Jer astyndaǵy mýzeı – ata tarıh úshin ataýly oqıǵa

Tórt qubylamyzdy barlap, ketkenimizdi keltirsek, joǵymyzdy túgen­desek dep júrgende taǵy bir altyn kómbeniń beti ashylyp, altynmen aptap, kúmispen kúptegen, saz balshyqtan sánin keltirip, árin kirgizip, boıaýyn qandyrǵan túrkilik túpnusqa ata tarıh úshin qundy derek kózderi bolǵaly tur. Ony tanyr adam, túsiner urpaq bolsa, san qyrynan shashaýdaı shashylyp otyr. Bizdiń zamanymyzǵa deıingi II-I myń­jyldyq­tarda altyn ustap, mys pen temirdi balqytqan, sóıtip materıaldyq mádenıe­timizdiń irgesin qalaǵan, Eýrazııa kindiginde  kelbeti kelisip, rýhyn bıik ustaǵan bolǵan da tolǵan babalardan qalǵan, arqaýy úzilmegen qazir de synyn buzbaı, syryn ketirmeı kele jatqan ulttyq dúnıelermen sabaqtasqan myna jádigerlerdi qarap otyrǵanda uly aqyn Maǵjan Jumabaevtyń «Túrkistan» atty óleńi oıǵa oralyp: «Túrkistan – eki dú­nıe esigi ǵoı, Túrkistan – er túriktiń besigi ǵoı. Tamasha Túrkistandaı jerde týǵan, Túrkiniń táńir bergen nesibi ǵoı... kóp túrki enshi alysyp, tarasqanda, Qazaqqa qara shańyraq qalǵan joq pa?» degen joldardy ishteı qaıtalap, ejelgi qazaq jerindegi myna ǵajap  rýhanı qundylyqtar  ultymyzdyń ulylyǵyn, halqymyzdyń qadir-qasıetin taǵy bir arttyratyn boldy-aý degen baılamǵa at basyn tiregendeı boldyq. Onyń ústine bıyl Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵy. Myna dúnıeler ǵalymdardyń sol ataýly kúnge  tartýy desek, jón sekildi. Kúltegin, Bilge qaǵan eldik tuǵyryn bıiktetse, endi sol ulylarymyz jatqan Mońǵolııa jerinen taǵy ir qorym ashylyp, túrki qaǵanatynyń uly da ulyq el bolǵanyn dáıekteıtin, eshkim kúdik keltirip, kúmán týǵyzbaıtyn, tonaýǵa túspegen, derlik túpnusqasy saqtalǵan qyrýar qazyna tabylyp otyr. Osy qorymnyń ashylýyna  uıytqy bolǵan túrki tarıhynan bastaý alatyn qazaq tarıhynyń tamyryn keńge tartýyna óz úlesin qosyp júrgen fılologııa ǵylymdarynyń doktory Qarjaýbaı Sartqojauly men mońǵolııalyq tarıhshy ǵalym A.Ochır bastaǵan azamattar qorymdy qoparýǵa uıytqy bolǵa­nyn aıta ketsek deımiz. Osy qazaq-mońǵol birlesken ekspedısııasynyń quramynda qazaqstandyq jas arheolog Jantegin Qarjaýbaıuly men mońǵolııalyq arheolog L.Erdenbold, sonymen qatar, otyzǵa taıaý stýdent qatysqan. Biz osy  aq jarylqaǵan isti jamaǵatqa jar salyp aıtsaq degen nıetpen Qarjaýbaı Sartqojaulyna jolyqqan edik.  – Elordamyz Arqa tósine kelip qanat jaı­ǵanda bilim men ǵylymnyń ortasy bolsyn dep Elbasy Nursultan Nazarbaev qazirgi irgeli bilim ordasy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetin ashqan edi. Osy ýnıversıtet Mońǵolııanyń arheologııa ınstıtýtymen kelisim-shartqa otyryp, san-salaly  zertteýler júrgizip kele jatqany  jurtqa málim. Iá, biz bul qorymdy kóp jyldan beri baqylap, tekserip kele jatqan edik. Endi sonyń nátı­jesin shyǵarý úshin ótken jyldan beri daıyn­dyq jumystaryn júrgizgen bolatynbyz. Jal­py, meniń dalalyq ekspedı­sııada júrge­nime otyz jyldan asyp barady eken. Osy ýaqyt ishinde azdy-kópti sharýalar bitirdim desem, artyq bola qoımas. Jer betinde ashyq jatqan kóne bitik rýnıkalyq jazýlaryn qaıyra kóshirip, qaıta zertteý, aldynda ketken qate­ler­di qalpyna keltirý, túrki jazýynyń shyǵý tegine baılanysty Eýropa, Amerıka, Qytaı ǵalym­darynyń «fınıkııa nemese arameı jazýlarynan shyqtyǵa» saıatyn pikirlerin saralaı kelip, zertteýlerimizde kóne túrki jazýy ata-babalarymyz­dyń  óz shyǵarmashy­lyǵy­nan týǵan dep arnaıy  monografııa jazdyq. Ústimizdegi jyldyń jazǵy maýsymyn­daǵy Qazaqstan – Mońǵolııa birikken ekspe­dısııa­­lary­myzda álemdik jańalyq ashyldy dep Reseı, Qy­taı, Mońǵolııa, Japonııa, Koreıa memleketteri ınternetterinde jazylyp ja­tyr. Bul qazyna bu­rynǵy Kúltegin eskert­kishiniń tóńireginen be, álde basqa aımaqtan tabylyp otyr ma? – Kúltegin eskertkishinen soltústikke qaraı 200  shaqyrymdaı jerdegi Qyzylkentten ashyl­dy. Bul Ulan-Batyr qalasynan batysqa qaraı 210 shaqyrym. Osy mańaıdy zerttep, zerdelegenimizde, 7 shaǵyn qalanyń 7-8 qorymynyń bary anyq­talyp otyr. Bular bylaı qaraǵanda, topyraqtan úıilgen dóń sekildi kórinedi. Buryn-sońdy Eýrazııa aımaǵynan mundaı jerasty kesheni ashyl­maǵan. Osy mazardyń dıametri 34h36 m, 42 m dálizi bar. Bul jerden tabylǵan muralar arqyly Kók túrki qaǵanatynyń tarıhyn jańa kózqaras­pen jańǵyrta zerdeleý máselesi týyndap otyr. – Sizderdiń bul ashqan qorymǵa buryn qol tımegen be? – Joq. Mundaı qundylyqty ashý kezinde eki máseleni anyqtap alý kerek. Onyń birinshisi, qazatyn jerińniń esigi qaıda ekeni bolsa, ekinshisi, qarjy jaǵdaıy. Qarjy máselesi sheshilgen edi. Endi qorymnyń esigin taýyp, sol arqyly qazy­naǵa qol jetkizý bizdiń basty maqsatymyz boldy. Men de, A.Ochır de praktık-arheolog bolǵanmen, mamandyǵymyz fılolog. Endigi jerdegi bar jumys arheolog Jantegin men Erdenboldqa júkteldi. Bular tańnyń atysynan bastap, kún uıaǵa qonǵanǵa deıin túrli ólsheýler jasap, esigi myna tusta degen baılamdaryn talqyǵa usyndy. Biz qorymdy qaza kelgende, olardyń tujyrymy naqty ekenine kóz jetkizdik. – Qorym qansha metr tereńdikte eken? – Dóńnen alǵanda – 12 metr, jer betimen eseptegende – 8 metr.  3 metrdeı qazǵanda qorymǵa kiretin esiktiń eki qabyrǵasy kórindi. Sodan ári qaza túskende esik-dálizden negizgi bólme 8 metr tereń­dikte bolyp shyqty. Qorymnyń qabyrǵala­ry tabı­ǵı jartastan turady. Osy tabıǵı jartas­tyń, jertopyraqtyń betin sylyp tastaǵan. Kádimgi sary batpaqqa seleý shópterdi týrap, aralas­ty­ryp, ábden ıin qandyryp baryp, qolmen  syla­ǵan. Buǵan qosa esik-dáliz boıynda 3 metr saıyn arka jasalyp, oǵan esik salynyp, syrtyn taspen bitep otyrǵan. Ondaı arkalardyń sany beseý. Besinshi arkadan keıin aǵash esikke tap boldyq. Ol altyn qulyppen bekitilipti. Kádimgi qazaqtyń qol­danyp kelgen qara qulpy. Ol esikti ashqany­myzda, arǵy jaǵynan taǵy da esik kórindi. Eki esiktiń ortasynda laqat bar. Bıiktigi 20-50 sm aralyǵyndaǵy túrkilerdiń qyshtan jasalǵan 45 qýyrshaq músini kózge shalyndy. Sondaı-aq, Vızantııa dáýiriniń 60 shaqty altyn aqshasy, túrki­lerdiń de altyn aqshalary shyqty. – Sonda bul túrki dáýirine jata ma? Kúl­tegin tasy da, myna jaýhar­lar da bir óńirden tabylyp otyr. Jer mońǵol­diki deımiz, al tabylǵan baılyq kimniń enshisine tıedi? – Iá, túrki dáýirine jatatynyn aldyn ala bildik. Mońǵol ǵalymdary da solaı dep túıin ja­saǵan. Suraǵyńnyń ekinshi bóligine berer jaýa­bym tómendegideı. Jer búgingi kúni mońǵoldiki ekeni ras. Biraq, qazirgi Ulan-Batyrdyń shyǵysyn­daǵy Kerýlen darııasynan batysqa qaraıǵy óńir saq, skıf zamanynan beri kók túriktiń jeri bolǵany tarıhtan belgili. Shyńǵys dáýirinde de túrki jeri delindi. Qıly zamandardyń qyspaǵy túrkilerdi bul jerin  tastap ketýge májbúr etti. Myna baılyq sol túrkilerden qalyp otyr. Eger muny moıyndamasa, mońǵol ǵalymdary bizdi qarys qadam bastyra ma? – Kúlteginniń kóshirmesin elordanyń tórine ákep ornattyq. Myna dúnıeniń endigi taǵdyry qalaı bolar eken? – Jer kimdiki bolsa, odan shyqqan bar dúnıe de solardyń múlki bolyp esepteledi. Bul halyqara­lyq zań normalarynda kórsetilgen. – Búgingi túrki urpaǵyna ne qalady? – Osyndaı jaýhar jádigerdiń tabylýy biz úshin teńdessiz jetistik. Maǵjan aqyn aıtqan qarashańy­raqtyń ıesi qazaq úshin zor maqtanysh. Bizge tıetini rýhanı jaǵy. Iаǵnı, sol baılyqtyń túpki jasaý­shysy bizdiń babalar, osy arqyly olar álemdik órkenıetke óz úlesin qosty degendi ózge jurtqa tanytý. Jalpy, buǵan qosa túrki dúnıesiniń aqyl-parasaty bıik, ózine tán ádet-ǵurpy, salt-sanasy boldy degendi osylar arqyly endigi jerde jar salyp aıtýymyzǵa ábden bolady. – О́rkenıet týraly álem ǵalymdary az aıt­paǵan ǵoı. Biraq túrki jurtynda túk joq degen qasań pikir qalyptasqaly qashan. Endi soǵan myna qazyna tosqaýyl qoıyp, túrki órkenıeti týraly áńgime qozǵalatyn shyǵar. – Árıne, Abaı aıtpaqshy, biz endigi jerde ózimizde barmen kózge uryp tanyta alsaq, óziń aıtqan qasań pikirge túzetý engizileri kúmánsiz. Álemdik órkenıet týraly batys ǵalymdary Toınbı, Vagner, Danılevskııler  kóp eńbek qaldyrǵan. Onyń ishinde shynynda túrik órkenıeti degen sóz joq. Engizbeýdiń sebebine keletin bolsaq, birinshiden olar túrki álemimen tanys emes edi. Mynandaı rýhanı qundy­lyq­tardy bile qoımady. Tek Eýropada shyqqan eńbek­termen, solardyń astam oıymen ǵana «qarý­landy». Sol boıynsha tujyrym jasa­dy. Munyń ekinshi bir jaǵy, mynada jatyr. Eger sonaý orta ǵasyrda Aqsaq Temir Baıazıtti qurtpa­ǵan jaǵdaıda  búgingi túrki urpaǵy bir zamandary búkil Eýropaǵa  bılik qurýy múmkin edi. Osydan Eýropa qatty qaýiptengen. Áli de umytqan joq. Sol sebepten de olar túrki órkenıeti degenge kóp bara bermeıdi. – Qorymdy qoparý kezinde nebir qundy dúnıelerdi, 3 kılo altyn zattardy da tapqanyńyzdan habardarmyz. Endi osy jaǵyn taratyp aıtsańyz. – Másele altynda emes. Másele sol kezdegi túrkiler, ıaǵnı bizdiń ata-babalarymyzdyń qandaı rýhanı baılyq jasaǵanynda. Artyna osynshama mol muralardy qaldyrǵanynda bolyp tur. Biz osy tabylǵan qundylyqtar arqyly Kók túrki ımpe­rııa­synyń búkil memlekettik qurylymyn túgel zerttep, zerdeleýimiz qajet. – Osynshama baılyqty kóterip tura alar ma ekenbiz dep qazaq jyraýlary aıtqandaı, bul qun­dylyqtarymyzdy álemge qalaı tanyta alamyz? – Úlken nasıhat kerek. Bir Qarjaýbaı emes, myń Qarjaýbaı jumylý kerek. Bárimizge ortaq maqtanysh. Joǵaryda da aıttym, taǵy da aıtsam artyq bolmaıdy. Túrkiler sharýashylyǵyn qalaı júrgizip kelgen, qandaı ispen aınalysqan? Mal sharýashylyǵy, áskerı qurylymy, taǵy basqa. Biz ol túrikterdi klassıkalyq  kóshpeliler dep júrmiz. Joq, olar kóshpeli ǵana emes, otyryqshy da el bolǵan. Oǵan joǵaryda aıtqan jeti shaǵyn qala dálel bolady. Mazardyń esigindegi jaqtaý aramen tilingeni birden baıqalady. Túrkiler sol zamanda-aq aǵash tile bilgen. Men altyn qulypty kórgende tań qaldym. Sebebi, osyǵan deıin shyǵystyq úlgidegi qulypty men adamdar HV-HVI ǵasyrlarda paıdalandy dep júrýshi edim. Sóıtsem, bizdiń babalarymyz VII ǵasyrda qoldanysqa engizipti. –  Qarjaýbaı Sartqojauly, osy VII ǵasyr shegelengen tujyrym ba? – Iá. Buǵan eshkim shák keltirmese kerek. Biz qorymdy ashqanda kórsetilimderge (panoramalar­ǵa) tap boldyq. Qolyna tý ustap, sap túzegen ásker­­ler ketip barady. Olarǵa jurtshylyq tizile qarap tur. Men ensıklopedııany paraqtap kórge­­nimde, mundaı kórsetilimder tuńǵysh ret HVIII ǵasyrdyń aıaǵynda ırlandııalyq keskindemeshisi R.Barker Edınbýrg qalasynda jasapty. Sodan keıin HIH ǵasyrda keń qanat jaıypty. Kórsetilim sol kezden bastaý alady delingen. Al myna kóriniske qaraǵanda, túrkiler álemi osydan 1300 jyl buryn ondaı kórsetilimderdi jasap qoıǵan eken. Eýropa keskindemeshileri qabyrǵaǵa nemese kartına etip syzyp HVIII ǵasyrda panorama jasasa, bizdiń babalar VII ǵasyrda qyshtan músin quıyp, kádimgi tiri adamdar beınesin de berip otyrǵan. – Qorymdy qazý kezinde qabyrǵaǵa salyn­ǵan jolbarystyń sýreti shyqty dep edińiz. Osy týraly oqyrmandardy habardar ete ketseńiz. – Qazý barysynda esiktiń eki jaǵynan aýzynan da, búkil      denesinen de ot shashyp turǵan 9 metrlik qyzyl jolbarystyń sýreti shyqty. Osy arada men myna bir nárseni aıta ketsem deımin. Bul qorym ataqty Kók túriktiń qaǵanyna arnalǵan. Eń qasıet­­­ti muralaryn jerasty mazaryna ornalas­­tyrǵan. Tiri kezinde qan­daı saltanat quryp ótkenin kórsetilimderde kórset­ken. Tula boıy jalyn sekildengen jolbarys sol kezdegi túrki jurtynyń órshil bolmysyn anyq kórsetip turǵandaı. Onyń ústine jolbarysty osy kúnge deıin kıe sanaıty­nymyz jáne bar. Birden oıymyzǵa arǵy túrki men bergi túrki, ıaǵnı qazaq sabaqtastyǵy orala ketti. Sýretti salǵan qytaı emes, túrki adamy degenge toqtadyq. О́ıtkeni, sýretshi qytaıdyń aıbyny sanala­tyn aıdaharmen shendestirip, myna jerde bizdiń totemdi odan qaharly, qýatty etip beınelegen. Eger ózge jurttyń ónerli adamynyń qolynan shyqsa, mundaı asqaqtatpaıdy, tómendeý jasaıdy. Aýyzdan da, deneden de qyzyl jalyndy atqaqta­typ keremet etip bermeıdi. Bul sýrette túrik sýretshiniń sheksiz romantı­kasy, túrkilik jalyn atoılap tur. – Jambyl Jabaevtyń da kıesi qyzyl jolbarys bolǵanyn qazaqtyń aıtýly aqyny Ábdilda Tájibaev talaı jerde aıtqan edi. Súıin­baıdan qalǵan sol qyzyl jolbarys qara­maı ketken kezde Jambyl myna ómirden óziniń ketetin kezi kelgenin aıtqan kórinedi. Sol aıtqany aınadaǵydaı keldi deıdi biletinder. – Kórdińiz be, sol jolbarys áli kúnge deıin qazaqtyń kıesine, ıesine aınalyp keledi. Shyǵys elderi jolbarystyń beınesin qasıetti jerlerge, úkimettik mekemeleriniń esikteriniń aldyna ornatyp qoıady. Mundaı úrdis bizdiń elimizde de bar. Astanadaǵy keıbir mekemelerdiń aldynan kórip qalamyn. Endeshe, muny úzilmeı kele jatqan altyn arqaýly sabaqtastyq desek jaraspaıdy ma? Qazaq jurty týǵa baıaǵydan-aq erekshe kózqa­ras­pen qaraıtyny ańǵarylatyn. Sóıtsek, bul da sol dáýirden jalǵasyp kele jatqan úrdis eken. Keregege 3 tý salynǵan. Onyń biri oń qanatty, ekinshisi sol qanatty, úshinshisi ortalyqty nemese Orda týyn kórsetip tur. Al onyń aldyna táý etken adamdardyń beınesi aıdaı anyq keskindelgen. – Altyn aqshalar tabyldy dedińiz. – Seksenge taıaý altyn aqsha tabyldy. Onyń alpysqa jýyǵy vızantııa aqshasy. Onda kóne latyn áripi, krest, pıramıda bar. Kók túriktiń aqshasynan rýnıkalyq jazýdy kórýge bolady. Buǵan qosa altyn áshekeıler, laǵyl tastan kóz ornatqan saqına, bilezik, biriniń tabany bar, ekinshisi tabansyz eki túrli altyn úzeńgi, joǵaryda aıtqan altyn kiltti qulyp, júgen sýlyǵy, altyn jipter, taza altyn kese, hannyń altynnan jasal­­­ǵan táji, qoshqar múıiz oıý-órnekter, ony aıtasyz, jipke altyn qosyp is tikkeni – bári de saqtalǵan.  Buryn biz saýytty tek adamdar kıedi dep kelsek, endi olardyń atqa da saýyt jasaǵanyn kórýge bolady. Bul músinderdi jasaý tehnologııasy da naqty kórsetilgen. Aldymen temirden qańqasyn qurap alyp, ony batpaqpen kómkerip, otqa kúıdirip otyrǵan. Sodan soń saýyttyń túr-túsin túrli boıaýlarmen ádemi beınelegen. Mundaı boıaýlarmen adam beınelerin, at ústindegi adamdy, onyń kıim úlgilerin, túrli ózge de qundylyqtardy berip otyrǵan. Osyndaı dúnıelerdi olar ózge eshkimnen almaǵan, ózderiniń oı óresimen jasaǵan. Sol qundy­lyqtardyń kópshiligi búgin qoldanysta júr. – Bul dúnıeler arqyly olardyń tirlik-tynysyn kórýge bolady deısiz ǵoı. – Adamnyń qııaly qansha júırik bolǵanmen, ózi qoldanbaǵan dúnıeniń ádemi túr-túsin jasaǵanda bir olqylyq jibermeı qoımaıdy. Al myna qundy­lyqtarda min joq. Endeshe, bizdiń arǵy babalary­myz ózi tutynǵan, qoldanǵan dúnıelerin dál bergen deýge negiz bar. Mysaly, tazy, tóbet babalary­myzdyń ańshylyqpen aınalysqanyn dáıekteıtin bolsa, osynyń báriniń quıma beınesi tabyldy. Shynynda, bizdiń ata-babalarymyz qyran búrkit, júırik at, qumaı tazyny serik etip, saıashylyq jasaǵanyn osy mysaldar dáıekteı túsedi. Osy arada qabyrǵa sýretter men quıma beınelerge toqtalyp, ásirese, qabyrǵa sýretterdi alǵash salǵan túrkiler degen baılam jasaýymyzǵa bola­dy. Mysa­ly, osy qorymdaǵy alýan túrli qabyrǵa sýretteri bir zamandary qazaqtyń jeri bolǵan, qazir Qytaı memleketine tıesili óńirlerde moly­nan kezdesedi. Sol elde Dýn-hýan degen jer bar. Sonyń qasynda Aratúrik degen Qytaı men kóne túriktiń arasyndaǵy sheka­ranyń túıisken jeri bar. Qazir de  solaı atalady. Dýn-hýannan batysqa qaraı túrkiler mekendegen Qumyl, Aqsý, Besbalyq, Qashqar, Turpan – osy óńirlerde qabyrǵa sýretter óte kóp. Al Qytaıdyń óz jeri sanalatyn jaǵynda mundaı qabyrǵa sýretter bolmaıdy. Buryn osyndaı qabyrǵa sýretterdi qytaı salǵan dep kelsek, mundaı qundy­lyq­tyń da ıesi túrki jurty ekenin qorymdaǵy syz­balar dáıektep otyr. Endigi jerde joǵarydaǵydaı eki­udaı pikirge tosqaýyl qoıylyp, qabyrǵa sýret­terdiń de ıesi bizdiń ata-babalarymyz deýge tolyq negiz bar. Músin sýretterdegi alýan túrli boıaýlarmen berilgen kıim úlgileri de túrkiniń enshisi. Osylar arqyly biz álem órkenıetine úles qosqan túrki jurtynyń urpaǵymyz deýge tolyq qaqymyz bar. – Osy qundylyqty saqtaý, Kúltegin tasy sııaqty olardyń da kóshirmesin alý jaǵyn qalaı sheshýge bolady? – Bul eki memlekettiń kelisimimen nemese mınıstrlikterdiń ózara shart jasasýy arqyly oryndalatyn jumys dep bilemin. Biz qazirshe Qyrym Altynbek degen azamattyń jankeshti eńbeginiń nátıjesinde konservasııa jasap qoıdyq. Al mońǵoldar jaǵy úlken ańǵar salyp jatyr. Jýyq­ta bitedi. Munymen qosa, biz keshendi ashyp, ol týraly alǵashqy málimetti aıtqan sátte-aq olar myna jer mynaniki, ana jer ananiki demeı, sol aradaǵy malshylaryn ózge jerge kóshirip jiberdi. – Ashyq aspan astyndaǵy mýzeı jasaý jaǵyn kóp bolyp oılastyrsaq, qalaı bolar eken? – Kókeıde jatqan oıdy qozǵadyń. Ondaı ashyq aspan astyndaǵy mýzeıge aınaldyrsaq, kóne túrki men onyń búgingi urpaǵynyń arasyna altyn kópir ornatar edik. Máselen, Kúltegin, Bilge qaǵan eskertkishterin túrikter aldy da mýzeı jasaqtady. Qaraqorym qalasynan Kúltegin, Bilge qaǵan eskertkishine deıin 45 shaqyrym edi. Túrikter sol qaladan jaryq tartty. Taqtaıdaı asfalt jol saldy. Kelesi jyly Kúltegin eskertkishiniń jany­na áýejaı salǵaly jatyr. Bul endi Túrkııadan tikeleı Kúlteginge kelýge jol ashady. Oǵan qosa, týrıstik baza da jasaqtaý ústinde. Keleshekte bul ara túrik pen mońǵoldardyń birikken ashyq aspan astyndaǵy mýzeıi bolady. Týrıster kelip tamashalaıdy. Osy arqyly, tabys tabý óz aldyna olar burynǵy túrkini tórtkúl dúnıege tanytqaly jatyr. – Japon memleketi de sol arada úlken jumystar atqaryp jatyr degendi jıi estımiz. Bul týraly ne aıta alasyz? – Joǵaryda aıttym, eldiń dańqyn shyǵaratyn, halyqtyń abyroıyn kóteretin mundaı ǵajaptar ashylǵan kezde damyǵan elder álemge jar salady. Sonaý bir qıyrdaǵy japondyqtar Shyǵys Moń­ǵolııaǵa at aryltyp kelip, Shyńǵyshan ordasy tigilgen orynǵa mýzeı jasaqtap, týrıstik baza ornatty. Ol japon-mońǵoldyń birikken mýzeıi dep atalady. 125 shaqyrymǵa jaryq tartyp, 125 shaqyrymǵa asfalt jol jasady. – Endigi jerde biz de qarap otyrmaýymyz kerek deısiz ǵoı. – Árıne, biz olardaı kóp shyǵyndalmaımyz. Sebebi, bizdiń salatyn jolymyz 15 shaqyrym. Tartatyn jaryǵymyz da 15 shaqyrymnan aspaı­dy. Osy keshenniń basyna shaǵyn ǵana laboratorııa, kelistirip qonaqúı salsaq boldy. Eki jaq kelise otyryp, qazaq-mońǵol birikken mýzeıin jasa­saq jetip jatyr. О́zimizdegi bardy ózgege kórsete almasaq, tanyta almasaq, bul babalar aldyndaǵy paryzymyzdy óteı almaǵandyǵymyz bolyp esepteledi. Urpaq óziniń ótkenin bilmese, keleshegine senimmen qaraı almaıdy. Eýrazııalyq halyq bolamyz deımiz. Endeshe, sol Eýrazııany meken etken túrki jurtynyń mynandaı keremetterin az ǵana adam, sanaýly ǵalym bilip qana qoımaı, bú­kil jurt alaqanda aıalap jatsa, qane. Ásirese, bul iske sheneýnikter belsendi kirisse, barlyq jumys­tyń ilgeri jyljıtynyna meniń ımanym kámil. 1,5 mıllıard halqy bar Qytaı memleketi eldik iske kadr daıyndaǵanda olardan óz ultynyń 25 tarı­hyn jatqa suraıdy eken. Sol 25 tarıhtan emtıhan alyp otyrǵanda, qytaı patshalarynyń júrgizgen saıasatyn, órkenıetke qosqan úlesin birinshi kezekke shyǵaratyn kórinedi. Onsyz úkimettik jumysqa qoımaıdy. Osy arada myna bir mysaldy aıta ketsem deımin. Reseıdiń V.Molodın, N.Polosmak degen ǵalymdary Taýly Altaı­dyń Ýkok degen jerinen Pazyryk mádenıeti qorǵanyn qazyp, altyn áshekeıli áıel adamnyń múrdesin shyǵardy. Sony kórshi memleket úlken jańalyqqa balap, ǵalym­dary konferensııalar ótkizip, merzimdik basylym­darǵa jarysa jazyp jatty. – Joǵaryda shetel ǵalymdary erekshe mán berip jatyr degendi aıtyp edińiz. Sol týraly da bilsek deımiz. – Álemde jurtty selt etkizgen bir jańalyq ashylsa, soǵan aldymen mán beretin japondyqtar ǵoı. Tań dáýiriniń mamany doktor, professor Marııasý ınternetke mazar týraly málimet shyǵa salǵanda-aq jetti. Jan-jaqty tanysqannan keıin: «Men alǵashynda bul tań dúnıesi ǵoı dep edim. Joq, olaı emes eken. Kók túriktiń taza ózine ǵana tán qundylyqtar. Qyshty órteýi qytaılyqtarǵa da uqsamaıdy. Olar qyshty kúıdirip jatqanda sý sebedi. Al Kók túrikter ondaı tásildi qoldanbap­ty. Men myna jańalyqty tek Kók túrikterdiń enshisi dep bilemin. Bul olardyń álemdik órkenıetke qosqan úlesi!» dese, koreıalyq professor I Son Býk ta ony qoldap, «Álemdik jańalyq, Kók túrikti kókke kóteretin, búgingi urpaǵyn marqaı­tatyn dúnıe!» dep baǵalady. Qalaı desek te mundaı baǵaly dúnıe órisimizdi keńeıteri sózsiz. Men bir kezderi Izgilik Shor deıtin sazger týraly jazǵanym bar edi. Soǵan qoıǵan eskertkish tasqa «...Izgilik Shor segiz túrli aspap­ty meńgergendikten oǵan arnap, ǵıbadathana turǵy­zyldy» dep jazylǵan edi. Bul sazger segizinshi ǵasyrda ómir súrgen. Sol kezdegi bizdiń aspap­tarymyz qaısy desek, qobyz, syrnaı, sy­byz­ǵy, dańǵara, dombyra, jetigen, taǵy basqa. Al men ótken jyly Altaıdan 1500 jyl saqtalǵan dombyrany ákelgenim bar. Minekı, baǵalaı alsaq, ózgege tanyta alsaq – bizdiń ulttyq qundy­lyqtarymyz kesheli beriden emes, sonaý ǵasyr­lardan tamyr tartady. – Osynshama qyrýar jumystar atqardy­ńyzdar, sonyń tusaýkeser rásimin ótkize aldyńyzdar ma?  – Qyrýar jumys degennen shyǵady. Bizge stýdentter kóp kómektesti. Tipti olar arzan jumys kúshi boldy desek, qatelespeımiz. Ǵylymǵa, arheo­lo­gııalyq qazbalarǵa ómirin arnaǵan sol jastardyń yntasyn men erekshe baǵalaımyn. Arheologııalyq jumys ınemen qudyq qazǵandaı nárse. Kúrektiń ózin sırek qoldanasyń. Eki aıdyń ishinde biz 500 kýb topyraq, 14 kýb tas shyǵardyq.  Munyń bári tehnı­kasyz atqaryldy. Kúndizdi qoıyp, shamnyń jary­ǵy­men túnde de kirisip ketip jattyq. Sebebi, ata-babańnyń ómirinen habar beretin dúnıeniń sheti shyqqanda sony aıaǵyna shyǵar­sam degen talpynys bir tolastamaıdy eken. Men alǵash osy is naqtylan­ǵan tusta elimizge kelip, tıisti mekemelerdi habardar ettim. Olar arnaıy adamdar jiberemiz dedi. Qandaı sebep bolǵanyn bilmeımin, ol oryndalmady. Biraq, biz tamyzdyń 19-y kúni qorymnyń resmı ashylýyn jasadyq. Oǵan Mońǵolııanyń Bilim, ǵylym jáne mádenıet mınıstri Otgonbaıar, Qazaqstannyń Mońǵolııadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Orman Nurbaev qatysty. Elshimiz tıisti mekemelerge bul qorymnyń Otanymyz úshin erekshe ekenin buǵan búkil el bolyp atsalyssaq degen tilegin birneshe ret jazdy. Osynda tabylǵan dúnıelerge qarap otyryp, túrki memleketiniń búkil quryly­my qalaı boldy degen máseleni birinshi kezekke shyǵaryp, 300-ge taıaý qundylyqtardy tarıhshy­lar, óner zertteýshileri, arheologtar, sýretshiler, dızaınerler – bári de atsalysyp zertteý mindeti tur alda. Bul bir adamnyń emes, myńdaǵan adam­nyń qolynan keletin is. Bul eldigimizdi, erligimizdi tanytatyn uly sharýa. Biz tártip boıynsha, aldaǵy qarasha aıynda Mońǵolııa ǵalymdarymen birigip, ǵylymı esep jazamyz. Kelesi jyly ony ǵylymı turǵyda dáıekteımiz. Aldaǵy ýaqytta úlken monografııa, sýretterdiń, músinderdiń  tolyq atlasyn jasasaq degen nıetimiz bar. – Túrki áleminiń tarıhyna tóńkeris jasaıtyn osyndaı jankeshti eńbek­terińiz jáne qol jetkizgen tabystaryńyz, alda da jemisin bere bersin, mazmundy áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Súleımen MÁMET.