Táýelsizdik jyldaryndaǵy tabysty áriptestik

Táýelsiz Qazaqstannyń jıyrma jyl­dyǵynyń mańyzdy jetistikteriniń biri – memlekettiń senimdi áriptesi sana­la­tyn qarqyndy damyp kele jatqan úki­met­tik emes sektor. Halqymyzda «azamat» degen qasterli uǵym bar. Azamattyqtyń ólshemi tólqujat­pen ǵana anyqtalmaıdy. Naǵyz Azamat ataný – júre­gimen, isimen osy uǵymǵa laıyq bolý. Al kez kelgen azamattyq qoǵam azamattyq ustanymy berik, demokratııalyq qoǵam qu­rýda jaýapkershiligi men belsendiligi joǵary azamattardyń bastamalarynan quralady. Osy­ǵan oraı egemendigimizdiń alǵashqy kún­de­rinen bastap memleket azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń jan-jaqty damýyna bar­lyq jaǵdaılardy jasady. Al azamattyq qoǵam ınstı­týt­tar­­dyń ishinde úkimettik emes uıymdardyń r­ó­liniń erekshe ekendigi bári­mizge aıan. Birikken Ulttar Uıymynyń bergen anyq­tamasyna sáıkes, úkimettik emes uıymdar asa mańyzdy eki mindetti atqarady. Olardyń alǵashqysy – qoǵamnyń áleýmettik proble­ma­laryn sheshýge járdemdesý, ekinshisi – másele sheshýdegi azamattardyń belsendiligin arttyrý. Bul mindetter azamattyq bastamalar men azamattyq belsendilikti júzege asy­rýǵa qyzmet etedi. Osy rette men qazaq­standyq úkimettik emes uıymdar atalǵan mindetterge laıyq dep bilemin. Búgingi tańda Qazaqstanda «úshinshi sektor» dep atalatyn 18 myńǵa jýyq uıym bar. Olardyń basym bóligi Almaty, Astana qala­larynda, sondaı-aq Qaraǵandy, Ońtústik Qazaqstan jáne Shyǵys Qazaqstan oblys­tarynda tirkelgen. Elimizdegi árbir tórtinshi ÚEU sonaý 90-jyldary irgesin qalaǵan bo­la­tyn. Halyqaralyq kommersııalyq emes quqyq ortalyǵynyń málimetterine sáıkes sońǵy jeti jylda Qazaqstandaǵy ÚEU sa­nynyń jıyntyq ósimi 24%-dy quraǵan. Demek, bul elimizde úkimettik emes sektordyń damýyna qolaıly jaǵdaıdyń qalyptas­qa­nyn kórsetedi. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, Qazaqstan normatıvti-quqyqtyq bazanyń damýy, aza­mat­tardyń ÚEU-lardyń qyzmetimen qamty­lýy, olardyń ınstıtýttyq jáne uıymdas­ty­rýshylyq damýy, qarjylyq turaqtylyǵy boı­ynsha aldyńǵy lekte. Mundaı dınamıka ishki saıası turaqtylyqtyń joǵary deńgeıin, ja­ǵym­dy zańnamalyq retteý, memleket jáne úki­mettik emes sektordyń tolyqqandy júıe­li áriptestigin baıqatady. Bul memleket pen aza­mattyq qoǵamnyń táýelsizdik jylda­ryn­daǵy birlesken kúsh-jigeriniń jemisi dep bilemiz. Búgingi qazaqstandyq «úshinshi sektor­dyń» qaı deńgeıde damýy, olardyń búgingisi men bolashaǵyna kózqarasy týraly qazaq­standyq ÚEU-lar aldymyzdaǵy V Azamat­tyq forýmda jan-jaqty toqtalatyny aı­qyn. Al, men, osy jyldar ishinde azamattyq qoǵam ınstıtýttarymen belsendi ózara ty­ǵyz yntymaqtastyq ornatqan mınıstrliktiń ókili retinde memlekettik organdardyń osy baǵytta jınaqtalǵan tájirıbeleri jaıly sóz etpekpin. Árıne, ár memlekettiń úkimettik emes uıymdarmen qarym-qatynasyn damytýdaǵy óz joly bar. Al qazaqstandyq jol 2000 jy­ly Elbasymyz N.Nazarbaevtyń Joldaýynan bastaý alady. Memleket basshysy Úkimetke «úshinshi sektordyń» damýyna qajetti bar­lyq jaǵdaı jasaý týraly sharalar qabyl­daý­dy tapsyrdy. Prezıdent «Úkimettik emes qoǵamdyq uıymdar búgingi kúni Qazaqstanda quqyq qorǵaý qyzmetinde, keıbir áleýmettik toptardyń múddelerin júzege asyrýda, qo­ǵamnyń áleýmettik turaqtylyǵyn saqtaýda úlken ról atqarady. Bul salaǵa memlekettik qoldaý qajet, atap aıtqanda, áleýmettik mańyzdy jobalardy iske asyrýǵa granttar júıesin engizý arqyly. Osy baǵytta úlken aýqymdy jumystardy bastaýdyń mezgili jetti», dep atap ótken bolatyn. Osy tapsyrmany oryndaý maqsatynda 2002 jyldyń basynda Úkimet «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy úkimettik emes uıym­dardy memlekettik qoldaýdyń tujyrym­da­masyn» maquldady. Al 2003 jyly eki jylǵa arnalǵan «Úkimettik emes uıymdardy memlekettik qoldaý baǵdarlamasyn» qabyl­dady. Bul mańyzdy qujattar qazaqstandyq úkimettik emes uıymdardy azamattyq qoǵa­mymyzdyń bir bóligi retinde qarastyryp, olardyń turaqty damýy úshin qolaıly jaǵ­daı jasaýǵa jáne memlekettik bılik tarapy­nan ózara is-árekettestik pen qoldaýǵa negizdelgen qoǵamnyń áleýmettik mańyzdy prob­lemalaryn sheshýdegi rólin kúsheıtýge ba­ǵyttalǵan. Memleket úkimettik emes sektor­dyń uıymdastyrý-quqyqtyq is-sharalaryn, qyzmetti aqparattyq qamtamasyz etý, ÚEU keńesshilik, ádistemelik, uıymdastyrý-teh­nı­kalyq kómek kórsetý sııaqty baǵyttaryn qoldaýmen qatar, aımaqtardaǵy azamattyq bastamalardy damytýǵa da úlken mán berýde. Sol sebepti, ortalyq deńgeıdegi úlken baǵ­darlamanyń qısyndy jalǵasy retinde úkimettik emes uıymdardy memlekettik qol­daýdyń aımaqtyq baǵdarlamalary ázirlenip, qabyldandy. Bul qujattar jańa ÚEU-lar­dyń paıda bolýyna ári damýyna jáne jumys istep júrgen ÚEU-lardyń belsendiligin arttyrýǵa sózsiz septigin tıgizýde. Qazaqstandaǵy azamattyq qoǵam damýyn­daǵy jańa paraqty ashýǵa 2003 jyly qazan aıynda Memleket basshysynyń qatysýymen ótken I Azamattyq forým úlken serpilis berdi desek, qatelespeımiz. Atalmysh tarıhı forýmǵa qatysýshylar sol kezdegi ashyq ta tereń áńgimelesýdi, birlik pen yntymaq­tastyqqa jetelegen sezimdi, elimizdiń taǵ­dy­ryna degen azamattyq jaýapkershiligi basym basqosýdy kúni búginge deıin jadynda saqtap qaldy. Forýmda sóılegen sózinde Memleket bas­shysy memlekettik organdar men azamattyq qoǵamnyń qorshaǵan ortany qorǵaý, den­saý­lyq saqtaý men bilim berý, turǵyn úı-kom­mýnaldyq sharýashylyq salalarynyń sapa­syn arttyrý, kedeıshilikpen jáne áleýmetke qarsy qubylystarmen kúresý sııaqty prob­lemalardy sheshýdegi áleýetin atap ótti. Prezıdent barlyq memlekettik organdarǵa qo­ǵam­dyq mańyzy joǵary sheshimderdi ázirleý­ge qatysty saraptamalyq jumysqa ÚEU-lardyń ókilderin keńinen tartý jóninde tapsyrma berdi. Osy tarıhı basqosýdyń nátıjesi retinde forým barysynda qabyldanǵan naqty memlekettik sheshimder – Azamattyq qoǵamnyń damý mindetterin júzege asyrý týraly is-sha­ralar jospary men «Memlekettik áleý­met­tik qol­daý týraly» Zańdy aıtýymyzǵa bolady. ÚEU ókilderi men sarapshy qaýym joǵaryda atal­ǵan qujattardyń, atap aıt­qan­da, atalǵan zań­nyń bılik organdary men ÚEU-lardyń ózara qarym-qatynasynyń qa­ǵı­datty jańa júıe­siniń qalyptasýynda erek­she ról atqarǵanyn árdaıym atap ótedi. Olardy iske asyrý úshin áleýmettik blok mınıstrlikterinde, barlyq oblys, sondaı-aq Astana men Almaty qala­lary ákimderiniń janynan konsýltatıvti-keńesshi organdar quryldy. Memlekettiń aý­qymdy áleýmettik jobalaryn júzege asyrýǵa ÚEU-lardy tartý júıesiniń negizi qalandy. Tek 2003-2005 jyldary aımaqtyq baǵdar­la­malar aıasynda ÚEU-lardyń áleýmettik ma­ńyzdy jobala­ryn iske asyrýǵa 173 mıllıon teńgeden astam qarajat bólinse, áleýmettik blok mınıstrlikteri jelisinen 300 mıllıon teńgege jýyq qarajat bólingen. 2005 jyly II Azamattyq forým bary­synda 2006-2011 jyldarǵa arnalǵan Azamat­tyq qoǵam damýynyń tujyrymdamasy keńi­nen talqylanyp, keıin ony Memleket bas­shysy bekitti. Tujyrymdama tıisti maqsat­ty baǵdarlamalar men normatıvti-quqyqtyq aktilerdi ázirleýge negiz boldy. Sondaı-aq, Elbasy ÚEU-lardyń áleýmettik mańyzdy jobalaryn qoldaý kólemin 1 mıllıard teń­gege jetkizý týraly tapsyrma berdi. III Azamattyq forým 2007 jyly qoǵamdy demokratııalandyrý sheńberinde seriktestikti odan ári damytý aıasynda ótti. Al byl­tyrǵy IV forým ÚEU-lardyń ortalyq memlekettik organdar basshylarymen belsendi múd­deli únqatysýymen, kóptegen suhbat alań­darynda elimizdiń mańyzdy áleýmettik damý baǵdar­lamalaryn talqylaýmen este qaldy. Otandyq úkimettik emes uıymdar Qazaq­stannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy kezeńinde mol tájirıbe jınaqtady. Tek 2010 jyly ǵana EQYU aıasyndaǵy is-sharalarǵa qazaq­standyq azamattyq sektordyń 600-den astam ókili qatysqanyn atap ótýdiń ózi jetkilikti dep oılaımyn. Varshava qalasynda jyl saı­yn ótkiziletin EQYU gýmanıtarlyq ól­shemi Sholý konferensııasynda 400 baıandama jasalsa, olardyń 289-y qazaqstandyq ÚEU-lar­dyń ókilderiniki boldy. Astanada ótken EQYU tarıhı Sammıtiniń kúnderinde qaza­q­standyq ÚEU-lardyń qanshalyqty belsendilik tanytyp, olarǵa halyqaralyq sarap­shy­lar­dyń qandaı joǵary baǵa bergeni áli esimde. ÚEU-lardyń basym kópshiligi shynaıy pat­rıotızmdi, birlikti tanytyp, Qazaq­stan­nyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵynyń tabysty bo­lýy­na óz úlesterin qosty. Aǵymdaǵy jyly Azamattyq qoǵam da­mýy­nyń 2006-2011 jyldarǵa arnalǵan tu­jy­rymdamasyn iske asyrý aıaqtalmaq. Búgin­gi kúni ol tujyrymdamanyń óz mıssııasyn to­ly­ǵymen oryndaǵandyǵy aıqyn kórinip tur. Búgingi tańda memlekettik organdar úki­mettik emes uıymdarmen shynaıy áriptestik negizinde qyzmet atqarady. ÚEU-lardy zań jobalaryn ázirleýge, baǵdarlamalardy jú­ze­ge asyrýǵa, ekonomıka, áleýmettik salalar damýynyń mańyzdy máseleleri boıynsha qoǵamdyq tyńdaýlar ótkizýge keńinen tartý kúndelikti qalyptasqan tájirıbege aınaldy. Ortalyq memlekettik organdardyń strate­gııa­lyq josparlaryna ÚEU-larmen áriptes­tik deńgeıi týraly ındıkator engizildi. Bul degenimiz – mınıstrliktiń strategııalyq jos­parynyń oryndalýy, onyń profıldi ÚEU-larmen qarym-qatynasynyń qalaı qury­lýyna baılanysty bolady degen sóz. Sony­men qatar, ÚEU pikirleri men baǵalaýlary memlekettik organdardyń qyzmetiniń tıimdiligin baǵalaý barysynda keńinen paıda­la­nylatyn bolady. Bıliktiń barlyq deńgeılerinde konsýl­ta­tıvti-keńesshilik organdar jumys isteıdi. Úkimet janynda ÚEU-larmen ózara is-qı­myl jónindegi úılestirý keńesi qyzmet atqa­ryp keledi. Parlament Májilisi janynda Qo­ǵamdyq palata jumys isteıdi. Qoǵamdyq palatanyń qyzmeti qoǵamdyq saraptamany zańnamalyq deńgeıde qamtamasyz etý bolyp tabylady. Memleket halyqaralyq jáne sheteldik úkimettik emes uıymdarmen keń aý­qymdy máseleler boıynsha yntymaqtastyq ornatqan. Úkimet turaqty túrde IýSAID, Búkilálemdik damý bankimen, IýNISEF, BUU DB jáne basqa da halyqaralyq uıym­darmen birlesken áleýmettik baǵdarlamalar keshenin júzege asyrýda. Elbasymyzdyń II Azamattyq forýmda ber­gen naqty tapsyrmasyna sáıkes, memle­kettiń ÚEU-lardyń áleýmettik mańyzdy jobalaryn qoldaýǵa bólinetin shyǵystary jyl saıyn artyp keledi. Sońǵy úsh jyl ishinde osy maqsatqa memlekettik bıýdjetten jyl saıyn 1,5 mıllıard teńge qarjy bóli­nýde. Úkimettik emes sektordy qoldaýdyń os­yndaı ıgi sharalaryn Mádenıet, Bilim já­ne ǵylym, Densaýlyq saqtaý, Eńbek jáne ha­lyqty áleýmettik qorǵaý, Ádilet mınıstr­lik­teri, oblystar jáne Astana, Almaty qa­la­larynyń ákimderi júzege asyryp keledi. Tek osy jyldyń ishinde ǵana elimizde memlekettik organdardyń tapsyrysy boı­yn­sha úkimettik emes sektormen ártúrli ba­ǵyttaǵy myńnan astam áleýmettik mańyzdy jobalar iske asyrylýda. Olardyń taqyryp­tary da ómirdegideı san qıly. Biraq, anyq bir nárse – osy jobalardyń barlyǵy aza­mat­tarymyzdyń naqty problemalaryn sheshýge jáne el birligin nyǵaıtýǵa baǵyttal­ǵan. Memleket basshysynyń tikeleı tapsyr­masymen Qazaqstan halqy Assambleıasy qo­ry­nyń, respýblıkalyq etno-mádenı birlestikter men shyǵarmashylyq odaqtardyń qyzmeti jan-jaqty qoldaýǵa ıe bolyp keledi. Jyldan-jylǵa patrıottyq, mádenıet­tanymdyq, bilim berý, aǵartý sıpatyndaǵy birqatar jobalar tabyspen iske asyrylýda. Jýrnalıstik, jastar, áıelder, ekologııalyq, quqyq qorǵaý, ardagerler jáne basqa da kóptegen uıymdar memlekettiń senimdi áriptesteri bolyp tabylady. Osy saladaǵy zańnama da jetildirilý ús­tinde. Búgingi tańda Parlamentte memlekettik áleýmettik tapsyrys máseleleri týraly zańnamaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasy talqylanýda. Bul joba qoǵamnyń keń qatysýymen ázirlengenin basa aıta ketkenimiz jón. Zań jobasyn ázirleý boıynsha jumys tobyna júzden astam ÚEU-nyń qatysqany osynyń naqty aıǵaǵy bolsa kerek. Osylaısha, qazirgi tańda táýelsizdik jyl­darynda memleket pen ÚEU yntymaq­tas­tyǵy júıeli sıpatqa ıe bolyp, óziniń tıimdiligin pash etýde. Búkil álemde kez kelgen memlekettiń, onyń ekonomıkalyq jaǵdaıy men áleýmettik ıgiliginiń kórsetkishi, eń aldymen, adam áleýetiniń sapalylyǵymen, qoǵam birligimen, joǵary mádenı azamattyǵymen aıqyn­da­lady. Búgingi Táýelsiz Qazaqstan úshin mu­nyń bári – naqty shyndyq. Janna QURMANǴALIEVA, Mádenıet mınıstrliginiń jaýapty hatshysy.