Endi saılaýshylar aldynda ne deımiz?

Qyzylorda oblysyndaǵy bar­lyq ekologııalyq baqylaý uıym­dary­men kezdesý barysynda, ob­lysymyzdaǵy iri munaı kom­pa­nııalarynyń óndiristik qaldyq­taryn zalalsyzdandyrý kezinde, birqatar máselelerdiń nazardan tys qalǵandyǵy atap kórsetildi. Munaıly óńirlerde, óndiris­tik tehnologııanyń saqtalmaýy, shıkizat urlaý maqsatymen qu­byr­larǵa zańsyz qosylý kezindegi mu­naı aǵýy, avtokólikpen munaı ta­sy­maldaý barysyndaǵy apattar myń­daǵan tonna munaı­men las­tan­ǵan topyraqtardyń paıda bo­lýy­na áke­lip soǵýda, sonymen birge, shó­leıt­tený men jutańdaný satysyn­da turǵan jerlerdiń qunarlyly­ǵy odan ári tómendep bara jatyr, deıdi másele kóterýshiler. Qorshaǵan ortany qorǵaý mı­nıstriniń 2007 jylǵy 31 ma­myr­daǵy «Qaldyqtar synyp­ta­masyn bekitý týraly» №169-О́ buıry­ǵy­men munaı óndirý jáne munaıdy qaıta óńdeý óner­ká­si­bi­niń qal­dyq­tary ıantar tizimine jatqy­zyl­ǵan. О́ńirde jyl saıyn myń­da­ǵan tonnadan astam qaýipti ón­di­ris­tik qal­dyqtar, onyń ishinde bur­ǵy­laý qal­dyq­tary, munaı sh­lamdary, qura­­myn­da munaıy bar topyraq­tar paı­da bolady eken. Qazirgi tańda, qyzmeti nátı­jesinde óndiris jáne tutyný qal­dyqtary quralatyn munaı kom­pa­nııalarynyń menshik ıeleri bo­lyp tabylatyndary jáne qal­dyq­tar quralǵan kezden bastap olardyń qaýipsiz jumys isteý úshin jaýap­ty bolatyndary nazardan tys qalǵan. Kompanııalar kelisim-shart negizinde, qal­dyq­tardy norma­lar­ǵa sáıkes kel­meıtin ondaǵan sha­qy­rym jer­degi polıgondarǵa tasy­mal­dap orna­lastyrý, zalalsyz­dan­dyrý jónin­degi óz jaýapkershilikterin merdiger kásiporyndaryna negizsiz júk­teı­tindigi de belgili bolyp otyr. Munaı qaldyqtary tasymal­daý barysynda tógilip-shashylyp, za­lal­syz­dandyrý kezinde órte­le­tin­dikten, atmosferalyq aýa men jer qorlary lastanýynyń kóz­deri­ne aı­nalyp, qorshaǵan ortaǵa jáne adam densaýlyǵyna zııan keltirýde eken. Soǵan qaramastan, qazirgi ýa­qyt­ta respýblıkanyń munaı ón­dirý aımaqtarynda, onyń ishinde Qyzylorda oblysynda qal­dyq­tard­y zalalsyzdandyrýdyń bir ǵana tásili qoldanylady, ol – tek quramynda munaıy bar qaldyq­tardy órteý nemese termokrekıng ádisi. Osynyń saldarynan aýaǵa kanserogendi lastaýshy zattar tas­talyp, sonymen qatar, ór­tengen óli topyraq jer qorlaryn qo­sym­sha lastap jatsa kerek. О́rkenıetti elder bul ádisten bas tartyp otyrǵany belgili bol­ǵan­men, qorshaǵan ortany qorǵaý or­gandary tarapynan bul másele esep­­ke alynbaı, eski tehnologııamen qaldyq óńdeýge ruqsat berilip otyr­ǵany anyq jáne bul túsiniksiz jáıt. Sondaı-aq elimizdegi myńda­ǵan tonna «Iаntar» tizimindegi qaýipti óndiristik qaldyqtardyń esepke alynbaıtyndyǵy, ony ornalastyrýǵa qaldyq ıeleri tıisti quzyretti organdardan ruqsat almaıtyndyqtan, jergilikti bıýd­jet­tiń kiris kózine mıllıon­daǵan teńge ekologııalyq tólemder tús­peı­tini de ashyq aıtylyp otyr. Osyǵan oraı, el Úkimetiniń 2007 jyldyń 28 jeltoq­sanyn­da­ǵy №1311 qaýlysymen bekitilgen «О́ner­­kásip salasyndaǵy jekelegen qyzmet túrin lısenzııalaý» ere­jesiniń 6-tarmaǵyndaǵy mu­naı-hı­mııa, hımııa óndiristerin paıdalaný jónindegi qyzmetke qoıy­la­tyn ekologııalyq turǵy­dan biliktilik talaptary qazirgi zaman tala­by­na saı emestigi baıqalýda eken. Lısenzııa alǵanda qoıylǵan ekologııalyq talaptardyń oryn­dalýy da óz dárejesinde qadaǵa­lan­baýynan jańa álemdik stan­dart­qa saı arnaýly tehnıkalyq qural-jabdyqtary men tehno­lo­gııasy joq kásiporyndar munaı óndirisi qaldyqtaryn óńdeýmen aınalysyp, qorshaǵan ortanyń qosymsha lastanýyna «úles» qo­syp otyrǵan kórinedi. О́ndiristik qaldyqtardy saq­taý­dy jáne kómýdi, olardy ká­dege jaratýdy, ıaǵnı qaıta óń­deý­di bir júıege keltirip, baqy­laý­shy jáne lısenzııa berýshi ýákiletti organdardyń jumysyn jandandyrmasa, tabıǵı resýrs­tar­dyń lastaný deńgeıi ósip, adam tirshiligine qolaıly qor­sha­ǵan ortany qamtamasyz etý jónindegi maqsatymyz tolyq oryndalmaıtyny kúmánsiz. Ekinshi másele. Halyqtyń su­raýy boıynsha «Ekologııalyq ahýal­­dy jaqsartý maqsatynda Qy­zylorda oblysynyń Jańa­qorǵan aýdanyndaǵy Taıpaq­kól jáne Qan­dy­aral kólder júıesin qalpyna keltirý» jobasy da­ıyn­dalǵan. Jo­banyń memlekettik saraptamadan ótkizilgen teh­nı­ka­lyq-ekono­mı­kalyq negizdemesi, smetasy bar. Ol Qorshaǵan orta­ny qorǵaý mınıstrliginiń 2008 jylǵy 4 aqpandaǵy №15-О́ buı­ry­ǵymen bekitilgen. Qazaq­stan Respýblı­ka­synyń 2008 jyl­ǵa arnalǵan eko­lo­gııalyq problemalar tizilimine engizilgen. Búginde kólderge jetkilikti deńgeıde sý kelmeýinen kól­der­diń ultan­daryn­da sý qal­maı, ósim­dikter kógerip, ıistenip, sasyq ıis aýamen tarap, kent jáne kólder júıesi boıynda ornalas­qan eldi mekender turǵyndary ara­s­ynda túrli juqpaly (sary, ishek) aýrýlar taraý, tótenshe jaǵ­daı­lar qalyptasý qaýpi bar. Saılaýshylarmen kezdesýlerde máselelerińiz sheshiletin boldy dep jaýap berip júrgeni­mizde, qarjylandyrýy 2012-2014 jyl­ǵa arnalǵan respýblı­ka­lyq bıýdjet jobasyna enbeı qalǵan. Munyń sebebi ne? Túsi­nik­siz, endigi jerde saılaýshylar aldynda ne deımiz? Quttyqoja YDYRYSOV, Májilis depýtaty.