyń jobasyn jasaýda qandaı mindetter alǵa qoıyldy? – Alǵa qoıylǵan mindetter kóp. Eń negizgilerin bólip aıtatyn bolsaq, my­na­lar. Aldymen memlekettilikti nyǵaıtý, bı­liktiń búkil júıesin kúsheıtý qajet etildi. Odan keıin ekonomıkany reformalaý, daǵdarystan shyǵýdyń kezek kúttir­meı­tin máselelerin sheshý kerek edi. Syrt­qy saıasat salasy da qalyptaspaǵan-dy. Aqyr aıaǵynda demokratııalyq ınstı­týt­tardy damytý qajet boldy. Bulardyń údesinen shyǵý ońaıǵa túsken joq. Táýel­sizdiktiń alǵashqy jyldarynda adam­da­ry­myzdyń aqyl-oıynda ondaǵan jyldar boıy qatyp-semip qalǵan qasań qalyp­tardan qutylý qajet etildi. Burynǵy Konstıtýsııanyń tujy­rym­damasy men qurylymy ýaqyt talabynan qalyp qoıǵany sondaı, qansha jerden tú­zetý, tolyqtyrý, ózgeris engizseń de qaı­shylyqtardy joıa almaıtynsyń. Egemendik týraly Deklarasııa qabyldanǵannan Táýelsizdik týraly Konstıtýsııalyq zań qabyldanǵanǵa deıingi aralyqtaǵy 14 aı­dyń ishinde qoldanystaǵy Konstıtýsııaǵa 7 ret ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgeni, keıde tipti bir aptanyń ishinde eki ret ózgertýge de týra kelgeni osy oıym­nyń dáleli. Munan ári bulaı jalǵasa bermeıtini anyq edi. Sondyqtan, 1991 jyl­dyń 15 jeltoqsanynda, ıaǵnı táýelsizdik ja­rııalardyń dál aldynda Joǵarǵy Keńes qaýlysymen Konstıtýsııalyq komıssııa quryldy. – Sizdiń ol komıssııa boıynsha oryn­basaryńyz Joǵarǵy Keńestiń sol kezdegi tóraǵasy Serikbolsyn Ábdil­dın bolǵan edi. Buryn osy qyzmetti at­qarǵan Erik Asanbaev vıse-prezıdent qyzmetine saı­lan­ǵan edi. Vıse-prezıdent laýazymyna baılanysty óz oıym­dy bildire ketsem deı­min. Ǵafý etińiz, siz kezinde ózińizge KSRO vıse-prezıdentiniń laýazymy usy­nylǵanda «Pravda» gazetiniń sura­ǵy­na: «Sol vıse-prezıdenttiń ne úshin kerektigin bilmeımin» dep jaýap bergen edińiz. «Men ózimdi ondaı qurylymda eles­tete almaımyn» dep ashyp aıt­qan­syz. Al Qazaqstan jaǵdaıynda vıse-pre­zıdent laýazymy ne úshin qajet boldy? – Bul suraqqa jaýap berý úshin my­nan­daı bir jaǵdaıdy eske alǵym kelip tur. Men Qazaq KSR-niń Prezıdenti bo­lyp saılanǵannan keıin tıisti apparatty jasaqtaı bastadyq. Apparattyń bir qu­ry­lymy baspasóz qyzmeti edi. Prezı­dent­tiń baspasóz hatshysy qyzmetine sol kezde Memlekettik teleradıo komıtetin basqaratyn Ǵadilbek Shalahmetovti sha­qyrdym. Qaramaǵynda myńǵa jýyq (ob­lystardaǵy teleradıo kompanııalaryn, habar taratý ortalyqtaryn qosqanda) qyz­metkeri bar mınıstrlik laýazymnan onshaqty adamdyq shaǵyn topqa jetekshilik etýge kelýdi qońyltaqsydy ma, buryn bizde bolmaǵan jańa jumystyń jaı-kúıin bilmedi me, álde tosynnan aıtyl­ǵan usynysqa asyp-sasyp qalǵany ma, Ǵadilbek maǵan: «Nursultan Ábishuly, ke­shi­rińiz, baspasóz hatshysy degen ne ózi?» dep suraq qoıǵany. Sonda men oǵan aıt­tym: «Tura tur, aldymen Prezıdent degen­niń ne ekenin anyqtap alaıyqshy...» dep. Bul jaǵdaıdy men kúlkili mysal retinde keltirip otyrǵan joqpyn. Biz táýel­sizdiktiń alǵashqy jyldarynda, Abaı atamyz aıtqandaı, soqtyqpaly, soq­paq­syz jolmen júrýge májbúr boldyq. Memleket qurýdyń baıaǵy bir zamanda ba­ba­larymyz salyp ketti degen súrleý joly­nyń ózi ǵasyrlar shańyna kómilip, is jú­zin­de iz-túzsiz joǵalyp ketken-di. Shyn­týaıtyna kelgende, keıingi ǵasyrlardaǵy handyqtarymyzdyń boıynda memleketti­lik­tiń qujattalyp belgilengen shekara, turaqty ásker, tól aqsha, keden sııaqty eń qarapaıym belgi-nyshandarynyń ózi tolyq bolmaǵany anyq qoı. Aty bar da, zaty joq avtonomııadan bastalyp, keıinnen ǵana sóz júzinde federasııanyń sýbek­tisi – odaqtas respýblıkaǵa aınal­ǵan Qazaq KSR-i memlekettilik sıpattardan atymen derlik ada edi. Sondyqtan da egemendiktiń eleń-alańynda ár túrli, onyń ishinde biz úshin tosyn sheshimder de qabyldaýymyzǵa týra keldi. Olardyń arasynda keıbireýlerin, mysaly, vıse-prezıdent laýazymynyń engizilýin sátsiz sheshim deýge de bolýy múmkin. О́ıtkeni, kóp uzamaı-aq bul laýazymdaǵy adamnyń negizinen hattamalyq sıpattaǵy mindettermen shektelýge májbúr ekenine ózimniń de kózim jetti. Keıinnen Konstıtýsııada bul qyzmetti bılik qurylymynan alyp tastaýǵa týra keldi. Biraq, qateliktiń de paıdaly jaqtary bolady. Táýelsizdik tabaldyryǵynda eldiń eń joǵary bılik qurylymyna vıse-prezıdent laýazymy engizilmegende, el Prezıdentin bılikti bir qolǵa jınap alǵysy keldi, demo­kra­tııanyń úzdik úlgisi sanalatyn AQSh-tyń ózinde baıaǵydan bar qyzmetti tárk etti, ol qyzmet bolǵanda myna másele bylaı sheshiler edi degen sııaqty aıyptaýlardan kóz ashpas pa edik, kim biledi?... – Siz «Qazaqstan joly» atty kita­by­ńyzda: «Qazaq KSR-iniń sol kezdegi qoldanystaǵy Konstıtýsııasy jańa Konstıtýsııany qabyldaýdy tek parlamenttik jolmen iske asyrýdy qaras­tyrǵan. Sondyqtan da Joǵarǵy Keńes óziniń sheshýshi bılik ókilettiliginiń kóbin saqtap qaldy, al bul kezde prezıdenttik bılik endi ǵana qalyptasý satysynda bolatyn» dep jazǵansyz. Prezıdent pen parlament arasyndaǵy ol tustaǵy saıası oqıǵalardy sıpat­ta­ǵan avtorlardyń arasynda «teketires», «qaqtyǵys» degen sııaqty anyq­ta­malardy qoldanatyndary az emes. Siz ózińiz jyldar óte kele sol oqıǵa­larǵa qandaı baǵa berer edińiz? – «Teketires», «qaqtyǵys» sózderi Prezıdent pen Parlament arasy ábden ashylyp, bitispes jaǵdaıǵa jetip, aqyr aıaǵynda búkil álemniń kóz aldynda Aq úıdi atqylaýmen, tipti qan tógýmen tynǵan Reseı jaǵdaıyna dálirek keledi. Al Tájikstandaǵy 1992 jylǵy tiresýdiń aıaǵy nemen bitkenin aıtýdyń ózi aýyr. Ondaǵy halyqtyń bir-birin qynadaı qyrǵan azamat soǵysy barysynda júz myńǵa jýyq adamnyń ómiri qıylǵan edi. Osylardyń bárin eskere kelgende, men bizdegi jaǵdaıdy «kelispeýshilik» degen sózben anyqtaǵan bolar edim. – Sonda ol kelispeýshilik neden bas­taldy? – Talaı dúnıe oqyp júrmin, solardyń ishinde 1992-1993 jyldardaǵy jaǵdaı­lar­dy Prezıdent pen Parlamenttiń, tipti naqty Nazarbaev pen Ábdildınniń tiresýindeı etip kórsetetin maqalalar da taby­la­dy. Bulaı etý – máseleniń mánisin ońaı­­latyp kórsetý. Sol jyldardaǵy bizdiń kelispeýshiligimiz eski men jańa­nyń bolmaı qoımaýǵa tıisti kelispeýshiligi edi. Ol kelispeýshiliktiń túıinin tar­qatýda eki jaqtyń da, sonyń ishinde Parlament depýtattarynyń da, mámilege kelýge qabilettiliginiń atqarǵan róli úlken. Mámilege kelmesek, ortaq iske nuqsan jasaıtynymyzdy konstıtýsııalyq qury­lys­tyń barlyq qatysýshylary túsindi. Muny arnaıy aıtqym keledi. Kelispeýshilik á degennen Konstı­tý­sııa­lyq komıssııanyń otyrystarynda-aq bastaldy. Komıssııa quramyna Joǵarǵy Keńes Tóralqasynyń músheleri, ondaǵy komıtetterdiń barlyq tóraǵalary kiretini belgili. О́kinishti jeri sol, olardyń kópshiligi komıssııadaǵy basty maqsaty bolashaq Konstıtýsııaǵa Joǵarǵy Keńes­tiń, barlyq deńgeıdegi keńesterdiń bılik vertıkalyn qalaıda saqtap qalý dep bilgendeı áser qaldyrdy. Bul Reseı Jo­ǵar­ǵy Keńesiniń dál osyndaı áreketterine elikteý bolatyn. Ol kezdegi depýtat­tar­dyń kópshiligi Joǵarǵy Keńeste turaqty jumys istemeıtin, halyq qalaýlysy mindetin negizgi sharýasymen qatar atqara beretin. Zań shyǵarýshylyq iske tipti beıimi joq sol adamdar Joǵarǵy Keńeske keledi de, bıýdjettiń ala arqanyn ári tart ta beri tartpen aınalysady, qaıtkende óziniń óńirine kóbirek aqsha qarpyp qalýǵa ty­rysady. Búkil halyqqa, tutas memleketke qyzmet etý ekinshi qatarǵa ysyrylady. Depýtattardyń deni jalpy ulttyq múd­deler deńgeıine kóterile almady, aı­maq­tyq máselelerden shyqpaı qoıatyn boldy. Olar bólý fýnksııasyn ózderine alady da, reforma úshin jaýapkershilikti Úki­met­ke aýdara salady. Olarǵa belgili bir salada jalaqyny ósirý jóninde sheshim qabyldap, jaqsyatty bola qalý da túk emes edi. Qarjy qorlarymen jetkilikti qamtamasyz etilmegen zeınet zańnamasyn qabyldaýdyń, ár túrli áleýmettik tó­lem­der, aqshalaı ótemaqylar jáne jeńil­dik­ter belgileý jurtshylyqtyń «meıirimdi Parlament» qabyldaǵan jaqsy zańdardy oryndamaǵan «meıirimsiz Úkimetke» na­la­symen ǵana bitti. Bizdiń sharýamyz zań, qaýly qabyldaý, al ony oryndaý Úki­met­tiń sharýasy dep qarap otyratyn. Úkimet joq qarajatty qaıdan alady? Onda sha­rýalary bolmady. Sol kezde Parlament úıiniń aldynda aýyq-aýyq narazylyq mıtıngileri ótip jatatyn. Birneshe ret ash­tyq jarııalaýshylar da boldy. Depýtattar olarǵa baryp, «Bizge ne deısińder? Bul jóninde biz qabyldaǵan zańda bylaı jazylǵan, onyń oryndalýyn Úkimetten talap etińder» dep artyq-aýys aqyl­da­ryn aıtatyn da kabınetterine qaıtatyn. Saýynshylar men traktorshylardy zeınetke 45 jasta shyǵarý sııaqty zańdar da sol kezde qabyldanǵan edi. Ekonomıka kóńildegideı jumys istemeı, qazyna qor­jyny bos turǵan, zeınetaqy, jalaqy tó­leı almaı turǵan kezde mundaı zańdar­dyń paıdasynan zııany kóp bolatyn. Túbinde munyń ózi memleketimizge óte qaýip­ti jaǵdaı edi. Aqyr aıaǵynda áleý­mettik tólem boıynsha birneshe jyldyq qaryz jınaqtaldy. Keıinnen álgindeı mem­leket esebinen myrzalyqtyń jóni kelispeıtinine depýtattardyń ózderiniń de kóz­deri jetti, tıisti zańnan jańaǵydaı kó­keıge qonymsyz baptar alynyp tastaldy.   DÁIEKTEME: «Depýtattardyń kópshiligi jańa jaǵ­daıdaǵy parlament qyzmetiniń aty­men jańarǵanyn, ótpeli kezeń men memlekettilikti qalyptastyrý jaǵ­daıynda onyń óte óreli sıpat alǵanyn ańǵaryp úlgere almaı jatyr. Ol, áleý­mettik jáne ulttyq múddelerdi úı­les­tire oty­ryp, jalpyhalyqtyq, mem­lekettik múd­dege aınaldyrý, sóı­tip, kúlli halyqtyń erkin bildirý. Bir­aq kóptegen depýtattar burynǵysha ózderin ımperatıvti mandat ıelerimiz dep sanaıdy. Ol – keshegi jergilikti bılik oryndary aıtýymen, depý­tat­tar­dy aımaqtyq damytýǵa qosym­sha qara­jat alýǵa paıdalanyp qalýǵa tyry­sa­tyn keńestik dástúrdiń salqyny. De­pýtattardy ondaı buǵaýdan qutqarý basqa elderde áldeqashan júzege asty. Fransýz ulttyq jınalysynyń 1789 jyly óz depýtattaryn eshqandaı ımperatıvti mandattan táýelsiz, búkil ulttyń erkin bildirýshi dep jarııa­la­ǵanyn aıtsaq ta jetkilikti».

N.Nazarbaev.

«Ǵasyrlar toǵysynda», A., 1996, 172-bet.

  Konstıtýsııa jobasyn jasaýda da, ony Parlamentte talqylaýda da men bul jaǵdaıdyń qoǵam men memlekette qaq jarylýǵa jol berýge jetkizbeýin aldy­men oıladym. Buǵanasy jańa bekip jat­qan memlekettiń, kópultty, kóptildi, kóp­din­di memlekettiń tynyshtyǵy men turaq­tylyǵyn saqtaý bárinen de mańyzdy edi. Eldegi ishki saıası turaqtylyqty saqtap qalsaq, memlekettiń túıindi máselelerin áli de sheshe jatatynymyzdy udaıy este ustadym. Ony jete oılamaǵan jerde qandaı jaǵdaı oryn alýy múmkin ekenin Reseıdegi 1993 jylǵy oqıǵalar kórsetip berdi. Qazir adamdardyń kóbi umytyp ta ketken bolsa kerek, sol kezdegi keıbir mıtıngilerde oblystardyń ókilettiligin kúsheıtý degendi olardy tap bir federatıvti qurylymnyń sýbektilerindeı etý jóninde de talaptar qoıylǵan edi. Mu­nyń ózi egemendigimizge, turaqtylyqqa, árbir qazaqstandyqtyń otbasynyń ty­nysh­tyǵyna tikeleı qater tóndiretin jaǵ­daı ekenin túsiný qıyn emes. Jalpy, sondaı talaptardyń qoıylǵany bir jaǵynan jaqsy da boldy. Nege deseń, osy arqyly biz túrli deńgeıdegi ákimderdi saılaýǵa sa­ralap qaraý kerektigin, al oblystar ákim­derin saılaýdan tartyný jón ekenin birjola uqtyq. Jańaǵy Reseıdiń ózinde gý­bernatorlar saılaýynan paıda taýyp ja­rytpaǵanyn qazir jurttyń bári de aıtady. – Antalııada bolǵanymda Reseıdiń Altaı ólkesiniń bir azamatymen sóıle­sip qalǵan edim. Sol jigit ózderinde gýbernatorlar saılaýy paıda bermegeni bylaı tursyn, tipti zııan ákelgenin ashyq aıtyp jatty. Ol ólkede sa­tı­ralyq akter Mıhaıl Evdokımov gýbernator bolyp saılanyp edi ǵoı. Kádimgi ártis, Jvaneskıı, Zadornov sııaqty satırıkterdeı óz janynan shyǵaratyn da óneri joq, tek ózgelerdiń jazǵanyn jat­tap alyp, sahnadan oqyp beretin adam. Teledıdar arqyly beriletin ıýmorlyq habarlardan jaqsy tanıtyn jurt súıikti ártisine japyrlap daýys bergen de, gýbernatorlyqqa saılanyp shyǵa kelgen. Aıaǵy nemen bitkenin bárimiz bilemiz. Sózdiń retinde aıtyp jatqanym. Ol jyldarda biraz ýaqyt Prezıdent pen Úkimet apparattary birge bol­dy ǵoı, sondaǵy Ishki saıasat bólimi Parlament ǵımaratynyń Panfılov kóshesi jaq betinde ornalasqan edi. Parlamentte asa mańyzdy máseleler tal­qylanatyn kúnderi, jaýyn-jaýyn­nyń arasynda degendeı, ǵımarattyń qaq ortasyndaǵy dóńgelek zaldyń bal­konyna baryp, áńgimeniń bárin emin-erkin tyńdaı beretinbiz. Sonda ult týraly, til týraly talaı-talaı tar­tystarǵa kýá bolǵanbyz. – Iá, ulttyq máseleler boıynsha nebir pikirsaıys órship jatty. Konstı­tý­sııa­lyq komıssııanyń keıbir músheleri ulttyq memleket qurý máselesin ashyqtan ashyq kóterdi. Prezıdent te, Joǵarǵy Ke­ńes tóraǵasy da mindetti túrde qazaq bolýy kerek degendi Konstıtýsııaǵa ja­zyp qoıýdy usyndy. Men májilisterde qaı­ta-qaıta sóılep, mundaı ásirepa­trıot­shylyqqa toıtarys berýge májbúr bol­dym. Konstıtýsııa kópultty halyqty bó­lý­ge emes, biriktirýge tıis. Osy másele boıynsha qatty aıtys óristedi.   DÁIEKTEME: «A.Peregrın: – Endi qazaq Prezıdent týraly aıtaıyn. Bizdiń komıtette quqyq qorǵaýshy amerıkalyq delegasııa júr. Olardyń maǵan qoıǵan birinshi saýaly: «Ol adamnyń qansha­lyq­ty qazaq ekenin qandaı rásim arqyly anyqtamaqshysyzdar?». Men jaýap bere almadym. Qurmetti depýtattarǵa Prezıdent te munyń qandaı rásimniń kómegimen anyqtalatynyn aıta qoı­ma­dy. Aıtalyq, balalar úıinen shyq­qan, qysyq kózdi, shyqshyty úlken adam bar deıik, pasportynda qazaq dep ja­zylǵan, sol kisi prezıdent bolyp saı­lanady, keıinnen qarasa – ózbek eken. Mundaıda ne bastalady? Kons­tı­týsııalyq sot, parlamenttegi aıtys-tartys, ımpıchment bastala ma? Mundaı rásimdi doktor Gebbels bilgen, osyndaı tujyrym jazýdy usynyp otyrǵandar bilgen. О́kinishke oraı, bizdiń zııaly qaýymymyz osyndaı. Bul úshin álgindeı doktorlardy tárbıelep, jastardy sondaı jazbanyń durys­ty­ǵyna sendirý kerek. Mynandaı jazbany usynyp otyrǵandardyń oısyrap utylǵanyn tileımin». «N.Nazarbaev: – Osy zalda ulttyq belgi boıynsha bóline bastaǵanymyz ma­ǵan unamaıtynyn adal túrde, ashyq aıtpaqshymyn. Nelikten qazaqtar búkil Qazaqstan halqynyń aldyndaǵy sózin bizdiń strategııalyq odaqta­sy­myz uly orys halqyna, onyń tiline, biz­diń balalarymyz ben nemere­leri­miz­diń bolashaǵyn baılanystyryp otyr­ǵan halyqqa, Reseıdiń Qazaqstanmen qatynasyna qurmet sózderinen bas­ta­masqa? Nelikten bizdiń ulty orys otan­dastarymyz óz sózderin syn-sy­naq­tarda, shaıqastarda qanyn tóge jú­rip, táýelsizdikke qol jetkizgen, kórmegeni joq qazaq halqynyń aýyr taǵdyryn aıtýdan, bul halyqqa kóre­al­maýshylyqpen qaraýdyń jónsizdigin, bul halyqtyń baqyty jańa ǵana gúl jara bastaǵanyn aıtýdan basta­mas­qa? Nelikten bizde bir-birimizge umty­lys joq, nege biz áńgimeni osyndaı sózderden bastamaımyz?».

Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń 1992 jylǵy 9 jeltoqsandaǵy keshki májilisiniń dáljazbalyq esebinen. 44, 46-better.

  Tilge baılanysty da talasty jaılar jetkilikti edi. Qazaq tilinde is júrgizýdi engizý jóninde kezinde jan-jaqty oılas­ty­rylmaı qabyldanyp ketken keste bo­latyn. 1989 jyly ma, 1990 jyly ma bekitilgen álgi keste boıynsha, ońtústiktegi oblystardy bylaı qoıǵanda, soltús­tik­te­gi aýdandardyń birazynda da is qaǵaz­da­ryn qazaqsha júrgizýge aýysý toqsanyn­shy jyldardyń orta sheninde-aq sheshilip qalýǵa tıisti edi... Sony alǵa tartyp, shash al dese bas alatyn keıbir tóre­shil­der qazaq tilin bilmeıtinderge qysym kórsetýden de ket ári emestigin tanytty. Kez kelgen áreket qarsy áreket týǵyzbaı qoımaıdy. Keı jerlerde jańaǵydaı pikirlerge jaýap retinde tilder týraly zań­nyń kúshin joıý talaby da qoıyla bas­tady. Al buǵan tipti de jol berýge bol­maıtyn. Qoldanystaǵy zańdy qaıta qaraý degenińiz qazaq ultyn táýelsizdikke qolyn qatar jetkizgen ulttardyń janynda qor­laýmen teń bolyp shyǵatyn edi. Aqyr aıaǵynda bizdiń til saıasatymyz qazaq jáne orys tilderiniń, basqa da tilderdiń damýy úshin tıisti jaǵdaıdy jasaýy kerek degen ustanymǵa jurttyń bári de toqtady. Konstıtýsııaǵa da, tilder týraly zańda­ǵy­daı, memlekettik til – qazaq tili, orys tili ultaralyq qarym-qatynas tili bolyp tabylady dep jazyldy. Konstıtýsııa jobasynda adamnyń eń­bekke quqylyǵy týraly burynǵy Kons­tı­týsııadaǵy (durysynda – qoldanystaǵy Konstıtýsııa) baptyń bolmaýy qatty aıtys týǵyzdy. Eger adamnyń eńbek etýge quqyn qamtamasyz ete almasaq, onda nemenege táýelsiz memleket atanyp otyr­myz degen sııaqty óte ótimdi sózder de talaı aıtyldy. Al endi shyndyqtyń betine tike qaraıyqshy. Biz ár adamnyń eńbek etý quqyn Konstıtýsııa boıynsha qamta­ma­syz ete alamyz ba? Ol múmkin emes. Jumyssyz qalǵannyń báriniń konstı­tý­sııalyq quqy buzylǵan bolyp shyǵa ma sonda? Búkil álemde naryq jaǵdaıynda eshkim de ondaı kepildik bere almaıdy. Bere almaıdy degenim ber jaǵy, ol tipti qajet te emes. Eńbekke kepildik berilgen keshegi keńestik kezeńde eńbektiń qandaı qadiri ketkenin bárimiz umyta qoıǵan joqpyz. Sondaı-aq densaýlyq saqtaý men bilim berý salasynda tegin emdeý men tegin bilim memlekettik medısına mekemelerinde jáne orta bilim oryndarynda, ıaǵnı mektepterde beriledi dep jazýǵa týra keldi. Olaı jazylmasa, jekesheniń múmkindigin shektegen bolyp shyǵar edik. Osy máseleler jóninde birneshe ret sóz alyp, túsindirýge týra keldi. Keıbir depýtattarmen jeke kezdesý qajet boldy. – Degenmen, birqatar usynystary­ńyzdy ótkize almadyńyz ǵoı? – Iá, qoǵamnyń reformashyl bóligi qol­daǵan usynystardyń birazy ótpeı qal­dy. Mysaly, qos palataly parlament jónindegi usynys ótken joq. Prezı­dent­tiń Parlamentti taratý qaǵıdasyn kózde­gen baptyń ótpegeni ózinen ózi túsinikti. Par­lamentti taratý qaǵıdasy qabyldan­ba­ǵannan keıin, árıne, Prezıdentke ımpıchment jarııalaý qaǵıdasy da qaras­ty­rylmady. Áıtse de, men máseleni shıryq­tyryp jatqym kelmedi. Parlamentpen tartysqa túsýden tartynýdy jón kórdim. Jaǵdaı ishimizde de, syrtymyzda da kúrdeli edi. Mundaıda basty nárse memlekettiń turaqtylyǵyn saqtap qalý bolýǵa tıis. Turaqtylyq saqtalsa eń ózekti degen máselelerdiń ózin ýaqyty kelgende sheship alýdyń múmkindigi bar. – «Ǵasyrlar toǵysynda» atty kita­byńyzda: «Men qoǵamnyń ozǵyn bóli­giniń kózqarasyn júzege asyra alma­dym. Meniń usynystaryma Joǵarǵy Keńes basshylyǵy men Tóralqasynyń basym kópshiligi úzildi-kesildi qarsy shyqty. Qyzý aıtystar shyqty. Ol saıası kezeńniń sıpatynan týyndap jat­qan jaǵdaı edi. Elimiz táýelsizdik pen egemendik jolyna endi qadam bas­qan-dy. Odan ári qaraı alǵa basýy­myz­dyń kúrdelene túsetinin jaqsy túsindim» dep jazǵan edińiz. – Sol tustaǵy sheshimim taktıkalyq turǵydan ózin ózi aqtady dep oılaımyn. Qazaqstanda shyn mánindegi óreli elıta qalyptasýyna kóp ýaqyt kerek ekenine kóz jete tústi. Ýaqyt bárin de oryn or­ny­na qoıady. Bul joly da solaı boldy. 1993 jylǵy Konstıtýsııada Qazaq­stan­nyń respýblıka ekendigi ǵana jarııa­lan­dy. Qandaı respýblıka ekendigi anyq­ta­lyp aıtylmady. Prezıdenttik respýblıka ma? Parlamenttik respýblıka ma? Konstıtýsııanyń qurylymynda Joǵarǵy Keńes týraly aıtylatyn taraýdyń Prezıdent týraly aıtylatyn taraýdyń al­dynda turǵany arqyly ony qabyldaǵan depýtattar joǵary ókiletti organ memlekettik baǵynystylyqta belgili bir dáre­jede ústemdik etedi degendi ashyqtan ashyq bildirdi. Búkil Qazaqstan halqynyń atynan ókildik etý quqy tek qana Jo­ǵarǵy Keńes pen Prezıdentke beriletini jazylǵan ereje de sony ańǵartatyn. Joǵarǵy Keńestiń bul jerde de Prezıdentten buryn jazylǵanyna nazar aýda­ryp otyrsyń ǵoı. Soǵan qaraǵanda eli­miz­diń sol kezdegi saıası sıpatyn parlamenttik-prezıdenttik respýblıka retinde anyqtaýǵa bolar edi. Munyń ózi mem­le­ketimizdiń damý múddesine saı kelmeıtin. – Nege? – Parlamenttik respýblıkalar bılikti júzege asyrýdaǵy basty ról saıası par­tııa­larǵa tıetin nysan ekendigi málim. Elde kúshti áleýmettik negizi bar saıası birlestikter qalyptasyp úlgermegen jaǵ­daıda parlamenttik respýblıka jóninde sóz qozǵaýdyń reti de kelmeıdi. Mundaı model demokratııasy jańa qalyptasyp jatqan Qazaqstan turmaq, demokratııasy da­myǵan elderdiń kóbine de onsha úılese ber­meıdi. Parlamenttik respýblıkalarda saıası daǵdarystar prezıdenttik, prezıdenttik-parlamenttik respýblıkalarda­ǵy­dan jıirek kezdesetinin dáleldeý qıyn emes. Men el Prezıdenti retinde bıliktiń zań shyǵarýshy jáne atqarýshy tarmaq­ta­rynyń birlesken jumysyn jolǵa qoıýǵa bar kúshimdi saldym. Keıde aptalar boıy kúnimen Parlamentte otyryp, depýtat­tar­dyń daý-damaıyn tyńdaıtynmyn, saý­al­daryna jaýap qaıtaratynmyn. Túnge qaraı kabınetime keletinmin de, sheshim qabyldaýdy talap etip turǵan kezek kúttirmes máselelermen aınalysýǵa kirisetinmin... Másele, árıne, meniń ýaqytym ketkeninde emes. Másele reformalardyń ýaqyty ketip bara jatqanynda. Sóıtip, burynǵy úırenshikti daǵdyly ıdeologııa­lyq tásildemeler men qatyp-semip qalǵan qaǵıdalardy qorǵashtaýyn qoımaǵan parlamentshilerdiń is-áreketi qoǵamnyń reformashyl kúshterimen qaıshy kele bas­tady. Sonyń saldarynan ekonomı­ka­nyń kúni ótken qurylymy sary maıdaı saqtalyp, jańa qoǵamdyq qatynastardy qalyptastyrý jónindegi bastamanyń bári de tejelip turdy. Parlamentshilerdiń or­ta­synda kádimgi keńestik mentalıtet ábden ornyǵyp alǵan edi. Ol mentalıtet bılik tarmaqtaryn árqaısysy ózi jaýap beretin saladaǵy mindetterdi aıaǵyna deıin jetkizetindeı etip bólýge múmkindik qaldyrmady. Sol kezdegi Parlament bas­shylary da dál sondaı boldy. О́kiletti organdardyń demokratııalyq quqyqtyq memlekettiń tabıǵatyna saı keletin jańa júıesin jasaý ýaqyt talaby ekendigi aıqyn biline bastady. Aqyr aıaǵynda muny depýtattardyń ózderi de túsindi. – Nursultan Ábishuly, áńgimeniń eń bir shetin tusyna endi aýysqan sııaq­ty­myz. 1993 jyldyń aıaq sheninde búkil elde barlyq deńgeıdegi keńesterdiń ózin-ózi taratý úderisi bastaldy. By­laısha qaraǵanda, bul úderis jańa­lyq­qa, reformalarǵa kedergi keltirip otyr­ǵanyn túsingen Joǵarǵy Keńeste qolǵa alynýy kerek sııaqty edi. Biraq ony 1993 jylǵy qarashada Alma­ty­daǵy Alataý aýdandyq keńesi bastady. Muny qalaı túsindirýge bolady? – Muny jalpy keńester júıesiniń burynǵy rejim men eski ıdeologııanyń balamasyna aınalyp ketkenimen túsin­dirýge bolady. Depýtattardyń kinásinen qa­lyptasqan jaǵdaı emes ol. Keńester memlekettik qurylymdy jetildirý, áleý­met­tik-ekonomıkalyq jáne saıası refor­ma­lardy odan ári damytý jolynda qu­qyq­tyq kedergige aınala bastaǵan edi. Keńesterdiń tolyq bıligi úlgisi ýaqyt shyndyǵyna sáıkespeıtin jaǵdaıǵa kelgen edi. Munyń ózi depýtattyq korpýstyń óz jumysyna yqylasyn tómendetti. Qaıta qurýdyń bastapqy kezeńinde keńesterge qandaı úmit artylǵanyn óziń jaqsy bilesiń. Keńes odaǵy ábden ıdeo­logııalanǵan qoǵam bolǵannan keıin ol júıe ómir súrgen sońǵy jyldarda ákim­shil-ámirshil júıeni synap sóılemeıtin adam qalmady. Ásirese, KSRO Halyq de­pýtattarynyń sezderinde depýtattar óńe­shin sozyp, qyzyl keńirdek bolyp ja­ta­tyn. Alǵashqy sezde-aq baıaǵy Lenın aıtatyn «Barlyq bılik Keńesterge berilsin!» degen uran qaıtadan jań­ǵyr­ǵan edi. Áýelde ol ustanymdy biz de qoldaǵanbyz. Sóıtsek, keńester bılikti alýǵa tipti de daıyn bolmaı shyqty. Joq, bılikti alýǵa daıyn ǵoı, sol bılikti paıdalanýǵa daı­yn bolmaı shyqty. Jetpis jyl boıy partııa komıtetteriniń aıt­qanyna kónip, aı­daýymen júrip úıren­gen­dikten keńester saıası máselelerde de, sharýashylyq isterinde de derbes qı­myldaýǵa dármensiz­digin kórsetti. Munyń ózi jańaǵy Alataý aýdandyq keńesiniń bar­lyq deńgeıdegi depýtattarǵa jarııa­la­ǵan úndeýinde ashyq aıtylǵan edi. Par­la­mentimizdiń jańa re­formalarǵa kedergi bolyp otyrǵanyn men ashyq aıtyp júr­dim. Keıbir depý­tat­tar­dyń ózderi de biz taraýymyz kerek deı­tin. Muny búkil aq­parat quraldary da aıtyp jatty. Aqyry bul iske qozǵaý salyndy. Áýelde Alma­ty­nyń aýdandyq máslıhattary tarapynan qoldaý tapqan bul bastama keıinnen búkil respýblıka boıynsha jalǵasyp júre berdi. Barlyq máslıhattardyń sessııa­laryn­da depýtattar saılaýshylardyń erkin jú­zege asyrý­ǵa qabiletsiz bolyp otyr­ǵan­daryn ózderi aıtty. Aqyr aıaǵynda bul tolqyn Jo­ǵarǵy Keńeske de jetti. – «Joǵarǵy Keńestiń ózin-ózi tara­týy táýelsiz Qazaqstannyń tarıhyn­da­ǵy asa bir dramaly oqıǵa boldy. Ta­rıhshylar osy bir el úshin taǵdyrlyq ma­ńyzy bar sheshimdi qabyldaýǵa de­pý­tat­tardy ıtermelegen sebepterdi áli de ta­laı tal­qy­laı­tyny aıan» – sizdiń «Qazaqstan jo­ly» atty kitabyńyzda osylaı jaz­yl­ǵan. Ol kitap 2006 jyly jaryq kórgen edi. Táýelsizdik kezeńiniń tarıh­shy­lary bul úderistiń sebepterin áli paı­ymdap jatqan bolar... Siz mun­daı she­shim nelikten qabyldandy dep sanaısyz? – Ana joly bir áńgimede Chehov keıipkeriniń: «Ondaı bolýy múmkin emes, óıtkeni ondaı bolýy esh ýaqytta múmkin emes» degen sózin keltirgenmin. Sol sózdi myna arada kerisinshe etip, ondaı bol­maýy múmkin emes edi dep aıtýdyń da reti bar. Joǵarǵy Keńestiń taramaýy múmkin emes edi. Bar másele onyń ne erte, ne kesh ta­raýynda ǵana bolyp turǵan edi. Jo­ǵarǵy Keńesti ózin-ózi taratýǵa jetkizgen jaǵdaılardyń eń bastysy – jalpy ke­ńes­tik júıeniń kúıreı qıraýy. Bizdiń ba­qytymyz – bıliktiń eki tarmaǵynyń, ıaǵnı atqarýshy jáne zań shyǵarýshy tarmaq­tar­dyń kelispeýshiligin beıbit jolmen sheshýge qol jetkizgenimiz. 1993 jylǵy Máskeýdegi jaǵdaıdy taǵy eske alýǵa týra keledi. Álemniń qaı elinen de bizge Reseıdegi oqıǵalar kóbirek áser etetinin aıtýdyń ózi artyq. Kantemır dıvı­zııa­sy­nyń tankileri Reseı Federasııasy Joǵar­ǵy Keńesiniń ǵımaratyn búkil álem­niń kóz aldynda atqylap jatqan sa­ǵattarda men Qazaq­standa ahýaldy tek kúshti prezıdenttik bılik qana turaqty kúıde ustap turatynyna, osyndaı jaǵ­daıda ǵana biz ekonomıkany belsendi yryqtandyrýdy júzege asyra alatyny­myzǵa túpkilikti kóz jetkizdim. – Sol kúnderde Borıs Elsın sizge habarlasyp, Reseıdegideı jaǵdaı qaı­ta­lanbaýy úshin, reformalardy kedergisiz júrgizý úshin keńessizdendirýdi tezirek júzege asyrý jóninde keńes bergen degen de sóz bar ǵoı? – Ol kezde Elsınniń eshkimge keńes beretin jaǵdaıy joq edi. Negizinde, dál ondaı qandy teketires bolmasa da endigi jerde keńesterdiń kúni ótkenine kóz jetkizý qıyn emes edi. Sol kezde barlyq deń­geıdegi keńesterde mynandaı paradoks jaǵdaı qalyptasqan-dy. Parlamenttegi kóptegen adamdar ári basqa jaqta jumys isteıtin, ári depýtattyq mindet at­qara­tyn. Bylaısha aıtqanda, bir jaǵynan bı­liktiń zań shyǵarýshy tarmaǵynyń, bir jaǵynan atqarýshy tarmaǵynyń ókili... Mysaly, úlken sharýashylyqty basqa­ra­tyn adam Joǵarǵy Keńes depýtaty retinde sessııalarǵa kelip ketip júredi. Sonda ózi zań qabyldaıdy, keıin sol zańdy ózi oryndaıdy. Árıne, ol oryndaýǵa yń­ǵaıly zań qabyldaýǵa beıim turady. – Biraz kitaptarda, maqalalarda Qa­­zaqstanda keńesterdiń ózin-ózi tara­týy týraly aıtylǵanda osy sóz «ózin-ózi taratý» dep, ıaǵnı tyrnaqshaǵa aly­nyp jazylady. Mundaı kúrdeli úde­ristiń búkil elde bas-aıaǵy bir aıdyń ishinde bastalyp, bite qalýy ózinen ózi bola qalatyn nárse emes ekeni belgili. Sol kúnderde «Komsomolskaıa pravda» «Nazarbaev nastaıvaet na razgone Sovetov» , «v otlıchıe ot svoego severnogo kollegı delaet eto ne lobovymı atakamı... depýtaty otkazyvaıýtsıa ot vlastı «samı» dep jazǵan eken. – Bar másele – túpki nátıjede. Oǵan árkim árqıly jolmen qol jetkizýi múm­kin. Árıne, Prezıdent, búkil atqarýshy bılik keńesterdiń ózin-ózi taratý úde­ri­sine teris qaraǵan bolsa, bul isti alǵashqy aptalarda-aq toqtata alar edi. Bar másele tómennen kóterilgen sol bastamanyń shynynda da ýaqyttyń talabymen úndes shyqqanynda ǵoı. Ondaı bastamaǵa nege qarsy turýymyz kerek? Jergilikti keńes­ter depýtattary top-tobymen meniń aty­ma hat jazyp, nege Joǵarǵy Keńes ózi taramaıdy degen saýal qoıyp jatty. Ondaı saýaldardy men depýtattardyń ózde­ri­niń qaraýyna jiberetinmin. Joǵarǵy Ke­ńestiń bir top depýtattary meniń aty­ma ujymdyq ótinish jazyp, depýtattyq ókilettikterden bosatýdy suraǵanda da men Konstıtýsııa maǵan mundaı quqyq ber­meıdi, sondyqtan bul máseleni Jo­ǵar­ǵy Keńestiń taıaýdaǵy sessııasynda kún tártibine qoıýlaryńyzǵa bolady, ony qa­raıtyn da, sheshetin de