О́ńirlerdiń ósken órkeni

Astanada Qostanaı, Qyzylorda jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynyń kúnderi ótti QUT QOSTANAI TARTÝY El Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn atap ótý aýqymynda belgilengen sharalar aıasynda 28, 29 qyrkúıek kúnderi Astana qalasynda Qostanaı, Qyzylorda jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynyń aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jármeńkesi uıymdastyrylǵanyn gazetimizdiń ótken sanynda habarlaǵan bolatynbyz. Tómende astanalyqtar men elorda qonaqtarynyń kóńilinen shyqqan osy buqaralyq sharalar týraly maqalalar toptamasyn jarııalap otyrmyz. Eki kún boıy Astana qalasyndaǵy «Otan qorǵaýshylar» monýmenti ja­nyndaǵy alańda ótip jatqan Qos­tanaı oblysy aýylsharýashylyq taýar óndirýshileriniń jármeńkesi qala jurtshylyǵynyń erekshe naza­ryn aýdardy. Oblys ákiminiń aýyl sharýa­shylyǵy jónindegi oryn­basary Nuraly Sádýaqasovtyń aı­týynsha, Qostanaı oblysynyń aza­mat­tary Tá­ýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qar­sa­ńynda bas qalamyzda ótkizilip otyrǵan oblystyń mádenı kúnderine jan-jaqty daıyndalǵan. Kásipker­lerden basqa, oblys kúnderin ótkizýge óńirdiń úlken shyǵarmashylyq ujym­dary da kelipti. Qostanaı oblysy elordadaǵy jár­meńkege 250 tonnadan astam ár­túrli aýylsharýashylyq ónimderin ákelgen. Elimizdiń ormanmen órilgen quıqaly da óristi óńirinen ákelingen bul taýarlar tutynýshylardyń joǵa­ry sura­nysyna ıe bolýda. Atap aıtqanda, oblystyń aýyl eńbek­kerleri bas qaladaǵy jármeńkede saýdaǵa salǵan et, sút ónimderi jáne kartop, sábiz, qyryqqabat sııaqty kókónis túrleri, ósimdik maıy men jumyrtqa «pyshaq ústinen» bólinip áketilip jatty. Sebebi, munda maka­ronnyń 1 kılosy 125 teńge, unnyń 1 kılosy 62-75 teńge, súttiń 1 lıtri 140 teńge, kartop, sábiz, qyryqqabat­tardyń árbir kılosy tıisinshe 35, 45 jáne 15 teńgeden aı­naldy. Sıyr etiniń árbir kılosy 800-850 teńgeden saýdalandy. Jármeńkege kelýshilerdi, ásirese, Rýdnyı qalasynyń «Karagýlına» jeke kásipkerliginiń nan jáne nan ónim­deri qatty qyzyqtyrdy. Qostanaı­dyń qýatty da sapaly bıdaıynan pisirilgen tátti toqashtardyń 200-den astam túri saýdaǵa salyndy. Lıýbov Karagýlına basshylyq etetin bul naýbaıhana Rýdnyıdyń 100 turǵynyna jumys berip otyrǵan kórinedi. Qostanaılyqtar Astana jurtshyly­ǵyn joǵary suranysqa ıe azyq-túlik taýarlarymen ǵana qýantyp qoıǵan joq, sonymen birge, mádenı kúnder aıasynda aýqymdy rýhanı-mádenı sharalar da ótkizdi. Atap aıtqanda, Ulttyq akade­mııalyq kitaphanada Qostanaı obly­synyń kúnderi aıasynda úlken mádenı-kópshilik sharalar ótkizildi. «Týǵan ólkem – Qostanaı» kórmesimen ashylǵan bul mádenı sharalar óńirdiń rýhanı-mádenı jetistikterin pash etýmen jalǵasty. Kórermenderge Qazaq­stan Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy torqaly toıy qarsańynda oblystyń qol jetkizgen tolaǵaı tabystaryn ár qyrynan beınelegen beınefılmder kórsetildi. Bul sharalarǵa ónerli de shejireli óńirden shyqqan mádenıet, óner jáne ádebıet maıtalmandary da kóptep qatysty. Astanadaǵy qazirgi zamanǵy óner murajaıynda Qostanaı oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıy kelýshiler­diń ystyq yqylasyna ıe bolǵan kórme uıymdastyrdy. Onyń ózindik sebebi de bar. Qostanaı oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıy elimizdegi eń kóne murajaılardyń birinen sanalady. Ol 1915 jyly shańyraq kótergen. Mine, osy kóne murajaı kórmesindegi tek Qostanaı óńiriniń ǵana emes, sonymen birge, elimizdiń ǵasyrlar boıǵy shejiresinen syr shertetin jádigerler kelýshilerdi zor tanymdyq áserge bóledi. Iá, ejelden aýylsharýashylyq salasynyń damýyna ózindik qoltań­basyn qaldyryp kele jatqan Qostanaı oblysy shyn máninde elimizdiń astyqty qut qambasy bolyp tanylady. Bıylǵy jyly qostanaılyqtar el tarıhynda buryn-sońdy bolyp kórmegen bitik egin ósirdi. О́ńir dıqandarynyń bıylǵy qol jetkizgen jetistigi shyn máninde Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵyna tar­tylǵan laıyqty tartý edi. Búgingi kúnge deıin oblys dıqandary 7 mıllıon tonna badana dán bastyrdy. Áli de egis kóleminiń 12 paıyzy orylmaı jatqan kórinedi. Aýa raıy qolaılylyq tanytsa, qostanaılyqtar taǵy da qosymsha 1 mıllıon tonnadan astam astyq jınamaq. Iske sát, el yryzdyǵy eselene bersin! * * * YRYSTY, KÚRIShTI QYZYLORDA Aq kúrishtiń otany – Syr óńiri respýblıka Táýelsizdiginiń 20 jyl­dyǵyna arnalǵan Astana qalasyn­daǵy oblys kúnderine eren tartý-taralǵymen keldi. Qyzylorda obly­synyń aýylsharýashylyq taýar óndirýshileri merekelik jármeńkege 400 tonnadan astam ártúrli taýarlar ákeldi. Kúrishti ólke elordalyq tutynýshylarǵa Syr marjanynyń neshe túrli sorttaryn usyndy. Jal­py, oblystyń mádenı kúnderi aıasynda ótkizilgen azyq-túlik taýar­la­rynyń jármeńkesinde 60 tonnadan astam Syr marjany satylǵan kórinedi. Qyzylordalyqtar jármeńke kún­deri qala tutynýshylaryna 200 tonnadan astam kókónis túrlerin jetkizipti. Qasireti qanshalyqty qalyń bolsa da el úmiti men Elbasynyń eren erik-jigeriniń arqasynda qaıtadan arnasyn toltyra bastaǵan Aral teńiziniń balyǵy saýda sórelerinen kóptep oryn aldy. Aral balyqshylary Astanadaǵy jármeńkege 30 tonnadan astam teńiz balyǵyn ákelgen kórinedi. Saýda sórelerinde Araldyń sazany, aqmarqa, túıetaban jáne móńke sııaqty balyq­tyń neshe túri alystan kóz tartady. Balyq ónimderin saýdalaýda, ásirese, Qazaly aýdanynyń «Baqyt» sharýa qojalyǵynyń úlesi zor. Biz osy sharýa qojalyǵynyń bas­tyǵy Amanbaı Erhatovqa jolyǵyp, áńgimege tarttyq. «Elimizdiń údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy sheńberinde óńirimizde balyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirý maqsatynda aıtarlyqtaı jumystar atqaryldy, dep bastady ol áńgimesin. Aral óńiriniń turǵyndary ejelden-aq ózderiniń turmys-tirshiligin teńizben, ıaǵnı balyq aýlaý kásibimen ushtas­tyrǵan. Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursul­tan Nazarbaevtyń sara saıasatynyń nátıjesinde HH ǵasyrdyń apaty sanalǵan Aral teńizi tragedııasynyń orny tolǵandaı boldy. Bizdiń Bógen aýyly osy qazynasy da, qasireti de qalyń Aral teńiziniń jaǵasynda ornalasqan. Memleket basshysynyń tikeleı tap­syrmasymen júzege asyrylyp jatqan elimizdi ındýstrııalandyrý baǵdar­la­masy aıasynda men basqaratyn «Baqyt» sharýa qojalyǵynda «Balyq­ty óńdeý óndirisin uıymdastyrý» jónindegi ınnovasııalyq joba júzege asyrylýda. Jobanyń quny 33 mıllıon teńge turady. Osy joba sheńberinde júzege asyrylyp jatqan sharalar aýqymynda biz jylyna 500 tonna balyq óńdeıtin zaýytty iske qostyq. Joba aýqymynda jylyna 850 tonna balyq aýlaý sehy iske qosylyp, sharýa qoja­lyǵy muzdatylǵan balyqta­ryn kórshiles Reseı oblysyna ımporttaýda. Qazirgi tańda bul ındýstrııalyq jobanyń ekinshi kezeńi – surpy et daıyndaıtyn seh qurylysy iske qosylmaq. Jobany iske asyrý aımaqtaǵy balyq sha­rýashylyǵynyń damýyn jańa beleske kótermek. Búgingi mereke sheńberinde ótip jatqan oblys kúnderi aıasyndaǵy jármeńkege, «Ba­qyt» sharýa qojalyǵy 5 tonna Aral balyǵyn ákeldi. О́zim basqaratyn bul sharýa qoja­lyǵynda qazir 100-ge tarta balyqshy eńbek etedi. Biz Germanııa tehnologııasy boıynsha balyq ónimderin shyǵarý tásilin iske qostyq. Atadan balaǵa mura bolǵan balyqshy kásibin ıgergen Tórebek Dil­janov, Marat Kelimbetov sııaqty balyqshylardan qu­ral­ǵan ujymymyz kúnine 4-5 tonna balyq aýlaıdy. Endigi maqsatymyz aıdyndy Araldan óndiriletin balyqty el ıgiligine jaratý, deıdi «Ba­qyt» sharýa qojalyǵynyń bas­tyǵy Amanbaı Erhatov. Qyzylorda oblysynyń Astanadaǵy mádenı kúnderi sheńberinde jármeńke aýmaǵynda Baıqońyr murajaıynyń kórmesi ashyldy. Onda ǵarysh aıla­ǵynyń jarty ǵasyrlyq shejiresi, adamzattyń alǵashqy ǵaryshkeri Iýrıı Gagarınniń sýreti jáne ómir shejiresi oryn alypty. Sondaı-aq bul kórmede Qazaqstannyń tuńǵysh ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirovtiń, ǵaryshker Talǵat Musabaevtyń ǵarysh keńistigin baǵyndyrýdaǵy eren eńbekteri jan-jaqty kórinis tapqan. Baıqońyrdan kelgen mamandar osy jármeńkege jınalǵan halyq aldynda aspanǵa júzdegen raketalar ushyryp, el Táýelsizdiginiń 20 jyldyq merekesine otshashýdan tartý tartty. * * * OŃTÚSTIKTEN ESKEN JYLY LEP Ońtústik Qazaqstan ob­lysynyń Astana qa­la­syndaǵy mádenı kún­deri qala ákimdigi ja­nyndaǵy ortalyq alań­da qanat jaıdy. Uly Abaı eskert­kishiniń ja­nyn­da keń qulash jaıǵan úlken sahnada shyraıly ońtústik óńirinen kelgen jeztańdaı ánshiler men myń bural­ǵan bıshiler uzaqty kún alańdy án men kúıdiń merekesine bóledi. Oblys­tyń aýyl­sharýashylyq taýar ón­dirýshileri arnaıy uı­ym­dastyrylǵan jár­meń­­kelerde azyq-túlik ta­ýar­larynyń neshe túrin qala turǵyndaryna tartý etti. Erekshe atap kórse­tetin másele, Oń­tústik Qa­zaqstan obly­synyń aýyl eńbekker­leri ózderi­niń taban aqy, mańdaı terimen óndir­gen ónimderin el Táýel­sizdiginiń 20 jyl­dy­ǵy qurmetine uıym­dasty­ryl­ǵan jármeńkede el­or­da turǵyndary men qala qonaq­taryna bazar baǵasynan 30-40 paıyz tómen baǵamen satty. Iá, ulttyq rýhymyzdyń uıytqysy bolyp tanylatyn Ońtústik Qazaqstan oblysynyń eńbekkerleri Táýelsiz­diktiń 20 jyly ishinde qaryshty qadam­darmen alǵa basýda. Oblystyń jalpy ónim óndirý kólemi 1991 jylǵy 7 mıllıard teńgeden 2010 jyly 163 ese ósip, 1,1 trıllıon teńgege jetti. О́ńirdegi jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim 121 ese artyp, 1991 jylǵy 3,7 myń teńgeden 2010 jyly 447,8 myń teńgege jetti. El Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy ishinde óńirdegi halyq sany 650 myń adamnan 2,6 mıllıon adamǵa ósti. 20 jyl ishinde negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa 225 ese, oblys bıýdjetiniń kólemi 25 ese ósti. Táýelsizdiktiń 20 jyly ishinde óńirdegi ónerkásip óndirisi de artyp, 2010 jyly 305 mıllıard teńgeni qurady. Oblysta 280 jańa kásiporyn ashylyp, 17 myń jańa jumys orny iske qosyldy. Elimizdegi údemeli ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarla­masy aıasynda qazirdiń ózinde 57 iri joba iske qosyldy. Sonyń biri óńirde iri qus etin óndiretin keshen – «Ordabasy qus» JShS bolyp tabylady. Astana qalasynda ótip jatqan Ońtústik Qazaqstan oblysynyń kún­deri aıasynda Shymkent óńirine kúr­ketaýyq etin óndirýmen ataǵy keń jaıylǵan «Ordabasy qus» JShS-nyń fırmalyq dúkeni ashyldy. Astana qa­lasynda alǵash ashylyp otyrǵan «Or­dabasy qus» JShS-nyń kúrketaýyq etin satatyn bul arnaıy dúkenniń ashylý saltanatyna seriktestik basshylary, «QazAgroFınans» AQ jáne Qazaqstan qus ósirýshiler odaǵynyń ókilderi qatysty. Elbasynyń tikeleı bastamasymen jú­zege asyrylyp jatqan údemeli ın­dýs­trııalyq-ın­novasııalyq damý baǵ­dar­la­masy sheń­berin­de iske qosylǵan iri joba – kúr­ketaýyq etin ón­dirý jáne qaıta óńdeý jó­nin­degi úlken keshen ót­ken jyly qu­rylǵan bo­­la­tyn. Orda­ba­sy aý­da­nyndaǵy Badam aýylynda qonys tepken «Or­da­basy qus» ke­sheniniń jal­py quny 3 mıl­lıard 802 mıl­lıon teń­geni quraıdy. Qus fa­brı­kasy­nyń dı­rektory Murat Ta­ǵaevtyń aı­tý­yn­sha, qazir bul úl­ken ón­diris or­ny 1150 tonna kúrke­taýyq etin óndi­redi. Jyl aıaǵyna deıin bul meje 2900 tonnaǵa jetkizilmek. Bú­gingi zamannyń ozyq tehno­lo­gııasy bo­ıyn­sha jabdyq­talǵan qus fabrıkasynda 298 adam eńbek etedi. Qazir «Or­dabasy qus» JShS-nyń Shymkent, Almaty qa­lalarynda arnaıy dúken­deri bolsa, endi elordada oblys kúnderi aıasynda boı kóter­gen jańa dúken qosyldy. Ońtústik Qazaqstan ob­ly­­synyń kúnderi ótki­zilgen Astana qalasy ákim­diginiń aldyndaǵy úlken alańda azyq-túlik taýar­la­rynyń jármeń­kesimen qo­sa, ońtústik óńirdiń on saýsaǵynan óner tamǵan sheberleriniń qolynan shyq­­qan neshe túrli buıym­dardyń kórmesi uıym­das­tyrylǵan. Ásirese, ońtús­tik óńiriniń ataǵy keńge jaıylǵan qolóner sheber­leriniń týyndylary jár­meń­kege kelýshi qala turǵyndaryn erekshe áser­ge bóledi. Qazaqstan Táýel­siz­di­giniń 20 jyl­dyǵy qar­sańynda Astana qalasynda uıym­dasty­rylǵan Qostanaı, Qyzyl­orda jáne Ońtústik Qazaqstan oblys­tarynyń mádenı kúnderi men azyq-túlik ta­ýarlarynyń jármeńkesi qala tur­ǵyndary men qonaqtarynyń kóńilinen shyqty. Sátti bastalǵan bul dástúr aldaǵy ýaqytta da laıyqty jalǵasyn tappaq. Jylqybaı JAǴYPARULY. Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.