Dáýletti óńirdiń dáýirnamasy

Qaraǵandy oblystyq «Ortalyq Qazaqstan» gazetiniń alǵashqy sany jaryq kórgenine búgin, ıaǵnı 4 qazanda 80 jyl tolyp otyr. El Táý­el­sizdiginiń 20 jyldyǵymen tuspa-tus kelip otyrǵan basylymnyń mereı­toıy qarsańynda gazettiń bas redaktory, Qazaqstannyń eńbek sińir­gen qaıratkeri, G.Tolmachev atyndaǵy syılyqtyń laýreaty, oblys­tyq máslıhattyń depýtaty Maǵaýııa Slanbekuly SEMBAI myrzamen jolyqqan edik. Áriptesimizdiń áserli áńgimesi dáýletti óńirdiń dáýir­na­ma­syn hatqa túsirgen seksenniń seńgirindegi serke basylymnyń ótkeni men búgini jáne erteńi jaıly órbidi. – Maǵaýııa Slanbekuly, «Ortalyq Qazaqstan» – otandyq baspasózdiń kósh basynda turǵan ordaly basylymdar­dyń biri. Áńgimeni oqyrman qaýymǵa basy­lym­nyń ótkenin tanystyrýdan bastasaq... – О́tken ǵasyrdyń sonaý 30-jylda­ryn­da Qaraǵandy óndirisin ıgerý kún tár­tibine kóterilgen sátte tulpar tuıaǵy, suń­qar qııaǵy talatyn seleýli, saıyn dalada «Qaraǵandy proletarıaty» atalatyn rýhanııat oshaǵyn quryp, órkendi óndiristegi óreli isti tarıh betterine aınaldyrý má­se­lesi qoǵamdyq qajettilikten týyndaǵan zamanaýı suranys edi. Sol rýhanı su­ra­nysty qanaǵattandyrý maqsatynda 1931 jyly 4 qazanda «Qaraǵandy proleta­rıa­ty» gaze­tiniń alǵashqy sany jaryq kórdi. Baǵyty – baısaldy, ustanymy – berik ba­sylymnyń bıylǵy 80 jyldyq mereı­toıy el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵymen tuspa-tus kelip otyr. Ýaqyt jyldam, ót­kenniń bári tarıhqa aınaldy. Osy tur­ǵy­dan alǵanda, seksenniń seńgirindegi serke basylym ólke shejiresin hatqa túsirýde bıik óre, baı mazmunǵa ıe boldy. Onda alǵashqy kúnnen bastap-aq hal­qy­myzdyń qabyrǵaly qalamgerleri eńbek etti. Otyzynshy jyldary basylymnyń arna basynda keıin qazaq ádebıetiniń asa kórnekti ókilderi atanǵan Ǵabıden Mus­ta­fın, Sattar Erýbaev, Áljappar Ábishev syndy tuǵyrly tulǵalar turdy. Gazettiń qalyptasý kezeńi ǵasyrdyń asa aýyr, náýbetti jyldarymen tustas kel­di. 1932 jylǵy asharshylyq, 1937-1938 jyl­dar­daǵy saıası qýǵyn-súrgin jas basy­lym­nyń shyǵarmashylyq qýatyn shyńda­ýy­na keri yqpalyn tıgizip baqty. Sol bir aýyr jyldarda basylym tizginin Hamıt Sa­dy­qov, Bárı Mázıtov, Jumabaı Or­man­baev, Seıilbek Úsenov, Temirǵalı Nur­tazın, Ju­maǵalı Sársekov, Jumaǵalı Ketikov syn­dy qalam qajyrymen birge azamattyq parasat úlgisin tanytqan qazaq jýrna­lıs­tıkasynyń qara narlary usta­dy. Osyla­r­dyń ishinde Seıilbek Úsenov 1937 jylǵy saıası dúr­beleńde jazyqsyz jalanyń qur­bany bo­­lyp, «úshtiktiń» úkimimen atylyp ketken. Sondaı-aq, «Qa­raǵandy proleta­rıa­ty» gazeti redak­to­ry­nyń sol jyldar­daǵy oryn­basary bolǵan Muhamedjan Qul­­maǵanbetov te ulty­myz­dyń tanymal tulǵalary Abdolla Asyl­bekov, Mansur Ǵa­taýllındermen birge aty­shýly «Qaraǵandy isi» boıynsha jalaly bolyp, atý jazasyna kesilgen. Gazet redaktorynyń taǵy bir orynbasary Esirkep Qalymbetovtiń de taǵdyry «ult­shyldyq pıǵyly» úshin oqqa baılandy. Gazet tarıhyndaǵy aqtańdaqtar osy­laı­sha syr shertse, 1941-1945 jyldar­da­ǵy Uly Otan soǵysy kezinde bul ba­sy­lym ár sha­ńy­raqtyń demeýshisi, jebeýshisi, qam­qor­shy­syna aınaldy. Jalpy, keshegi «Qaraǵandy proletarıaty», odan keıingi «Sovettik Qa­raǵandy», búgingi «Or­talyq Qazaqstan» su­ra­pylǵa aınalǵan syn saǵatta rýh baıraǵyn tómen túsirip kórgen emes. Dańqty jerlesterimiz Nur­ken Ábdirov pen Martbek Ma­myraevtyń maıdan shebindegi erlik isteri men jaý­yngerlik hattary, daýylpaz Qasym­nyń otty jyrlary gazet betinen turaqty kórinis taýyp turdy. Gazet maıdan men tyl ómirin kórsetip qana qoıǵan joq, el basyna kún týǵan sol bir surapyl sátte redaksııa qyzmetkerleriniń bir toby qa­lamyn qarýǵa almastyryp, Otan qorǵaýǵa attandy. Olar­dyń ishinde Kárim Aıma­ǵanbetov, Tóleý Bal­maǵanbetov, Kárjan Dáýkenov, Hamıt Qabdıev, Zárip Qosy­ba­ev, Qalıaqpar Musa­ǵulov, Asqar Smaıy­lov, Álıhan Súleı­me­nov sekildi aıaýly aǵa­larymyz qan maıdannan oralmady. Bul  jaýynger-jýrnalıs­ter­diń esimderi má­r­­már tasqa qashalyp jazy­lyp, qazirgi «Orta­lyq Qazaqstan» orna­las­qan Baspa úıiniń besinshi qabatyna, kórnekti jerge ilindi. HH ǵasyrdaǵy 30-80 jyldar aralyǵy. Bul ýaqyttar ishinde ishinde gazet el ómi­rindegi bolyp jatqan árbir oqıǵaǵa baı­ypty baǵasyn berip, laıyq ún qosyp otyr­dy. Alǵashqy besjyldyqtar, ujym­das­tyrý, ındýstrııalandyrý kezeńi basy­lym betinde shejire bolyp kórinis tapty. El eń­sesin kótergen elýinshi jyldar, tyń men tyńaıǵan jerlerdi ıgerý kezeńi de gazettiń basty taqyrybyna aınala bildi. Qara­ǵan­dy shahtalarynyń qaz turýy, Jez­qazǵan men Balqash óndirisiniń ór­ken­deýi, Qazaq­stan Magnıtkasynyń qalyp­ta­sýy, Ertis sýynyń Ortalyq Qazaqstan óńi­rine jetkizilýi, bir sózben aıtqanda dala men qala­daǵy qaı­na­ǵan eńbek, ha­lyq­­tyń áleý­mett­ik-mádenı ahýa­ly gazet ma­qa­lalary mazmu­nynyń al­tyn ar­qaýy bolyp keldi. Sony­men qatar, bizdiń gazet – sol kezdegi «Sosıalıstik Qazaqstan» sekildi aptasyna alty ret shyqqan basylym. – Bárekeldi! Kez kelgen basylymnyń qalyptasý kezeńi qıyndyqqa toly bo­latyny belgili. Álginde ózińiz tilge tıek etken qýǵyn-súrgin, soǵys degen sı­ıaq­ty qıyndyqtar sol kezeńderde jaryq kórgen basylymdardyń barlyǵyna tán bolǵany da shyndyq. Al, Táýelsizdik jyl­darynyń ózinde kóptegen gazet­ter­diń jelkenin jel shaıqaǵan sátter de boldy. Máselen, «ótpeli kezeń» qı­yn­dyqtaryn «Orta­lyq» qalaı eńserdi? – Ras, «Ortalyqtyń» shyńyraýǵa qu­la­ǵan kezderi de, shyńǵa shyqqan sátteri de boldy. Ásirese, táýelsizdiktiń alǵash­qy jyl­dary bizdiń gazetke óte aýyr tıdi. Onyń ústine, Qaraǵandy – jergilikti ult ókilderiniń úlesi jetimsiz óńir. Sol jyl­dary ulttyq rýhanııattyń janashyrlary azaıyp ketti de, gazet panasyz jetimniń kúıin keshti. Oqyrmandar sany da kúrt tó­mendep ketti. Qarjy – tapshy. Qyz­met­kerlerge jyldap jalaqy tóleı almadyq. «Aq myltyq» jýrnalısterimizden aıy­ryl­dyq. Oblystyq deńgeıdegi eki basy­lymdy alalap ustaǵan ákimderdiń teperishine tózip baqtyq. Máselen, 1997 jyly men redaktor bolyp kelgende bizdiń gazetti memlekettik tapsyrys esebinen qar­jy­landyrý kólemi 6 mıllıon boldy da, «Indýstrıalnaıa Karaganda» gazetine bıýdjetten bólingen qarjy 55 mıllı­on­dy qurady. Jer men kókteı aıyrmashy­lyq emes pe?! Biz osyndaı jaǵdaıdy da bastan ótkerdik. Qazir Allaǵa shúkir, jaǵdaıymyz ońa­lyp, shyǵarmashylyq turǵydan da, ma­te­rıaldyq turǵydan da «Ortalyqtyń» jul­dyzdy sáti» deýge turarlyq dáýrendi bastan keshirip jatyrmyz. Álgindeı qı­nal­ǵan sátterde sabyrly bolýǵa tyrys­tyq. Tózim tanyttyq. Búgingi tańda tórge ozdyq dep aıta alamyz. Oblys ákimi Serik Ahme­tov­tiń qoldaý kórsetýi arqa­syn­da biz otyrǵan ǵımaratqa kúrdeli jóndeý jumystary jasalyp jatyr. Materıal­dyq-tehnıkalyq bazamyz nyǵaıa tústi. – Basylymnyń eńse kóterýine kezinde «Egemen Qazaqstan» sekildi aǵa gazette qyzmet istep, «Sheraǵańnyń mek­te­bin­de» shyńdalǵan Maǵaýııa Sem­baev­tyń yq­pa­ly bolǵan shyǵar... – Rahmet! Iá, men – «Sheraǵańnyń shek­peninen» shyqqan shákirtteriniń birimin. «Egemenniń» qazanynda qaınap, «Or­ta­lyqta» qalyptasqan mamanmyn. Sher­aǵa­nyń mektebi, «Egemenniń» úıretkeni kóp bizge. Aǵa gazetten alǵan tálim, úı­rengen tájirıbemdi «Ortalyqty» kóte­rý­ge jum­sa­sam, ol – azamattyq paryzym. О́ıtkeni, «Ortalyq Qazaqstan» – meniń altyn uıam, shyńdalý mektebim. Men ol jerde Ramazan Saǵymbekov, Rymqul Sú­leı­menov, Nurma­han Orazbekov syndy qazaq baspasóziniń qajyrly tulǵalary­nyń aldyn kórip, solardan kórgenimdi «Egemende» ushtadym. – Maǵaýııa Slanbekuly, men biletin «Ortalyq» kezinde Elbasymyz Nursul­tan Nazarbaev avtor bolǵan basylym bolatyn. – Iá, Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń gazet­tiń turaqty avtory bolǵanyn bú­gin­de maq­ta­nyshpen aıta alamyz. Azamat retinde shyń­dalyp, qaıratker retinde qa­lyptasý kezeńi Qaraǵandymen tamyrlas kelgen tarıhı tulǵanyń qoltańbasy saq­tal­ǵan gazet tigindileri «Ortalyq Qazaq­stan» ujymy úshin baǵa jetpes jádigerge aınalǵan. Tipti, Nursultan Nazarbaevtyń Temirtaý qa­lalyq partııa komıtetinde hatshy bolyp júrgen kezderinde gazettiń ótkir synyna jaýap bergeni basylym tarıhyn qundy derektermen tolyqtyra túsedi. Sonymen qatar, ol kisi oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy laýazy­myn­da júrgen sátterinde keıbir merekelik nómirlerge basty maqala jazǵan kezderi de bolǵan. – Qazaq oqyrmany «Ortalyq Qazaq­standy» shynshyldyǵymen tanıdy. Mysaly... – Basylym muraty oqyrman múd­de­si­nen oqshaýlanǵan kezi bolǵan emes. Qo­ǵam­­dyq-saıası gazettiń taǵdyry da el taǵ­dy­rymen sabaqtas tamyrlandy. Baspasózdiń abyroıly boryshy – halyqtyń basynan qandaı dáýren ótse, sony aına-qatesiz kór­setý. Shynaıylyǵynyń arqasynda ormandaı oqyrmandarynyń yqylasyna bólengen baısaldy basylym Táýelsizdik jylda­ryn­da óziniń tyń tynysymen tarıh sah­na­syn­daǵy salmaǵyn tanytty. О́t­ken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynda qo­ǵam ómirine serpilis ákelgen qaıta qurý, jarııalylyq tusynda «Ortalyq Qazaq­stan­nyń» ótkirligi men batyldyǵy el aýzynda júrdi. Demokratııa qaǵıdattaryn qazyq etken basylymnyń batyl pikirleri eldi arandatýǵa emes, eldiń erteńi úshin alańdatýǵa úndedi. Gazet shejiresine sheginis jasap kórsek, 1991 jylǵy áıgili «Ta­myz oqıǵasy» eriksiz eske ora­lady. Sol bir saıası dúrbeleń tusynda, áper­baqan saıasatkerlerdiń sandyraq áreke­tine qa­tysty ordaly Odaq kóleminde «Iá, bul – tóńkeris!», dep jalǵyz ǵana ún qat­qan da osy «Ortalyq Qazaqstan» bolatyn. О́z basyn báıgege tigip turyp, basylym dań­qyn aspandatqan bul tarıhı maqalanyń avtory gazettiń sol kezdegi bas redaktory Nurmahan Orazbekov edi. Táý eter kıemiz – Táýelsizdigimizdiń tu­ǵyrlanýy jolynda gazettiń atqarǵan qa­jyrynda ólshem joq. Tarıhqa tyń kóz­qaraspen qaraý, halyqty sabyrǵa shaqyrý, bir­likke úndep, halyqtar dostyǵyn nasıhat­taý basylymnyń basty baǵytyna, óz­ek­ti taqyrybyna aınaldy. Sonaý 90-jyl­dary Qa­raǵandy kenshileri jappaı ereýilge shyq­qan tolqýly sátte sabyr túbi sary altyn eke­nin salmaqtap jazyp, ótpeli kezeńde qa­ra­paıym kenshiler qaýymyn arandatýdan ara­­shalap qalǵan da «Ortalyq Qazaqstan» edi. Seksen jyldyq baı tarıhy bar ba­sylymnyń búgingi kúnge deıin 21 155 sany jaryq kórdi. Alǵashqy sanynan bastap qa­zynaly óńirdiń aınasyna aınalǵan «Orta­lyqtyń» ár sanynda ulttyq rýh jáne sol rýhty alasura izdegen joq­shy­nyń úni bar. – Basylymnyń búgingi tańdaǵy rýhanı, mádenı ortamen baılanysy qandaı deńgeıde? – «Ortalyq Qazaqstan» tek aqparat qu­raly ǵana emes, qoǵamdyq pikir qa­lyp­tas­tyrýshy jáne qazaq ádebıetiniń ót­ke­nin saralap, búginine baǵa berýshi baısal­dy ba­sylym ekeni daýsyz. Qazaq ádebıe­ti­niń kór­nekti ókilderimen tyǵyz baılanys ustanǵan basylym qazirgi qazaq ádebıe­tiniń, rýha­nııattyń alǵan baǵyty jóninde sony pikir aıtýdan bir sátke de jalyqqan emes. Iá, qazaq ádebıeti klassıkteriniń tyń týyn­dy­laryn, suhbattaryn avtordyń kitabynan buryn, «Ortalyq Qazaqstan» gazeti betinen oqyp júrgen oqyrman bul pikirimizge shák keltirmes. «Ortalyq Qa­zaqstanmen» tyǵyz shyǵarmashylyq baı­la­nys jasap kele jat­qan qazaqtyń shoq­tyǵy bıik qalam­ger­le­riniń biri, zamany­myzdyń zańǵar jazýshysy – Muhtar Ma­ǵaýın. Bú­gingi mereıtoı qar­sańynda sonaý Batys Eýropadan ystyq yqylasqa toly sálemin joldaǵan Muhtar Maǵaýın óziniń «Orta­lyq» týraly pikirinde bylaı deıdi: «Or­talyq Qazaqstan» – óresi bıik ba­sy­lym, ámánda halqymyzdyń búgini men bola­sha­ǵyna qatysty, aıryqsha mándi, kó­keı­kesti máselelerdi kóterip keledi. Ási­re­se, qazaq rýhanııaty, qazaq tarıhy, ult­tyq múdde men murat turǵysyndaǵy ba­ǵyt-baǵda­ry­men respýblıkalyq basy­lym­dardyń al­dyń­­ǵy qataryna shyqty. «Ortalyq Qazaqstannyń» men úshin aıryqsha ystyq bolatyn taǵy bir sebebi bar, sonaý 1969 jyly, alǵashqy áńgime, povesterim jarııalana bastaǵan, jazýshy retinde eshkim tanymaǵan, tipti, synap-mi­nep jatqan kezde, «qazaq ádebıetine úl­ken qa­lam­ger keldi!» dep alǵash ret ashyp, dálel­dep aıtqan – osy gazet bolatyn. Sol túsi­nistik, sol syı­lastyq kúni búginge jalǵa­syp kele jatyr. Kóp alǵys, bar bolyńyzdar, zor bo­lyńyzdar! «Ortalyq Qazaqstannyń» turaqty av­to­ry Muhtar Maǵaýın.» Abyroıy udaıy asqaqtap, shynaıy qur­met, laıyqty baǵasyn alyp kele jat­qan óz­derińizdiń «Ortalyqtaryńyz» búgin sek­sen­niń seńgirinde. Qos mereke – Táý­el­sizdiktiń 20 jyldyǵy men «Or­tal­yq­tyń» 80 jyldyq ordaly toıy qutty bolsyn! – Áńgimeńizge rahmet! Áńgimelesken Aıqyn NESIPBAI, Qaraǵandy.