Tarazy basynda tıimdilik tursa ıgi

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2011 jylǵy 10 jáne 13 tamyzdaǵy san­­da­­rynda jarııalanǵan B.Qara­qov­tyń «Qate qadam» jáne S.Shaı­yn­ǵazy­nyń «Mal baǵýdy kim úıreter bizge endi?» atty maqalalaryna qa­tysty óz pikirimdi aıtýdy jón kórdim. Baqbergen aǵamyzdyń «Qate qa­dam» atty maqalasy syn-min aıtýdan góri, shyn peıilde elime, jerime degen janaıqaı turǵysynda jazylǵanǵa uqsaıdy. Maqala av­to­rynyń kóp jyldyq is-táji­rı­besi negizinde jasaǵan tujyrym­da­ma­­­la­ry da oılandyrmaı qoı­maı­tyn­daı. Ǵalymdardyń bol­jaý­ynsha, naryqtyq ekonomıka tetikteriniń tolyqtaı qalyptasýyna negizinen úsh másele: sharýashylyq qury­lym­darynyń sáıkessizdigi, turaq­syzdyq, bankter nesıe júıesiniń tıimsizdigi jáne saýatty mamandar jetimsizdigi kedergi bolady eken. Menińshe, osynyń úsheýi de búgingi aýyl sharýashylyǵy salasynda ár deńgeıde oryn alyp otyr jáne maqalada osynyń úshinshisine naq­ty, tolyqtaı anyqtama berilgen. Sonymen qatar avtor, «jekeshelendirýden» bos qalǵan baıtaq ja­ıylymdyqtardy qoı, jylqy mal­daryn ósirý arqyly paıdalanýdyń tıimdiligin naqty dáleldermen kór­setken. Degenmen de atalǵan maqala tóńireginde tómendegideı jáıtterdi de eskerý kerek sııaqty. Búginde aýylsharýashylyq ón­di­risinde mańyzdy máseleniń biregeıi Elbasy tapsyrmasyna saı, taıaý jyldarda elimizde mal eti eks­­portyn 60 myń tonnaǵa jetkizý bolyp otyr. Bul maqsatqa qol jetkizýde jylqy, qoı sharýa­shy­lyq­ta­ry múmkindikterin paıdalanýda óz qıyndyqtary men keder­gi­leriniń bar ekenin de eskerý kerek sııaqty. Birinshiden, qazaq atamyz erteden-aq, «qoı eti qorǵasyn» dep jaı aıtpaǵan ǵoı, sondyqtan shetelderde ǵana emes, elimizde de iri qa­ra etine suranystyń aıtar­lyqtaı basym ekenin jasyrýǵa bolmaıdy. Ekinshiden, mal azyǵy qunarly­ly­ǵynyń árqılylyǵyn aıt­paǵanda, shalǵaı jaıy­lym­dyq­tar­dy ıgerýge, basymdyǵymen er­ek­shelenetin shaǵyn sharýa­shy­lyq­tar qaýqarsyz. Sondaı-aq, sheteldik asyl tu­qymdy «gereford» iri qara maly mal sharýashylyǵy ónimdiligin art­tyrýǵa jaramsyz deý negizsiz dep oılaımyn. Birinshiden, gereford iri qara maly kóptegen ettik iri qara tuqymdaryn, onyń ishinde bizdiń el jaǵdaıyna tolyqtaı qa­lyptasyp, joǵary ónimdilik kór­set­ken qazaq­tyń aqbas tuqymdy iri qara mal­daryn shyǵarýǵa da keńinen paı­dalanylǵan. Ekinshiden, jekeshelen­dirý kezeńinde etti iri qara maldyń joǵaltqan ónim­dilik qundylyqta­ryn qaıta qa­lyp­tastyrý maqsa­tyn­da gere­ford­­tyń atalyq, son­daı-aq, analyq mal­daryn, zootehnık tilimen aıt­qan­da, almastyryp paıdalanýdyń tıimdiligi tájirı­be­de buryn da dáleldengen. Menińshe, máseleniń mańyzy men kúrdeliligi munda emes. Syrttan ákelingen maldar­dy, joǵaryda aıtylǵandaı, eli­miz­diń etti iri qara mal sharýa­shy­lyǵy ónimdiligin jetildirýge bú­ginde biz ıntellektýaldyq, mate­rı­­al­dyq (ási­rese jem-shóp qory) tur­ǵysynda qanshalyqty daıyn­byz. Múmkin jumysty osy jaǵdaı­lar­dy tara­zylaı, ıaǵnı is-sharanyń tıimdiligin baqylaı otyryp júr­gizý ut­ym­dy bolatyn shyǵar. Sonymen qatar, búginde bos qalǵan jaıylymdyqtardy tıimdi paıdalaný joly, olardyń negizinde memlekettik qoı, jylqy sha­rýa­shylyqtaryn uıymdastyrý ish­ki azyq-túlik rynogynda báse­ke­les­tikti nyǵaıtyp, mal ónimderi ba­ǵa­laryn turaqtandyrýmen qosa, onyń tómendeýine de yqpal eter edi. Meniń oıymsha, jalpy, mal sha­rýa­shylyǵy ónimdiligin artty­rýda, jem-shóp qoryn daıyndaýda memlekettik qoldaýdyń, qura­ma­ jem ón­dirisin memlekettik kásip­oryn­dar negizinde atqarýdyń ma­ńyzy zor. «Mal baǵýdy kim úıreter bizge endi?» atty maqala avtory búgingi otandyq mal ónimderin óndirý jaǵ­daıyn maqala taqyrybymen qı­ys­tyryp, ózekti máseleni qyn­jy­lys­pen baıandaıdy. Elimizde mal óni­m­derin óndirý kóleminiń buryn­ǵymen salystyrǵanda kúrt azaıýy­nan tu­ty­nýshylarǵa otan­dyq qana emes, sapasy tómen sheteldik ónimderdiń de usynylyp jatqandyǵy aqıqat. Osyǵan oraı elimizdiń bas gazetiniń qyzmetkeri aýyl sharýashylyǵy salasy bas­shy­lyǵyna, mal maman­­dary men ǵalymdarǵa bul neden bolyp otyr degen saýal qoıǵanǵa uqsaıdy. Shyndyǵynda, mal sharýa­shy­ly­ǵyn­da búginde keıbir ozyq táji­rıbelerdi úırenbeı nemese erekshe bir ózindik máni bar is-qı­myldar jasamaı, sala túbegeıli ońalmaıtyn sııaqty. Sebebi, ǵyly­mı jáne tájirıbe turǵysynan biz qansha jerden mal ósirýdiń tıimdi joldaryn baıandaǵanmen, ázirge is-júzinde aıtarlyqtaı nátıje bolmaı tur. Sonymen qatar, mal baǵý ata kásibimiz degenimizben, buryn­ǵy men búgingini salystyrýǵa bol­maıtyn sııaqty. Atap aıtqanda, erterekte qandastarymyzdyń ba­sym bóligi aýyldyq jerlerde, kósh­pendi jaǵdaıda ómir súrip, tirshiliktiń negizgi kózi bolǵan mal­ǵa táýeldi edi, ol kezde eńbekke degen kózqarastyń ereksheligi sol, mal baǵýda, azyq­tan­dyrýda kemshilikter jiberýdi qııanat, obal jasaý dep túsingen. Búgingi bul saladaǵy jaǵdaı kerisinshe deýge keledi. Biz agrarly da elmiz degenimizben, el ekonomı­ka­synda óndiris salasy úlesiniń erekshe basymdy aýyl sharýashylyǵyn, onyń ishinde mal ónimderin óndirýdi óz dárejesinde órkendetýge, onsyz da tabys­ty­ly­ǵy shekteýli kásipke degen ynta­ly­lyqty tómendetip, enjar­lyq­ty qalyptastyryp otyr dep aıtýǵa bolady. Sondyqtan da búgingi mal sha­rýashylyǵy salasy aldyndaǵy bas­ty mindet, mal baǵý ǵana emes, olardy tabys kózi retinde meılinshe tıimdi paıdalaný bolyp otyr. Demek bul úshin burynǵydaı ata-babalarymyz mal ósirýde qoldan­ǵan qarapaıym ádisterdi paıdalaný jetimsiz. Ol úshin ózindik izdenis jumystaryn atqarǵan abzal, ol – búgingi azyq-túlik rynogyn­da­ǵy básekelestik talaby. Negizinen damyǵan elderde orta eseppen aýyl sharýashylyǵy ón­im­deriniń 70%-ǵa jýyǵyn, sany ja­ǵynan 20% ǵana bolatyn irilengen sharýashylyq qurylymdary óndi­redi eken. Sondyqtan da sha­ǵyn qu­ry­lym­dar memleket tara­py­nan da, bas­qasha da qomaqty ınvestısııa­lyq qarjylardy paı­dalanýǵa tıimsiz bolý arqyly, jalpy aýylsha­rýa­shylyq óndiri­si­ne qosymsha tetik retinde qyz­met­ter atqarady eken. Mysaly, bu­rynǵy memlekettik kásiporyn­dar­da, atap aıtqanda, sút óndiretin sha­rýashylyqtarda je­ke menshik sút ónimderi de qa­byldanyp, sha­rýa­shylyq jospa­ry­na engizilip, tó­lemaqy tóleni­p, sút ótkizgen otbasy sharýashylyqta­ry­na, kóle­mi­ne saı arzandatylǵan mal azyǵy berilip otyrdy. Meniń oı­ymsha, búginde de, Elbasy atap aıt­qandaı, irilengen sharýashy­lyq­tar mańaı­y­na shaǵyn sharýa­shy­lyq­tar­dy top­tastyrý arqyly, olarǵa memlekettik qoldaý kór­set­se tıimdi bolatyn sııaqty. Kákimjan SARHANOV, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty.