Tabyspen órilgen táýelsizdik

HALYQARALYQ MÁSLIHATTYŃ ARQAÝYNA AINALDY Táýelsizdiktiń jıyrma jylynda Qazaqstan tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizdi. Parlament Májilisinde keshe «Jańa álem­degi jańa Qazaqstan: Táýelsizdikke – 20 jyl» taqyrybymen ótken halyq­aralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııada osy másele jan-jaqty paıymdal­dy. Osy­laısha atalǵan shara arqyly ótkenge kóz sala otyryp, bolashaqty baǵamdaýǵa qadam jasaldy. Konfrensııaǵa qatysýshylar Má­ji­listiń jalpy otyrys ótkizetin zal­dyń foıesine qoıylǵan kórmeden Táýelsiz Qazaqstannyń ótken belesterin bederleıtin fotomaterıaldardy ta­mashalaýǵa múmkindik aldy. Kór­mege qoıylǵan fotolarda elimizdiń alǵashqy táýelsizdik alǵan 1991 jyl­dyń 16 jeltoqsanyndaǵy sátterden bastap, qazirgi kezdi de qamtyǵan kó­ri­nister syr shertedi. «Eldiń qurylýy», «Iаdroǵa qarsy saıasat», «Halyq­ara­lyq baılanystar men bastamalar», «As­tana», «Mádenıet jáne sport» degen taqyryptarǵa bólingen ekspozı­sııa kópshilik yqylasyn týdyrdy. Konferensııa jumysyna elimiz, Qyrǵyzstan men Reseı Federasııasy parlamentteriniń depýtattary, ha­lyq­aralyq jáne qoǵamdyq uıymdar ókilderi, birqatar mınıstrlikter men vedomstvolar basshylary, ǵalymdar men sarapshylar qatysty. Konferensııa «Táýelsizdik pen ulttyq oı-sana­nyń jetilýi», «Táýelsizdik – jańa Qazaqstannyń basty baılyǵy», «Qa­zaq­stan barysy men Belarýs zýbry: 20 jyl boıy birge», «Nursultan Nazarbaevtyń Eýrazııa jobasy: reseılik kózqaras», «Qazaqstan qazirgi shyndyq alańynda» jáne ózge de ózekti degen taqyryptardy qamtydy. Májilistiń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıteti­niń tóraǵasy Á.Jolshybekov óziniń kirispe sózin «Biz birligi jarasqan eń­seli elimiz Táýelsizdiginiń 20 jyl­dy­ǵyna arnalǵan alqaly jıynda bas qo­syp otyrmyz», dep bastap, taqy­ryp­tyń negizgi tinin aıqyndap berdi. Qazaqta «Baq qaıda barasyń, dese – Yntymaqqa baramyn» degen ataly sóz bar, rasynda da osynaý yntymaqtyń arqasynda baq qonǵan memleket az ýaqyt ishinde dúnıeni dúr silkindirip, «Qazaqstan» atty tarıhy baı, qo­naq­jaı jáne ekonomıkasy qaryshtap da­myp kele jatqan, bolashaǵy jar­qyn memlekettiń bar ekenine tórtkúl dú­nıe­niń kózi jetti, dedi Ámzebek Rys­bek­uly. Táýelsiz Qazaqstan osynaý 20 jyl ishinde óziniń beıbitshilikti qa­laı­tyn, ultaralyq kelisimdi qol­daı­tyn irgeli el ekenin dáleldedi. Sony­men qatar, jas memleketimizdiń alar bıigi áli alda ekenin moıyndaǵan álem jurtshylyǵy Qazaqstannyń bolasha­ǵy­na qyzyǵa qaraıtyny da jasyryn emes. О́ıtkeni, 20 jylda barlyq salalarda osyndaı jetistikterge qol jetkizgen Qazaqstan úshin bul úlken shyń­nyń bastaýy ǵana sııaqty kórinedi. Qazaqstan memlekettigin qurý ba­ry­synda Tuńǵysh Prezıdenttiń jar­qyn talantynyń, ulttyń Kóshbas­shy­synyń aınalasyna uıysýynyń arqa­syn­da áleýmettik saıasatty, ekono­mı­kany damytýdy jáne kelisim men beıbitshilikti saqtaýdaǵy mańyzdy mindetterdi sheshýde kúsh biriktire bildik. Eń negizgisi memlekettik shekarany shegendeý máselesi ótkir qoıyldy. Qa­zaq­stannyń aldynda kórshilerimen myń­daǵan shaqyrym shekarany delımıtasııalaý máselesi turdy. Bul jáne ózge de transshekaralyq máseleler der kezinde sheshimin tapty. Sonyń ná­tı­jesinde Qytaımen, О́zbekstan­men, Túrki­men­stan­men, Qyrǵyzstan­men jáne Reseımen shekara máselesi halyqaralyq-quqyqtyq deńgeıde sheshimin tapty. Budan basqa Qazaqstan 20 jyldan beri ıadrolyq qarýsyzdaný men ıadrolyq qarýdy taratpaý rejimin kúsheıtýge kúsh salyp keledi. Prezıdent Jarlyǵymen álem­degi tórtinshi ıadrolyq arsenaldan bas tartylyp, Semeı polıgony jabyldy. Qazaq­stan­nyń bul salada kóshbasshy ekenin 2010 jyly Semeı óńirine kelgen BUU Bas hashysy Pan Gı Mýn da óz sózinde erekshe atap ótken bolatyn. Elimizdiń ótpeli kezeńine sholý ja­saǵan Májilis Tóraǵasynyń oryn­ba­sary V.Bobrov bárin qaıtadan bas­taý­ǵa týra kelgendigin tilge tıek etti. Elbasynyń kóregendigi arqasynda Qa­zaqstan saıası júıesi turaqty, rynok­tyq qarym-qatynasqa kóshken jáne azamattary áleýmettik jaǵynan qor­ǵal­ǵan elge aınaldy. Táýelsizdigi­miz­diń 20 jyly ishinde Qazaqstanǵa tar­tyl­ǵan tikeleı ınvestısııa 132 mıllıard dollarǵa jetti. Ishki jalpy ónim­di jan basyna shaqqanda 12 esege ósip, 10 myń AQSh dollaryn qurady. Osy­laısha qazaqstandyqtardyń tabysy 17 esege deıin ulǵaıdy. Medısına men bilim berý ómir sapasynyń basty qu­ram­­das bóligi retinde basym mindetter bo­lyp tabylady. Sońǵy onjyl­dyqta de­n­saýlyq saqtaý salasyna bólingen qarjy on esege artty. Qazaqstan saýat­ty­lyq kórsetkishi boıynsha álemdegi beldi elder ishinde 14 orynǵa turaq­ta­ǵan. Mu­nyń barlyǵy adam kapıtalyn eseleýge múmkindik berdi. Sondaı-aq elimiz EýrAzEQ-tyń beldi múshesi bolyp tabylady. Sarapshy­lar Keden odaǵy qurylýynyń arqasyn­da taýar aınalymyn 400 mıllıard dollarǵa jetkizetin áleýet bar degendi aıtady. Qazaqstan Eýrazııa keńistiginde saıası, mádenı jáne ekonomıkalyq ja­ǵy­nan toǵysqan el astanasyn salyp aldy. Sondyqtan da árbir qazaqstandyq óz elimen maqtana alady. Qyrǵyz Respýblıkasy Jogorký Keneshi Tóraǵasynyń orynbasary A.Jeen­bekov Qazaqstan men Qyrǵyzstan baýyr­las­tyq qarym-qatynastardy erekshe deń­­geıde saqtaı bilgendigine toqtala ketti. Endi eki el jaqyn dostar ǵana emes, sonymen qatar, strategııalyq árip­tester jáne odaqtastar da bolyp taby­lady. Elder arasyndaǵy saýda-sattyq ta sońǵy kezde ósýge bet alǵan. Qazaqstan Qyrǵyzstannyń eń basty saýda áriptesi bolyp tabylady. 2010 jyly aradaǵy saýda aınalymy 1 mıllıard AQSh dol­laryna jetken. Bul 2009 jylmen sa­lys­tyrǵanda 17 paıyzǵa artyq. Bıyl da saýda-sattyq 20-25 paıyzǵa ósedi dep kútilýde. Qazaqstandaǵy turaqtylyq pen kelisim jaıyn sóz etken Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary – Hatshylyq meńgerýshisi E.Toǵjanov bylaı dedi: «Tarıh Nursultan Nazar­baevtyń durys tańdaý jasaǵanyn jáne saıası alysty boljaıtyndyǵyn dálel­de­di. Oǵan mysal – Konstıtýsııaǵa eldiń saıası júıesin modernızasııalaý jónin­degi birqatar ınnovasııalardyń engizilýi, sonyń ishinde zańdy túrde Nazarbaev modeli atalyp ketken, etnosaralyq to­le­ranttylyq pen qoǵamdyq kelisim­niń qazaqstandyq modeliniń is júzinde júzege asýynyń quqyqtyq tetikteri bekitilgendigi». Qazaqstandyq etnosara­lyq toleranttylyq pen qoǵamdyq kelisim modeliniń tusaýkeseri 2009 jyly BUU-nyń Jenevadaǵy bólimshesinde ótkizilgen. Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyndaǵy Az ulttar jónindegi joǵarǵy komıssar tarabyna da bul model jan-jaqty pash etildi. Búgingi tańda Qyrǵyzstan jáne Reseı halyqtary assambleıasymen kelisimderge qol qoıylǵan. Elimizdiń syrtqy saıasattaǵy jetistikterine sholý jasaǵan Qazaqstan Syrt­qy ister mınıstriniń orynbasary Q.Sary­baı Táýelsizdigimizdiń aıasynda Elbasy belgilegen syrtqy saıasattyń ba­sym ba­ǵyt­tary sátimen júzege asy­ry­lyp, bú­gin­de Qazaqstan búkil álem tanyǵan bedeldi de yqpaldy memleketke aınalǵanyn atap ótti. Vıse-mı­nıstr­diń paıymynsha, El­ba­synyń aımaqtyq jáne jahandyq qaýip­siz­dik­ti nyǵaıtý­da­ǵy jeke úlesi zor. Jáne Astananyń eń ózekti degen halyq­ara­lyq máselelerdi sheshý jáne jańa álem tártibin qalyp­tas­tyrý úderisine joǵary deńgeıde, bıik mártebemen qatysýyna múm­kindik tý­ǵyzyp otyr. Reseımen, Qy­taı­men, AQSh-pen, Eýro­­pa­lyq Odaqpen jáne ózge de eldermen tatý kórshilik, dos­tyq jáne strate­gııa­lyq áriptestik qa­rym-qatynastary or­naǵan. Prezıdent bastamasymen qa­byl­danǵan «Eýro­pa­ǵa jol» memlekettik baǵdarlamasy sheń­berinde birqatar jańa jobalar jú­zege asyrylýda. Saryarqanyń tórinde Eý­ro­padaǵy qaýip­sizdik jáne ynty­maqtas­tyq uıy­my Sammıtiniń ótki­zilýi, sóz joq, otan­dyq dıplo­ma­tııa­nyń eń iri tabys­tarynyń biri boldy. Astana dekl­a­rasııasy qaýipsiz­dik­tiń Eýro-Atlantıka men Eýrazııa aýma­ǵyn­daǵy birtutas jáne bólinbeı­tin úderisi qalyp­tasýyn bastap bergeni haq. Shanhaı yntymaqtastyq uıymyn­daǵy birjyldyq tóraǵalyq sheńberin­de 110-nan astam is-shara ótkizildi, dedi syrtqy saıasat vedomstvosy bas­shy­synyń orynbasary. Astanada ótken tarıhı Sammıt uıymnyń onjyldyq jumysy qorytyndylaryn shyǵaryp, onyń ári qaraı damý keleshegin aı­qyndap berdi. Ústimizdegi jylǵy 28-30 maýsym kúnderi elordamyzda Is­lam Konferensııasy Uıymy Syrt­qy ister mınıstrleri keńesiniń 38-ses­sııasy ótse, elimiz sodan beri Uıym­nyń osynaý mańyzdy saıası organyn­daǵy birjyldyq tóraǵalyǵyn at­qarý­da. Qatysýshylardyń jalpy pikirine súıensek, Astanadaǵy kezdesý Uıym­nyń damýyndaǵy tarıhı beles retinde qarastyrylady. Belarýs Ulttyq ǵylym akademııa­sy Áleýmettaný ınstıtýtynyń dı­rek­tory I.Kotlıarov eki el damýyn­daǵy ózindik uqsastyqtardy keltire oty­ryp, tabysty qadamdardy ashyp kór­setý­ge tyrysty. Ǵalym, ásirese, Qa­zaqstannyń jetistikteri orasan eken­­digin tilge tıek etti. Qazir álem qa­zaq­standyq ǵajaıypty qar bary­sy­nyń sekirisine teńep júr. Búgingi tań­da Qa­zaq­stan álemdik derjava­lardyń jahan­dyq básekesinde óz halqynyń múd­desin saqtap qaldy, sondaı-aq du­rys ekono­mıkalyq sheshimderdi qa­byl­dap keledi. Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgerister Parlament pen saıası partııalar rólin arttyrýǵa múmkindik berdi, dedi Budan keıin sóz Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń tarıh fakýlteti dekanynyń damý jónindegi orynbasa­ry, MMÝ ATO bas dırektory A.Vla­sov­qa berildi. Sarapshy óz sózinde N.Nazar­baevtyń bastamasy TMD elderiniń ba­syn biriktirgendigin, bul eýrazııalyq ıdeıanyń qalanýyna negiz bolǵan­dy­ǵyn qaperge aldy. 90-shy jyldary bul oı kópshilik sanasynda qııal bo­lyp qalyptassa, araǵa jyldar salyp ol óziniń shyn máninde júzege asqan­dyǵyn kórsetip otyr. Qazaqstan ózi­niń Táýelsizdigin alǵan 20 jylda onyń basshysy Nursultan Nazarbaev ıntegrasııalyq ózara yqpaldastyq aspektilerin damytýǵa kúsh salyp keledi. Qazaqstannyń postkeńestik keńis­tikte ıntegrasııanyń lokomotıvine aına­lyp otyrǵany da sondyqtan, dedi. Budan keıin sóz alǵandar da jıyr­ma jyl ishinde Qazaqstannyń ma­ńyz­dy saıası jáne ekonomıkalyq reformalar júr­giz­gendigin, sonyń nátıje­sin­de mem­le­kettiliktiń turaqty negizi qala­nyp, azamattyq qoǵamdy damy­tý­ǵa qol jetkizilgenin erekshe atady. Eli­miz­diń qalyp­tasýy men Astananyń nyǵaıýyn­da Elbasy N.Nazarbaevtyń róline erek­she mańyz berildi. Eldiń syrtqy saıasattaǵy jetistikteri, kon­fessııa­aralyq únqaty­sý baǵytyndaǵy jetistikteri de nazardan tys qalǵan joq. Qoryta kelgende, Qazaqstannyń demo­­kratııalyq, áleýmettik baǵytqa bet burǵan jetistikteri jan-jaqty sa­ra­lan­dy. Konferensııaǵa qatysý­shy­lar eli­miz­diń damýy barysyn, onyń jetistikterin únemi baqylap kele jatqandyq­taryn baıqatty. Endigi másele Qazaq­stan­nyń memleket qu­ryp, qalyptas­tyrý­daǵy tájirıbesin halyqaralyq qoǵam­dastyq tarapynan tereń túsinýge múmkindik týǵyzý bolyp tabylady. Asqar TURAPBAIULY. Sýretti túsirgen Saılybaı MAILYBAEV.