Jańa ǵasyrdy jasampazdyqpen bastaǵan memleket

1991 jylǵy 16 jeltoqsan – el tarıhynda altyn áriptermen jazylǵan kún. Elimiz táýel­sizdigin alǵanda halqymyzdyń bostandyǵyn ańsaǵan azamattarymyzdyń shynaıy qýan­ǵa­nyn kózimiz kórdi. Árbir ultjandy adam qa­zaq­tyń tili men dili, dini qaıta oralǵanyn, azat­tyqqa qol jetkenin anyq sezindi. О́zim de el ishinde halyqpen birge eńbek ettim. Elimiz táýelsizdik alǵanǵa deıin de, keıin de «Jetisaı» agro­fırmasyna basshy­lyq jasadym. Biraz ýaqytqa deıin agrofırma ujymyn saqtap otyrdyq. Sharýa­shy­lyqta jú­geri, baqsha, kókónis, jibek pil­lá­sin, et, sút, maqta óndirdik. Mal azyǵyna qajetti jem-shóp qoryn daıyndadyq. 1990 jyldardyń orta tusynda ózge óńirlerde ishki ekonomıkalyq daǵdarystar oryn alyp, óndirister toqtap qalyp jatty. Sol kezde maqta óndirýshiler kóp qınala qoıǵan joq. О́ıtkeni, maqtanyń baǵasy jo­ǵary boldy. Soǵan oraı halyqtyń tabysy da jaman emes edi. Árıne, týyndap jatatyn máselelerdi ýaqtyly sheship otyrdyq. Elimizdiń memlekettik josparly júıe­den naryq ekonomıkasyna kósh­ken kezeńin halyqpen birge bastan ótkerdik. Memleketpen esep-qısaby­myzdy ajyratyp alǵannan keıin, halyqtyń tıesili jer úlesi men múlik paıyn taratyp berdik. Barlyǵy ádil júr­gizildi. Ol úshin shyǵarylǵan Mınıstrler Kabınetiniń múlik paıyn, jer úlesin qalaı esepteý týraly arnaıy erejesi boldy. Sharýashylyq­tyń jalpy jınalysynda kimge qansha úles tıesili ekendigi sheshilip, 43 adam­nan turatyn komıssııa qurylyp, asa uqyptylyqpen bólis jasaldy. Bizdiń ujym­da eshqandaı artyq-kem sóz bolǵan joq. Keıbir óńirlerde jer daýy aıqaı-shýǵa ulasyp jatqanyn estip júrdik. Alaıda, bizdiń sha­rýashylyqta qansha jyl ótse de «Meniń úle­sim durys berilmedi», degen eshkim bol­ǵan emes. Árbir turǵyn áli kúnge deıin rı­za­shy­lyǵyn aıtady. Sebebi, barlyq esepteý el­diń aldynda jarııalylyq jaǵdaıynda ótti. Aıta ketýim kerek, 1990 jyldar­dyń basynda burynǵy Keńes Odaǵy tusyndaǵy júıe de, baılanys ta úzildi. KSRO boıynsha ár zaýyt ózi mamandandyrylǵan qural-jab­dyqty ǵana shyǵaratyn edi. Ár respýblıkadan kelgen qural-jabdyqtardan tutas bir teh­nıkany qurastyryp jasaıtyn zaýyt taǵy bir qalada bolatyn. Ortalyq bılik Qazaqstandy negizinen shıkizat óndirýshi retinde paıdalanyp keldi. Eski tehnologııamen ónim shyǵaratyn zaýyttar toqtap qaldy. Elde jumyssyzdyq beleń aldy. Aılap eń­bek­aqy, jyldap zeınetaqy berilmedi. Elektr energııasy jetispeı, jaryq óship jatty. Kóptegen eldi mekender jaryqsyz otyrdy. Kógildir otyn da joq. 1992-1993 jyldary rýbl saban aqshaǵa aınaldy. 1993 jyly 15 qarashada tól teńgemiz qoldanysqa enip, hal­qy­myzdyń mereıi bir ósken edi. Barlyq prob­lemalarymen jeke-dara qalǵan Qazaq­stan­dy Memleket basshysy N.Nazarbaev bú­kil qıyn­dyqtan alyp shyqty. Ishki ekono­mı­kalyq jaǵdaıdy durystap alýǵa basa mán berdi. Eldiń jaǵdaıyn kóterýdiń bir joly – ınvestısııa tartý ekeni belgili. Osy oraıda Elbasy kórshi jáne kóptegen alys sheteldermen yntymaqtastyq baılanys ornatty, qanshama saparlarǵa shyǵyp, kelis­sózder júr­gizdi. Qazaqstanǵa ınvestısııa tartý jo­lynda Nursultan Ábishulynyń atqarǵan qyzmeti ushan-teńiz. О́ndiris oryndaryn jańa zaman suranysyna qajetti taýarlar shy­ǵarýǵa beıimdedi. Saıası-ekonomıkalyq re­formalar sátti júzege asyryldy. Biz so­nyń arqasynda úlken qıyn­dyqtardy jeńe bildik. 1998 jyldyń sońyna qaraı elimiz ekono­mıkalyq tabystarǵa qol jetkize bastady. 1997 jyly jańa el orta­lyǵyn tańdap, Al­ma­tydan Aqmolaǵa – qazirgi Astanaǵa kóshi­ril­di. Sol kezeńde halyqtyń da bolashaqqa degen senimi nyǵaıyp, úlken serpilis bas­taldy. Memleketimiz quqyqtyq, saıası-eko­no­mıkalyq turǵyda jan-jaqty qalyptasty. El táýelsizdiginiń 20 jyldyǵynda Qazaq eliniń qol jetkizgen tabystary da az emes. Qazaqstan – demokratııaly, zaıyrly, qu­qyqtyq jáne áleýmettik memleket. 20 jyl ishin­de osy maqsatta irgeli ister atqaryldy. Jańa elor­damyz – Astana qalasy álem elderi sanasatyn, pikir almasatyn saıası-mádenı ortalyqqa aınaldy. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev bıylǵy halyqqa Joldaýynda táýelsizdik jyldarynda el ekono­mıkasyna 126 mıllıard dollardan astam sheteldik ınvestısııa tartylǵanyn, Qazaqstannyń halyqaralyq rezervinde búginde 74 mıllıard dollarǵa jýyq qarjy bar ekenin aıtty. Sonymen qa­tar, biz álemniń 126 eline 200-den astam ónim túrin shyǵaramyz. Ishki jalpy ónim ósimi 2010 jyly – 7 paıyz, ónerkásip ón­dirisi – 10 paıyz, óńdeý ónerkásibi 19 paıyz mólsherdi qurady. Ulttyq ál-aýqat deńgeıi jóninen álem memleketteriniń reıtınginde Qazaqstan ótken jyly 26-satyǵa ilgerilep, 110 el arasynan 50-shi orynǵa kóterildi. 1994 jyly jan basyna shaqqandaǵy ishki jal­py ónim 700 dollardan sál ǵana asatyn bol­sa, bıyl bul kórsetkish 12 eseden artyq ósip, 9 myń AQSh dollaryna jetti. Elbasy álemdik tájirıbede óz táýelsizdiginiń alǵash­qy 20 jylynda mundaı nátıjege eshqandaı el qol jetkize almaǵanyn atap kórsetti. Elimizde ótken jyldan bastap jedeldetilgen ekonomıkalyq jańǵyrtýǵa ba­ǵyt­talǵan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý­dyń 2010-2014 jyl­darǵa arnalǵan memlekettik baǵdar­lamasy júzege asýda. Sońǵy jyldary óńirlerdi kógildir otyn­men qamtý jumysy júıeli júrgizilip keledi. Aıtalyq, osy kúnge deıin О́zbekstan gazyn paıdalanyp kelgen ońtústik óńirdiń bir­qa­tar aýdandary Qazaqstannyń óz gazymen qamtylatyn bolady. Búgingi tańda «Beıneý-Bozoı» gaz qubyry jobasy júzege asyp jatyr. Bul – Elbasy nazaryndaǵy mańyzdy joba. Osy jobanyń arqasynda Almaty, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Qyzyl­orda oblystary kógildir otynmen qamtylady. Elbasy 17 sáýirde ótken Úkimettiń ke­ńeı­tilgen otyrysynda barlyq sala boı­yn­sha naqty tapsyrmalar berdi. Memleket basshysynyń alǵa qoıǵan mindetterin sanamalap qaıtalap aıt­paı-aq, atqarýshy bılik ony oryndaýy kerek. Arada úsh aı, alty aı ótkende «Elbasynyń osyndaı tapsyrmasy boldy, onyń osynshasy oryndaldy, áli kún tártibinen túspegeni munshama» dep esep berip otyrǵany jón. Aıtalyq, aýyz sý baǵ­dar­lamasyn júzege asyrýǵa munsha qarajat bó­lindi, onyń osynsha kólemi ıgerildi. Naqty qaısy óńirde, qandaı eldi mekender sýmen qamtyl­ǵanyn respýblıka boıynsha jarııalap otyrýymyz kerek. Sonda jarııalylyq bolady. Áıtpese, myna oblysta 25 aýyl sýmen qamtyldy, oǵan munsha aqsha jumsaldy degendeı jalpylama málimetterdiń qajeti joq. Sondyqtan qazir respýblıkalyq bıýd­jet­ten qomaq­ty aqsha bólinýde. Al onyń qalaı júzege asyp jatqanynan búkil halyq habardar bolýy kerek. Máselen, elimizdiń qaı qıyryndaǵy bolsa da bir aýyl taza aýyz sýǵa qoly jetip jatsa, ol bárimiz úshin, qazaq halqy úshin qýanysh. Búgingi tańda aýyz sýǵa jary­maı otyrǵan aýyldar oń­tústikte de, soltústikte de, batys pen shy­ǵys­ta da jetkilikti. О́ıtkeni ertede tar­tylǵan sý qubyrlary tozǵan nemese buryn sý alyp kelgen aımaqtarmen qarym-qaty­nastary úzilip qalǵan. Elbasymyz 2020 jylǵa deıingi eldiń strategııalyq baǵdarlamasyn belgilep berdi. Ol júzege asqan kezde Qazaqstan halqynyń ál-aýqaty men ekonomıkalyq jaǵdaıy ál­de­qaıda joǵary bolady. «Dúnıejúzilik stan­darttarǵa saı ómir súrý kórsetkishi oryn­da­la ma?» desek, mindetti túrde oryndalady! Qazirdiń ózinde aýyl sharýashylyǵyn alǵa bastyrý jóninde qanshama baǵdar­lamalar qabyldanyp jatyr. О́ńirlerge barǵanda 2020 jylǵa deıingi eldiń strategııalyq baǵ­darlamasyn halyqpen birge talqyladyq. Halqymyz bul baǵdarlamadan úlken úmit kútip otyr. Ár kezeńge bólingen, qaı jyly qandaı keshendi ister atqarylatyny kórinip tur. Alaıda, baǵdarlama qabyldandy eken dep eshkim arqany keńge salyp, qarap otyrmaýy kerek. Ol – búkil­halyqtyq is. Er­terekte eki márte Eńbek Eri Ybyraı Jaqaev Jazýshylar odaǵynda jaryssózge shyqqanda: «Dıqan ketpenine, qoıshy taıa­ǵy­na, jazýshy qalamyna yqtııat bolsyn», dep úsh aýyz sózben sózin doǵarǵan eken. Ne degen tereń maǵynaly sóz?! Ár adam óziniń istep jatqan jumys ornynda kózdelgen mejege úles qossa, júzege aspaıtyn baǵdarlama bolmaıdy. Bizdiń elimiz 20 jyldyǵyna, Allaǵa shúkir, aýqymdy jetistikterimen kelip otyr. Qazir barlyq jerde ózgeris kóp. Qala da, aýdan ortalyqtary men aýyldar da jańa ǵasyrdyń tehnolo­gııasyn paıdalanýǵa kósh­ti. Onyń barlyǵyn halyq kórip otyr. Janymdy qınaıtyn bir jáıt bar. Qazaq eliniń jetistikteri týraly aıta qalsań, keıbireýler aǵat pikir aıtyp jatady. Eldiń ósip-óngenin kórmegen adamnyń oı-órisi tómen dep oılaımyn. О́zińiz qandaı bolsa­ńyz, aınalańyz­daǵyny solaı kóresiz. Dúnıe – ishińizdegini kórsetetin aına. Oıy kelte adamdar oıyna kelgenin aıta beredi. Qoǵamnyń damýyna Parlament depý­tat­ta­ry da aıtarlyqtaı úles qo­syp keledi. «Nur Otan» partııasy depýtattyqqa saılaý kezinde óz qyzme­tinde aýdan men óńirde abyroıǵa bólengen azamattardy tańdap iriktep aldy. Múmkin tájirıbeleri jetpeı ja­ta­tyn tustary da bar shyǵar. Negizinen teris jaǵynan minezdeme almaǵan azamattar. Mu­ǵalim, ekonomıst, zańger nemese ǵalym bol­syn, óndiris orynda­rynda istep kelgender. Aýyzbirshilik bar jerde jumys júredi. Birlik, yntymaq bolmasa, kez kelgen ujymda jumys júrmeıdi. О́mir men eńbek jolymda mundaı jáıtke ábden kózim jetken. Ujymda aıtys-tartys bolsa, jumys júrmeıdi, tek qana bir-birin ańdıdy. Bir-birin súrindiretin oqıǵa izdeıdi. Depýtattardyń da alda turǵan maqsaty zań shyǵarmashylyq isi arqyly elimizge qajetti zańdardy der kezinde shyǵaryp, 20 jyldyqty eńbek ónimdiligimen qarsy alý. Basty zań­dardyń barlyǵy qabyldandy deýge bolady. Búgingi tańda qoldanys­taǵy zań­darǵa tolyqtyrýlar men ózgerister kóbirek engizilip jatyr. Eń bastysy, halyqqa tıimsiz jaǵyn boldyrmaý. Qoǵamǵa, halyqqa, ekono­mıkaǵa tıimdi zańdyq normalardy qol­dap, memleke­timizdiń órkendeýine, turǵyn­dar­dyń ál-aýqatynyń artýyna jaǵdaı jasaı­tyn zańnamalyq aktiler qabyldanýy tıis. Bizdiń qoǵamdy teris jaǵynan kórsetip turǵan kórinistiń biri – sybaılas jem­qor­lyq. Onymen arnaıy kúresý úshin zań da qa­byldandy. Aıta­lyq, depýtattar, bilikti zań­gerler árbir zań qabyldanǵanda onyń bir nor­masynan sybaılas jemqorlyqqa jol beriletin tusy joq pa dep muqııat qarap oty­rady. Sybaılas jemqorlyq áreketke qulqu­nyn shekteýdi bilmeıtin, ımandylyqty boı­ǵa jımaǵan, qana­ǵatqa toqtam jasaı almaı­tyn, tek qara basynyń qamyn kúıtteıtin adamdar baryp jatyr dep oılaımyn. Ondaı adamdar búkil qoǵamǵa kir keltiredi. О́tken jyly Qazaqstan EQYU-ǵa tór­aǵa­lyq etken kezde jáne osy halyqaralyq bedeldi uıymnyń Astanada Sammıtin ótkizgen tusta bizdiń eldiń beıbitshilikti maqsat etken basty baǵyty, Elbasynyń abyroıy álemge aıqyn kórindi. Astanaǵa sheteldik meımandar da jıi kelip júr. Shetel parlament­teri­niń depýtattary da kelip, qazaqstandyq árip­testerimen júz­de­sedi. Sondaı basqo­sý­larda Qazaq­stannyń Ortalyq Azııadaǵy bedeldi memleket ekeni, ómirsheń bastamalary arqyly álem nazaryn ózine aýdaryp otyr­ǵany mártebeli meımandar tara­pynan jıi aıtylady. Sonyń barlyǵy memleketimizdiń órkendeý jolyna berilgen ádil baǵa dep bilemin. Men Qazaq memleketiniń dúnıe júzi qur­met­teıtin abyroıly el atanyp, ekono­mı­ka­lyq-áleýmettik jaǵdaıy joǵary bolýyn, el turǵyndarynyń densaýlyǵy myqty, er­teńgi kúnge degen senimderi nyq, mádenıetti, adal eńbekti jany súıetin azamattar bo­lýyn tileımin. Turaqtylyǵy saqtal­ǵan, ynty­ma­ǵy jarasqan Qazaqstandy, órkenıet bıiginen oryn alǵan memleketimizdi kórgim keledi. Mysaly, tipti shetelderdegi qan­dasta­ry­myz qıyndyqtardy bastan keshe júrip, ana tilin, salt-dástúrin umytpaǵan. Solaqaı saıasat júrgi­zilgen Keńes ókimeti tusynda tilimizdi, dilimizdi álsiretip alǵan shy­ǵarmyz, endi táýelsizdigimiz qolǵa tıgen tusta ult­tyq rýhymyzdy jo­ǵaltpaýymyz qajet. Qa­lyp­tasqan salt-dástúrimizdi saqta­ǵan halyq bol­ǵanymyz jón. Ásirese, ıslam dininiń negizgi qaǵıdalaryn ustana bilýimiz qajet. Osy ulttyq erekshelikterimizdi qadirleı bil­sek, elimiz de órkendeıdi, halqymyz da aman-esen jańa ǵasyrlarǵa jete beretini sózsiz. Bar arman-tilegimiz – osy. О́stemir BEKTО́REEV, Parlament Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» HDP Májilistegi fraksııasynyń  múshesi.