О́tkenniń ólshemi jańaǵa shek bolmaıdy

Aýyl sharýashylyǵy sala­syna Úkimet naqty qoldaýlar kórsetip otyr. Onyń mysaly óńirlerdegi agroónerkásip ke­shen­deriniń ekonomıkalyq taby­synan anyq baıqalýda. Aıta­lyq, oblystaǵy aýylsharýashy­lyq óndirisiniń naqty kólem ındeksi toǵyz aıda 100,4 paıyzdy qurapty. Bıylǵy boljam boıyn­­sha agroónerkásip salasy­nyń jalpy ónimi 73 mlrd. teńgeni quramaq eken. Bul ótken jylǵy kórsetkishten 7,0 % joǵary. О́tken jyly óńirdiń agrar­lyq salasyn qoldaý úshin bar­lyq kózderden 8,3 mlrd. teńge bólingen. Bıyl bul qoldaý 11,5 mlrd. teńgeni qurapty. Sonyń nátıjesinde, aǵymdaǵy jyly aýylsharýashylyq daqyldary sebilgen alqaptardyń kólemi ul­ǵaıyp, barlyǵy 513,0 myń gek­tardy quraǵan. Bul ótken jyl ólshemimen salystyrǵanda  16,0 myń gektarǵa nemese 3,3 % artyq. Agroónerkásip salasyna jaýap beretin basshylar men mamandardyń qazirgi basty mindetteri de aıqyn. Ol – aýyl sharýashylyǵy jerlerin tıimdi jáne utymdy paıdalaný. Ony qamtamasyz etý úshin aldymen oblystaǵy egistik jerlerdi «túgendeý» qajet. Bul jumysqa ústimizdegi jyly 20,0 mln. teńge qaralypty. Nátıjesinde bos jatqan 115,0 myń gektar jer anyqtaldy. Bile-bilsek bul óńirdegi jalpy egistiktiń 15,0 paıyzy eken. Bıyl oblys dıqandary 230 myń gektar jerden masaqty dán­di daqyl jınady. Jalpy túsim 377,0 myń tonnany qura­ǵan. О́nimdilik ótken jylmen salystyrǵanda 15,5  paıyzǵa artypty. Iаǵnı, ár gektardan 16,4 sentnerden ónim alynǵan. Aýyl sharýashylyǵy sala­syn­daǵy negizi baǵyttardyń biri – joǵary rentabeldi daqyl­dardy egý kólemin ulǵaıtý bolyp tabylady. Bıyl oblysta qant qyzylshasynyń kólemi 7,0 myń gektardy qurap otyr. Bul onyń sońǵy eki jylda 10 esege deıin ulǵaıǵanyn kórsetedi. De­gen­men aldaǵy tórt jylda qy­zyl­­sha alqaptaryn 12 myń gek­tar­ǵa deıin kóbeıtý josparlanýda. Aǵymdaǵy jyly óńirdegi maıly daqyldar alqaptary 14,0  paıyzǵa, kókónister 8,5 paıyzǵa jáne kartop alqaby 25,0 paıyz­ǵa artqan. Jańa otyrǵyzylǵan jemis-jıdekter men júzimdik­ter kólemi 3,0 myń gektarǵa jýyqtapty. Eger jemis egý jumystary osy baǵytta jalǵa­satyn bolsa, aldaǵy úsh jylda oblysty osy ónimdermen tolyq qamtamasyz etýge múmkindik týady, deıdi oblys agroóner­kásip kesheni mamandary. Oblysta jylyjaı salý ju­mystary da  qarqyndy júrgizi­lýde. Aǵymdaǵy jyly olardyń sany 304-ke  jetipti. Aýylsha­rýashylyq mamandary taǵy 100 jylyjaı salynbaq deıdi. «Nege?» degen saýalǵa olar: «Bizdiń jylyjaılardan jınalatyn ónim áli de bolsa oblys turǵyn­darynyń kókóniske degen maý­symaralyq suranysyn tolyq jabýǵa jetpeıdi. Soǵan baıla­nysty, jyl saıyn qystyń sońynda jemister men kókónis­terge baǵanyń ósýi baıqalady. Sondyqtan, bizge jylyjaılar men odan jınalǵan mol ónimdi uzaq merzimge saqtaý kerek. Qa­zir biz ónimderdi saqtaý ınfra­qurylymyn qalpyna keltirýge, qoldanystaǵy kók­ónis qoımala­ryn jón­deýge jáne jańalaryn salýǵa kiristik», deıdi. Dese degendeı, búginde ob­lysta syıymdylyǵy 60 myń tonna bolatyn 60 kókónis qoımasy bar. Biraq olar­dyń basym bóligine aǵym­daǵy jóndeý ju­mystaryn júrgizý qajettigi sezilýde. Sondyqtan «Taraz» áleý­met­tik-kásipkerlik korporasııasy syıym­­dylyǵy 5 myń tonna bo­latyn jemis-kókónis qoı­masy­nyń qury­lysyn bastapty. Onyń qurylys jumysy búginde aıaqtalýǵa ja­qyn. Oblysta azyq-túlik qoryn turaqtandyrý úshin jaqynda ol bıylǵy ónimderdi qabyldaı bastaıdy. О́ńir dıhandary úshin mańyz­dy problemalardyń biri – sý tapshylyǵy. Bul oblys turǵyn­daryn qaı kezde de tolǵandy­ryp otyrǵan másele. Sondyq­tan sý tapshylyǵynan qutylý­dyń bir joly tamshylatyp já­ne jańbyr­latyp sýarý, nóldik jáne mını­mal­dy tehnologııa­lar­dy qoldaný deıdi ǵalymdar. Azǵantaı ylǵal­dy sonda ǵana utymdy paıda­lanýǵa bolady eken. Sondyqtan bıyl 1400  gektar alqap tamshy­latyp sýarý tehnologııasymen qam­tylypty. Al ylǵal saqtaý teh­nologııasy (nóldik jáne mını­maldy tehnologııa degenimiz osy) 17 myń gektar alqapqa engizilgen. Aǵyn sýdyń kóbisi aryq boıynda, ıaǵnı «jol-jónekeı» ysyrap bola­­tyn­dyqtan 165 shaqyrym kanal, 52 sý sharýashylyǵy júıe­si men sý qurylymdaryn aǵym­daǵy jóndeýden ótkizýge oblystyq bıýd­­jetten 311,0 mln. teńge qar­jy bólinipti. Búgingi tańda 28 ny­sanda jóndeý jumystary aıaq­tal­ǵan. Qalǵany qarasha aıy­nyń sońy­na deıin aıaqtalady dep kútilýde. Respýblıkalyq bıýdjetten berilgen 1,0 mlrd. teńgege jýyq qar­jyǵa Jýaly aýdanyndaǵy «Teris-Ashybulaq» sý qoımasy, Qordaı aýdanyndaǵy «Qaqpatas» sý qoı­masy, Shý aýdanyndaǵy «Sol jaǵa­laý» magıstraldy ka­na­ly, Jambyl aýdanyndaǵy «Raıs», «Talas-Asa» magıstral­dy kanaldary kúrdeli jóndeýden ótkizilip jatyr. Al sý sharýa­shylyǵy júıeleri nysanda­ry­nyń aǵymdy jóndeý jumysta­ryn jalǵastyrýǵa aldaǵy eki jyl­da 713,0 mln. teńge bólinbek. Ob­lys agro­ónerkásip salasynyń bas­shy­lary dıhan-kásipkerlerdiń sý jetkizip berýge degen suranys­ta­ryn osy­laısha birtindep sheshpekshi. Oblys aýyl sharýashylyǵy bas­qarmasynyń aldynda eginshilikti damytýmen birge agrarlyq salada mashına-traktor parkin jańartý problemasy da tur. Bıyl jyl basynan beri jalpy quny 2,5 mlrd. teńgeni quraıtyn 232 jańa tehnıka alynypty. Jalpy, jańa tehnolo­gııalardy keńinen endirýge, ónimdi­ligi joǵary aýylsharýa­shylyq teh­nıkasyn satyp alýǵa tek iri sharýashylyqtardyń ǵana kúshi jetetini belgili. Alaıda, on­daı baı sharýashylyqtardyń qa­tary az. Sondyqtan, aýdan ákim­deri agroqu­rylymdardy biriktirý jáne irilendirý jumys­taryn nazarda ustaýy qajet sııaqty. Oblysta mal basynyń ósip, et, sút, jún jáne jumyrtqa ón­dirýdiń ulǵaıa túsýi qýantady. Asyl tuqym­dy mal sharýashy­lyq­tarynyń sany da arta tústi. Bıyl 3 sharýashylyq asyl tu­qymdy mal sharýashylyǵy márte­besin alypty. Sonyń nátı­je­­sinde, óńirde asyl tuqymdy mal­dyń úles salmaǵy kóbeıe túsýde. «Sybaǵa» baǵdarlamasynan da qur qalyp jatqandar joq eken. Malsaq jandarǵa arnalǵan baǵdar­la­ma aıasynda iri qara mal satyp alý úshin nesıe alýǵa 633,0 mln. teńgege 82 tap­syrys maquldanǵan. Jyl basy­nan beri osy baǵdarlama boıyn­sha 79 sha­rýa­shylyq sýbek­ti­­leriniń tapsy­rys­tary qabylda­nypty. Sóıtip olarǵa iri qara mal satyp alý úshin barlyǵy 598,0 mln. teńge nesıe berilgen. Bıyl oblystyń aldaǵy tórt jylǵa arnalǵan et baǵytyndaǵy mal sharýashylyǵyn damytý baǵ­darlamasy bekitildi. Osy baǵdar­lama boıynsha iri qara mal sany, onyń ishinde, et baǵy­tyndaǵy mal basy men sıyr eti ekspor­tynyń kólemi arta túspek. Aýyl sharýa­shy­lyǵy óndirisiniń artýy­men qa­tar ony qaıta óńdeý sala­sy da qar­qyndy damýda. Jyl basynan beri aýylsharýa­shylyq ónimderin qaıta óńdeý kásip­oryn­dary men sehtary arqyly 22,0 mlrd. teńgeniń ónim­deri óndirilgen. Bul ótken jyl­dyń osy kezeńimen salystyr­ǵanda 1,9 esege artyq. О́tkenniń ólshemi jańaǵa shek bolmaıdy eken. Bul bizdiń óńir ekonomıkasynyń ótkenin saralap, aldaǵy josparlaryn elekten ótkizgende túıgen oıymyz. Kósemáli SÁTTIBAIULY. Jambyl oblysy.