Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Sol sebepti Ulttyq bank zeınetaqy jınaǵyn merziminen buryn alýǵa qoıylatyn eń tómengi jetkiliktilik shegin qaıta qarastyryp jatyr. Bul qadam táýekeldi azaıtyp, júıeniń qarjylyq turaqtylyǵyn nyǵaıtýy qajet. Qazirgi shekter azamattyń qartaıǵan shaqta jetkilikti qarajatpen qamtylýyna tolyq kepil bola bermeıdi. Sonyń saldarynan zeınet jasynda negizgi qajettilikterin óteý qıyndap, turmys deńgeıi tómendeýi múmkin. Osyǵan baılanysty shekti esepteý tásilin jetildirý qajettigi týyndap otyr.
Qazir bul másele Úkimet, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi, Ulttyq bank, BZJQ, ózge de múddeli qurylymdardyń qatysýymen talqylanyp jatyr. Halyqtyń ortadaǵy deldaldarǵa «komıssııa tólep», aqshasynyń artyq bóligin alyp alýǵa tyrysqany áli umytyla qoıǵan joq. Onyń saldary búkil júıege keri áser etti. Ekonomıst Oljas Qudaıbergenovtiń aıtýynsha, áý basta jetkiliktilik shegi óte joǵary boldy. Keıingi tómendetilgen mólsherdi salymshylardyń shamamen 7–8% paıyzy ǵana paıdalandy.
«Bastapqyda turǵyn úı problemalaryn sheshýge ǵana baǵyttalýǵa tıis dep boljanǵan edi. Keıin reforma barysynda tizim áldebir toptardyń aralasýymen «ártaraptandyryldy». Onyń keri áserin endi sezip jatyrmyz. Sondyqtan qordaǵy keıin qosylǵan qosymsha «múmkindikterdiń» birazynan arylý kerek. Sheshim der kezinde qabyldanbasa, zeınetaqy qory qolma-qol aqshaǵa aınaldyrý tásiline aınalady. Bizge reformany sońyna deıin jetkizýden ózge jol joq. BJZQ azamattardy zeınetaqy júıesine qatysýǵa yntalandyratyn áleýmettik ınstıtýt retinde jumys isteýge tıis», deıdi sarapshy.
2024 jylǵy 1 qańtardan bastap mekemeler «jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnalaryn» (JMZJ) tóleýge tıis. Naqtylap ótsek, JMZJ 1975 jyldan keıin týǵan azamattar úshin ǵana engizildi. 2040 jylǵa qaraı ortasha tólem 2024 jyldyń baǵasymen alǵanda 8–10 myń teńgeni ǵana quramaq. Sebebi kez kelgen memleket zeınetaqy tólemderine ketetin shyǵyndar men bıýdjet kiristeri arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýy kerek. Eger saqtalmasa, zeınetaqyny qysqartý, zeınet jasyn kóterý máselesi taǵy da aldymyzdan shyǵady. Munyń da áleýmettik-saıası astary basym.
Buǵan deıin Ulttyq banktiń eks-tóraǵasy Grıgorıı Marchenko BJZQ-dan qarjy alý sharttaryn qatańdatýdy, atap aıtqanda, jetkiliktilik shegin 30 mln teńgege deıin kóterýdi usynǵan edi. Onyń aıtýynsha, 2040 jyldardyń basynan azamattarǵa yntymaqty zeınetaqy taǵaıyndaý toqtatylady. Bul rette bıýdjetten tólenetin bazalyq zeınetaqynyń aǵymdaǵy ósý parametrleri zeınetkerlerdiń bolashaqta baqýatty ómir súrýin qamtamasyz etpeıdi. Bazalyq zeınetaqy boljamdy ınflıasııaǵa ındekstelgen eń tómengi kúnkóris deńgeıine baılanysty.
«Halyk Finance» basqarma tóraǵasynyń keńesshisi Murat Temirhanovtyń aıtýynsha, zeınetaqy qarajatyn merziminen buryn paıdalaný turǵyndardy qartaıǵanda ómir súrýin qamtamasyz ete almaıtyn zeınetaqymen qaldyrýy múmkin. Ári bul jyljymaıtyn múlikti satyp alýǵa belgilenetin baǵa deńgeıine teris áser etedi. Mysaly, 2025 jyly BJZQ-dan sheship alynǵan qarjynyń basym bóligi turǵyn úı satyp alýǵa jumsaldy. 2025 jyldyń qorytyndysynda elimizde bastapqy turǵyn úı naryǵyndaǵy baǵa 15,7%-ǵa ósti (Astanada – 17,4%, Almatyda – 19,8%). Qaıtalama naryqta jyljymaıtyn múlik 14,6% (Astanada – 10,9%, Almatyda – 25,4%) qymbattady. Turǵyn úı baǵasynyń ósýi 2025 jyly ınflıasııanyń negizgi draıverine aınaldy.
Jalpy, bolashaq zeınetaqynyń mólsheri resmı eńbek ótiline, jalaqynyń deńgeıine, zeınetaqy jarnalarynyń turaqtylyǵyna, BJZQ ınvestısııalyq kirisine, 1998 jylǵa deıingi ótiliniń bolýyna (yntymaqty bóligi úshin) baılanysty.
Qarjyger Venera Janalına BJZQ-dan 40 jastaǵy azamattyń jetkilikti mólsherden asatyn 5 mln teńgeni merziminen buryn alýy bolashaq zeınetaqyny 4–7%-dyq tarmaqqa azaıtatynyn eskertedi. Mundaı jaǵdaıda salymshy aı saıyn shamamen 40 myń teńge joǵaltady. Azamattardyń uzaqmerzimdi kiristerin qorǵaý úshin jetkiliktilik shegin arttyrý qajet. V.Janalına qoldanystaǵy shekterdiń kiristiń 40%-yn almastyrýǵa kepildik bermeıtinin, sondyqtan olardy arttyrý turaqtylyq úshin qajet ekenin atap ótti.
Sarapshynyń aıtýynsha, konservatıvti naqty kiristilik 0,4% shamasynda bolsa, zeınetaqy aıyna shamamen 180–185 myń teńgeni quraıdy. Eger jyldyq 2% deńgeıindegi turaqty naqty kiristilikti boljaıtyn bolsaq, onda qorytyndy tólem aıyna 250 myń teńgege jetýi múmkin. Al 40 jastaǵy er adam BJZQ-da jınaqtalǵan 11,72 mln teńgeniń 5 mln teńgesin alyp, shotta 6,72 mln teńge qaldyrsa, salymnyń ınvestısııalyq kiristiligi 30–31%-dan 27%-ǵa deıin tómendeıdi. Aqshalaı mánde bul bolashaq zeınetaqyny shamamen, 0,4% kiristilik kezinde naqty mánde aıyna 20-25 myń teńgege deıin, 40 jasta 5 mln teńgeni merziminen buryn alý bolashaqtaǵy kiristilik koeffısıentin 4–7%-dyq tarmaqqa azaıtady. Demek BJZQ-daǵy ózgerister qazirgi 40–45 jastaǵy azamattardyń alańsyz qarttyǵyn qamtasyz etýge baǵyttalyp otyr.
