Dinı ekstremızmmen kúres kúsheıtilýi tıis

Qazirgi tańda dinı-ahýal jaǵ­daıynda jalpy ekstremızm degen termınge zertteýshiler ortaq bir naqty mazmun beretin balama sóz tapqan joq. Ár ǵalym ózinshe sóz saptaıdy. Bir anyǵy, qoǵam úshin bul – úlken qaýipti qubylys. Endi osy ekstremızmniń maǵynasyn obektıvti túrde túsindirip kóre­lik. Ekstremızm (ehtgemus) degen latyn tilinen engen termın, sóz­dik máni sońǵy, shetki degen maǵy­nany bildiredi, al saıası maǵy­na­sy shekten shyqqan kóz­qaras pen is-áreket arqyly erekshelenetin kúrdeli áleýmettik fenomen. Sony­men qatar, bul – tikeleı nemese janama túrde parlamenttik demokratııany joqqa shyǵaratyn saıası qyzmet túri. Ekstremızmniń negizgi belgileri: birinshiden, memlekette dıktatýra ornatýdy ashyq jarııalaıdy, ıaǵnı bul degenińiz eldegi azama­t­tardyń saıası jáne azamattyq quqyqtaryn kemsitý; ekinshiden, eldegi konstıtýsııalyq kurylym­dy úzildi-kesildi moıyndamaıdy, ony zorlyq-zombylyq kúshimen joıýǵa jáne bılikti zańsyz basyp alýǵa ashyq túrde nasıhattaıdy; úshinshiden, zańsyz qarýly jasaq­tar qurady; tórtinshiden, elde áleýmettik, násildik, ulttyq, til jáne dinı alaýyzdyqty qozdyra­dy, sonymen qatar, osy erekshelikter boıynsha azamattardyń qu­qyǵyn shekteýdi maqsat etedi; besinshiden, elde belgili bir ulttyń nemese dinı konfessııanyń tota­lıtarlyq rejimin ornatýǵa umtylady. Sonymen, «dinı ekstremızm» degenimiz – qoǵamdaǵy dástúrli dinniń qundylyqtaryn joqqa shyǵarý. Dástúrli dinge jat «ıdeıany» belsendi nasıhattaý. Zaıyrly qoǵamǵa qarsy áreket etý. Qoǵamǵa belgili bir dinı konfessııa boıynsha óz túsinikteri men kózqarastaryn nasıhattaý. Joǵaryda atalǵan is-áreket­terdi jasaıtyndardy, sáıkesin­she, ekstremıster deıdi. Sońǵy jyldary ekstremıster óz maqsat­taryna jetý úshin «qandy terrorlyq» áreketti qural re­tinde qoldanyp, álem jurt­shylyǵyn alań­datyp otyr. Aıtqandaı, ekstremızm­niń qaı túri bolsa da tutas álemge, memlekettiń ulttyq qaýipsizdigine, eldiń aýmaq­tyq tutastyǵyna, azamattardyń quqy­ǵyna jáne bostandyǵyna úlken qaýip tóndiredi. Kez kelgen el úshin dinı ekstremızmniń eń qaýip­ti túri – dinı urandy búr­kemelep ulttar jáne dinder arasyna ot qoıyp, shaǵystyrý. Onyń arty úlken qaqtyǵystarǵa ákeledi. Dinı ekstremızmniń negizgi maqsaty – óz dininiń basqa dinı konfessııalarǵa basym ekenin májbúrli túrde moıyndatý. Odan qala berdi, halyqqa óz dinderine saı quqyqtyq normalardy jasap, bólek memleket qurý. Dinı ekstremızm – dinı fana­tızmniń shekten shyqqan túri. Kez kelgen ekstremızmniń máni – olardyń pikirlerine qosylmaǵan­darǵa zorlyq-zombylyq kórsetý. Dinı ekstremızm álemdi ózderiniń shekten shyqqan kózqarasy men dinı fanattyq ıdeologııasyna sáıkes qaıta qurýǵa tyrysady. Dinı ekstremızm – terrorızmniń eń sońǵy satysy. Biz ómir súrip otyrǵan álemde dinı ekstremızm qanatyn keńge jaıyp, halyqara­lyq deńgeıge jetken. Dál qazirgi ýaqytta halyqaralyq ekstremızm jáne terrorızmmen tıimdi kúresý úshin álemdik qoǵamdastyqty birigip kúsheıtý qajet. Álem­degi kez kelgen memleket bul kesapatqa qar­sy kúresti jeke ózi júrgizýi óte qıyn. Osyǵan baı­la­nysty 2006 jyl­ǵy 8 qyr­kúıek­te BUU Bas Assambleıasy «Ǵa­lam­dyq terrormen kúres» stra­tegııasyn qabyldady. Bul qujat­ta BUU-ǵa múshe memleketter ekstremızm men terrorızmniń barlyq pishinin bir jaqty aıyp­taıdy jáne osyǵan qarsy tyǵyz yntymaqtastyq arqyly áreket etýge daıyn ekendigin kórsetedi. Strategııany ár memleket shy­naıy túrde iske asyryp jatsa, dinı ekstremızm men kúres shyn máninde óz nátıjesin berer edi. Elimizde 2005 jyldyń 18 aqpanynda «Ekstremızmge qar­sy is-qımyl týraly» Zań qabyl­dan­dy. Osy zańnyń 10-baby «Qazaq­stan Respýblıkasy memlekettik organdarynyń shet memleketter­diń organdarymen jáne halyqar­a­lyq uıymdarmen ekstremızmniń aldyn alý, anyq­taý jáne jolyn kesý sala­syn­daǵy ózara is-qımyly» dep ata­lady. Osy bap joǵaryda atalǵan BUU-nyń «Ǵalamdyq terrormen kúres» strategııasyna sáıkes edi. Demek, elimiz atalǵan strategııadan bir jyl buryn qabyl­danǵan zańy arqyly ekstremızm men terrorızmge qarsy basqa memlekettermen birigip kúresýge ábden daıyn. Qazaqstan ózi tarapynan aı­maqtyq beıbit ómirdi, qaýipsiz­dik­ti jáne turaqtylyqty qam­tama­­syz etý, sonymen qatar, demokra­tııalyq, ádil jáne utym­dy saıası, ekonomıkalyq halyq­aralyq tár­tip ornatý úshin qolynan kelgen­niń bárin jasap jatyr. Sonyń bir mysaly retinde Qazaqstannyń 1996 jyly «Shanhaı bestigi» degen ataýmen qurylyp, 2001 jyl­dyń 1 maýsymynan bastap Shanhaı yntymaqtastyq uıymy atal­ǵan qurylym aıasyndaǵy ekstre­mızm men terrorızmge qarsy naq­ty is-sharalaryn aıtýǵa bolady. Qazaqstan ózi múshe bolyp tabylatyn Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy aıasynda da halyq­aralyq ekstremızmmen kúresin jalǵastyrýda. 2000 jyly TMD-ǵa múshe memleketter arnaıy antıterrorlyq ortalyq qurǵan. Ortalyq TMD-nyń arnaıy sala­lyq organy bolyp tabylady jáne TMD-ǵa múshe memleket­terdiń quziretti organdarynyń arasyndaǵy baılanysty úıles­tirýdi qamtamasyz etedi. Sonymen, sońǵy jyldary ekstremıstik jáne terrorlyq áreketter álem elderi úshin jańa myńjyldyqtyń bas aýrýy bolyp otyr. Álemdik qoǵamdastyq atalǵan jahandyq problemany sheshý jolynda kúsh biriktirmese, bul qater beleń ala túsýi ábden yqtımal. Osy oraıda qaýipsiz­dikti qamtamasyz etýde adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn saqtaý memlekettiń birden-bir negizgi baǵyty bolyp tabylady. Qoryta aıtqanda, jańa zaman jaǵdaıynda, ıaǵnı konfessııalyq toptardyń saıası qaıshylyqtary kezinde joǵaryda atalǵan másele­ler erekshe mańyzǵa ıe jáne olardy eńserý barysynda Qazaq­stannyń saıası-quqyqtyq qury­ly­my men ulttyq erekshelikteri esepke alynyp otyrýy tıis. Jeksenbaı DÚISEBAEV, Májilis depýtaty.