Qazaqstan Prezıdenti Kýbogy úshin bokstan halyqaralyq týrnır aıaqtaldy. Álemniń ár túkpirinen kelgen saıdyń tasyndaı iriktilgen sańlaqtardyń arasynan qazaqtyń shoqpar judyryq jigitteri daralandy. Qýandyq. Qatty qýandyq. Tashkentte ótken Azııa chempıonatynda jeńisti qoldan, bolmasa joldan alǵan ala taqııaly aǵaıyndardyń saılap ákelgen boksshylarynyń birde bireýi jeńis tuǵyryna shyǵa almaı, dúnıe kerektiń mánin uqty.
Aıtpaǵymyz ol emes edi. Sport jaıynda ala qaǵazdy shımaılap júrgennen keıin be, sol jarysty tamashalap otyrǵanda eki-úsh ret qalta telefonymyz shyldyrap mazany aldy. Toqeteri, telefon shalǵan adamnyń qazaq tilinde júrgizgen kommentatorǵa ókpesi qara qazandaı. «Dombyram ne deıdi, men ne deıminniń» keri.
Buryn da estip júrgen kep qoı. Boks, kúres túrlerinen tikeleı reportaj júrgizip júrgen áriptesterimizge syn kóp aıtylady.
Boks bir jaqta, kommentator bir jaqta deıdi.
Onysyna kelisemiz, endi. Rasynda, solaı. Alysqa uzamaı keshegi boksqa oralaıyq. Qazaq tilindegi júrgizýshiniń ózimizdiń boksshylarǵa jankúıer ekendigi ańǵarylady. Jaqsy-aq. Biraq, qarsylasynyń da soqqylaryn kórip otyrý kerek qoı. Bizdiń boksshy úsh-tórt márte soqqy jasap, bireýi taza tıedi. Al, kommentatorǵa baqsań, úsh soqqysy da dóp tıgen.
Qarsylasy boks qolǵabyn jańa kıgen mánjýbas emes, «má, ursań ura ber», deıtindeı.
Osylaı esip otyryp bir kezde kommentatordyń matory qyzyp ketedi. Eki boksshynyń aıla tásilderi, urys máneri jaıyna qalady, ol bir jaıtty qaýzap, boks kórip otyrǵan jankúıerlerdiń júıkesin júndeı tútedi.
Bizdiń kommentator oǵan da qyńbaıdy, otyryp alyp sharshy alańda jan berip, jan alysyp jatqan boksshyǵa qalaı urys salýdyń jaıyn úırete bastaıdy ǵoı, ıt jynyńdy qurystyryp.
Aty-jónin atamaı-aq qoıalyq, osy áriptesimizdiń erekshe darynyna óz basymyz «rızamyz». Burynnan bar jaǵdaı. Halyqaralyq týrnırdi júrgizip otyrady. Fransýz álde aǵylshyn boksshysy raýnd aıaqtalǵan soń óz buryshyna barady. Sekýndant-bapkeri aýyzy-aýyzyna juqpaı urys taktıkasyn qalaı órýdi túsindirýi múmkin. Osyny bizdiń kommentator «Bylaı dep aıtyp jatyr», dep sózbe sóz aıtyp beredi. Mundaıda álemniń barlyq tilin biletin výnderkınd pe dep qalǵandaısyń. Saqqulaq ekendigi ras. Áıtpese, rıng buryshynda aıtylyp jatqan sózderdi qalaı estıdi. Keshegi boksta da solaı boldy.
Qazaqstan eki-úsh quram qosqandyqtan boksshylarymyz ózara kezdesip qala berdi. Bireý jeńedi, bireý jeńiledi. Jeńilgen boksshy sharshy alańdy tastap ketpeıdi. Qarsy bettegi sekýndant-bapkerdiń qolyn alady. Bapker, árıne, ózimsinip arqadan qaǵady. Tilek tileýi múmkin. Qasynda daýysyn jazyp turǵan beınekamera joq. Eshkim estimeıdi. Biraq, bizdiń saqqulaq kommentator estıdi ǵoı.
«Alańdama, kelesi joly sen jeńesiń», depti Myrzaǵalı Aıtjanov. Osylaı degen oı aıtty-aý dese ılanar edik, al júrgizýshi kesip aıtady. Daýysyna ekpin salyp, senimdi sóılegen soń, «áı, osy saqqulaq-aý», deısiń eriksiz.
О́zinen basqa da jurttyń boks kóretininde sharýasy shamaly, boksshyǵa bapkeriniń «myıy jetip» aıta almaǵan aqyldy aıtyp otyratyn, dál tıgen soqqylardy anyq kóre almaı qalatyn, artyq eseptep jankúıer boksshylardyń da namysyn shabaqtaıtyn kommentatorǵa «áli-aq sózin túzer» dep keshirimmen qarap kelip edik, sońǵysy rasynda shekten shyǵyp ketti.
IBF/WBA/WBO nusqalaryn kónge tikken Andre Ýord pen Sergeı Kovalevtiń revansh-match ótkizetin merzimi belgili. Sol týraly qulaqtandyrý jasaǵan áriptesimiz Sergeı Kovalevqa qoqan-loqqy jasaǵan Ýordtyń birtalaı sózin mysalǵa keltirdi. Andre Ýord túıdek-túıdek sóz aıtypty. Qazaqsha. Máteldetip. Kommentator osylaı aıtty degen soń sengimiz kelgen, áı, biraq sene almadyq. Qazaqtyń jartysyna jýyǵy qaǵynan jerigen qulandaı ana tilin bilmeı júrgende álemde qazaq degen halyq baryn bilý, bilmeýi múmkin amerıkalyq Andre Ýord jazǵan ol mátelderdi qaıdan janynan shyǵaryp aıta qoısyn.
Munyń bárin nege taýsyla aıttyq. Mıllıondaǵan jankúıerler tamashalap otyrǵan jarystyń jaýapkershiligin áriptesimiz túsinse, sózine, oıyna mán berip qorytyndy shyǵarsa degen tilek qoı.
Sıdneı Olımpıadasy oıyndary kezinde «Jas Alash» gazetiniń bas redaktory Nurtóre Júsip «Teledıdardyń daýysyn óshirip tastap kórdim», dep edi. Júıesiz sóz júıkesin sharshatyp jibergen soń aıtqany da.
Endi barlyq qazaqstandyqtar osy tásildi tańdaý kerek pe, qalaı?!
Bul jigitter jarysty endi júrgizip júrgen joq, jaqsy tájirıbe izdese Reseı kommentatorlaryn tyńdasa bolar edi. Olar bas salyp sportshynyń ataq-dańqyn tizip shyqpaıdy, jankúıerler bile bermeıtin qyrlaryn taýyp qyzyqtyrady, jaqsy taldaý jasaıdy, sharshy alańnan syrtqa mańyp ketpeıdi, qysqasy, rahattanyp tyńdaısyz.
Úırenem dese bizde jarysty saýatty júrgizetin myqty sportshylar bar. Máselen, boksta kezinde memlekettik jattyqtyrýshy bolǵan, Sıdneı Olımpıadasynda qazylyq jasaǵan Serik Ábdenálıev aǵamyz bar. Eki boksshynyń qandaı taktıka qoldanǵanyn, qaısysynda qandaı kemdik baryn, jeńistiń kiltin izdeý úshin qandaı amalǵa barýyn onyń oıyn oqyp otyrǵandaı aıtyp beredi. Bokstyń ishek-qyryndysyn biletin azamat jankúıerlerdi alysqa jibermeı paıymdaýlarymen baýrap alady. Ermahan Ybyraıymov ta anyq aıtady. Kúres túrlerinde, erkin kúresten Sıdneı Olımpıadasynyń kúmis júldegeri Islam Baıramýkovtyń júrgizgenin tyńdaý bir kerim. Qaısysynyń qandaı múmkindigi bar, qazir qandaı aılaǵa baratynyna deıin baqaıshaǵyna deıin shaǵyp taldap beredi.
Al, bizdiń kommentatorlardyń kemshiligi ózi júrgizip otyrǵan sport túrin jaqsy bilmeıtindigi der edik. Sadrıddın Ahmetovti eki dúrkin Qazaqstan chempıony dep habarlady. 19 jasar, eresekter dýyna endi ótken Sadrıddın qalaı eki ret chempıonatta top jarady. Jasóspirim, jastar nemese eresekter arasynda ekendigi aıtylmady. Qazaqsha júrgizgen áriptesimiz kúmándanǵanymen oryssha sóıleıtini senimdi aıtty. Sol sııaqty bizdiń kommentatorlar súıip aıtatyn atyp urdy, shalyp jyqty da kúres ádisi emes qoı.
Sport jýrnalısi sport zalǵa kóp barýy kerek. Aqyry kásibiń, násibiń eken – solarmen birge qaına. Bul rette Indıra Bektenova, Pavel Sybýlındi mysalǵa alýǵa bolady. Olarda bilmegenin bilýge qumarlyq bar.
Biz muny bireýdi keketý, muqatý úshin jazbadyq. Kórermenderdi aıańyzdar. Shaǵym solardiki. Áıtpese, Nurtóre Júsip aıtqandaı, daýysty óshirip tastap tyńdaıtyn kúıge jetedi.
Baqtııar TAIJAN,
«Egemen Qazaqstan»
