XXI ǵasyr kúı anasyna taǵzym etti

Iá, bıyl kúı anasy Dına Nurpeıisovanyń týǵanyna 150 jyl tolyp otyr. Soǵan oraı respýblıka Úkimetiniń arnaıy qaýlysymen osynaý aıtýly datany keńinen atap ótý jónin­de keshendi is-sharalar shoǵyry belgi­len­geni málim. Bul sharalar kúıshi-kompozı­tor­dyń kindik qany tamǵan jeri – Qamys-Samardan bastaý alýy da zańdy qubylys deýge bolady. О́ıtkeni, munda buǵan deıin Dınanyń 130, 135, 140 jáne 145 jyldyǵy turaqty túrde atalyp ótip, ol kúı ónerindegi jańa esim­derdi anyqtady. 1991 jyly 22 aqpanda Jańaqala aýdany­nyń ortalyǵynda D.Nur­pe­ıisova­nyń týǵanyna 130 jyl tolýyna oraı onyń murajaıy ashyldy. Bul oryn 2008 jyly Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynyń fılıaly bolyp qaıta quryldy. Oral óńiri turǵyndary ara­synda «Jańaqalaǵa baryp kúı­shi­min deme» degen tirkes qa­lyptas­qan. Árıne, bul tekten-tek aıtylmaǵan sóz. О́ıtkeni, osy aýmaqtaǵy Naryn qumynyń eteginde Qurmanǵazy men Dına, kúı ónerindegi qaıtalanbas tulǵalar Mámen men Oqap jáne Qazaqstannyń halyq ártisi, maıtalman kúıshi, ózinen keıingi dáýlesker dombyrashylardyń birneshe býynyn tárbıelep shyǵarǵan ulaǵatty ustaz Qalı Jantileýov dúnıege kelgen. Respýblıka kóleminde bastaý alǵan Dına Nurpeıisovanyń 150 jyldyǵy aıasynda Qamys-Sa­mar elinde osy kúı alyptary­nyń bárine keýde-músinder or­na­tylyp, saltanatty túrde ashylý rásimi ótkizildi. Oral­dyq músinshi Rafael Shamsýt­dınovtyń shyǵarmashylyq erkin oıǵa erik bergeni  baıqalady. Táýel­sizdiktiń jıyrma jyl­dy­ǵyna oraılas sheshimin tapqan kúı óneri sańlaqtary birin-biri tolyqtyryp, birin-biri baıy­typ, ózara úılesim taýyp tur. Keshenniń eki jaq qaptalynda Qurmanǵazy men Qalıdyń, Má­men men Oqaptyń músinderi oryn tepse, qaq ortasynda jaý­ly­ǵyn shymqaı oraǵan Dına áje­mizdiń tuǵyry ór de asqaq kórinedi. Osy bir kóńil tol­qy­tar sátte óz tilegin kúı qaırat­keriniń jıen qyzy Ulmeken sheshemiz bylaısha jetkizdi. – Bıyl seksenniń jeteýine shyǵyp otyrmyn. Kári qoıdyń jasyndaı jasym qalǵanda týǵan jerinde ájeme ornatyl­ǵan músindi kórdim. Shúkir, bul kúnge de aman-esen jettim. Osy istiń aıaǵyna deıin jetýine mu­ryndyq bolǵan, elge ákim bolyp kelgenine az ýaqyt ótse de, kóp isti qolǵa ala bilgen Lavr balama aıtar analyq alǵysym sheksiz. Bir aıta ketetin jaıt, jýyr­da Jańaqala aýdanynyń orta­lyǵynda Dına Nurpeıisovanyń 150 jyldyǵyna arnalǵan res­pýblıkalyq dombyrashylar baı­­qaýy ótken. Onyń qorytyn­dy­sy boıynsha qazylar alqasy­nyń tóraǵasy, Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń profes­sory, kúıshi-ónertanýshy Aıtjan Toq­taǵan tómendegideı tú­ıin jasady. – Biz eń aldymen baıqaýda Dına ájemizdiń kúı oryndaý máneri men úlgisin buzbaı tarta­tyn jas oryndaýshylardyń júl­degerler qatarynan oryn alýyna kóńil bóldik. Oılaǵan oıymyz ben maqsatymyzǵa jetken sııaqtymyz. Dınanyń oryn­daýshylyq dástúri XXI ǵasyrǵa burynǵy qalpyn buzbaı jetkenine shúkirshilik ete alamyz. Ekinshiden aıtaıyn degenim, respýb­lıkalyq dombyrashylar baı­qaýyn­da Dınanyń tól týyndy­la­ry ári onyń kúı tartý men oryn­daý ereksheligi óz aldyna derbes bir mektep bolyp qalyptasa alatyny da anyq baıqaldy. Buǵan deıin biz, óner zertteýshileri Dına Nurpeıisovany Qurmanǵazy­nyń shákirti retinde ǵana tanyp kelgen bolsaq, aldaǵy ýaqytta bul ólshem oǵan tarlyq etetini de belgili bolyp otyr. Iаǵnı, endigi jerde Dına qazaq kúı óneriniń tarıhynda tek Qurmanǵazynyń shákirti bolyp qala almaıdy. Ol óz aldyna mártebeli mektep, derbes, qaıtalanbas qubylys retinde qarastyrylmaq. Biz buǵan tolyq negiz bar dep esepteımiz. Búgingi respýblıkalyq dombyrashylar baıqaýy da osy oıymyzdy shegeleı túsedi. Tipti mundaı mektep qazirdiń ózinde qalyptasyp úl­gergeni anyq. Sonymen birge óńirde 150 jyldyq aıasynda «Kúıshi Dına: Tartý-sálemdeme» atty kitap­tyń tusaýkeser rásimi ótkizildi. Bul eńbektiń avtorlary Aıtjan jáne Aıtolqyn Toqtaǵan. Olar­dyń tartý-sálemdeme dep otyr­ǵany Dınanyń osy attas kúıi eken. Onyń notasy uzaq jyldar boıy arhıvte shań basyp jatyp qalypty. Bul beımálim kúıdi buǵan deıin eshkim bilmegen de, tartpaǵan da. Áıteýir sáti túsip ájemizdiń bul týyndysy ótken jyly shyqqan «Qazaqtyń 1000 kúıi» jobasyna engizilgen eken. «Kúıshi Dına» kitabyna  Dına­nyń otyz toǵyz kúıiniń no­ta­sy dıskalyq nusqasymen qosa kirgizilgen. Eńbek avtorlary ki­taptyń birneshe danasyn Jań­a­qaladaǵy Dına Nurpeıisova atyn­­daǵy óner mýzeıine tartý etti. Búgingi kúni kúıshi-kompozı­tor ómiriniń keıbir kópshilikke beı­málim betterin de qosa aıta ketkendi jón kóremiz. Qudaıǵa shú­kir, kúıshi ájemizdiń qur­saǵy­nan órbigen urpaqtar barshy­lyq. Dı­nanyń bel nemeresi, ıaǵnı onyń Jurynbaı degen ba­la­synyń qyzy Baljan apa­myzdyń aıtýy­na qaraǵanda, ol kisi segiz ul­dyń,  bes qyz­dyń anasy ata­nyp­ty. Osydan artyq naǵyz altyn qursaq, balbarmaq anany taba alar ma ekenbiz?! Dına boıjetkennen keıin Nur­peıis esimdi jigitke turmysqa shyǵady. Keıin ol dám-tuzy taý­sylyp, qaı­tys bolǵan soń ámeńgerlik jolmen onyń inisi Nuralynyń jary bolady. Sóıtip, aǵaıyn­dy-ini­li azamattardan on úsh qursaq kóteredi. – Nurpeıisova degende, bul jerdegi Nurpeıis  Dınanyń áke­si­niń aty emes, joǵaryda aı­tylǵandaı, alǵashqy kúıeýiniń esimi eken. Qazaqtyń kelini salt-dástúr boıynsha qaıyn atasynyń esimin ataı almaıdy emes pe? Dına da bul dástúrdi attap óte almaǵan. Attap óte almaǵany óz aldyna, buǵan óte muqııat, saq qaraǵan. Osylaısha kúıeýiniń aty onyń famılııasy bolyp ketipti. Al ájemizdiń ákesiniń aty  Kenje edi, – dep aıaqtady óz áńgimesin Dına Nur­peıisovanyń bel nemeresi Baljan apaı. Iá, sóıtip, XXI ǵasyr kúı anasyna taǵzym etti. Dına Nur­peıisovanyń órshil de syrshyl, asqaq ta aıbyndy, syrly da sazdy kúıleriniń ǵumyry hal­qy­myzben birge jasaı beretinine esh kúmán joq. Temir QUSAIYN, Batys Qazaqstan oblysy, Jańaqala aýdany. Sýrette: Dına Nur­peıisova­nyń 150 jyldyǵyn merekeleý sátinen kórinis. Sýretti túsirgen  Rafhat Halelov.