Er qarýy – bes qarý

El Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy qarsańynda Qazaqstan Respýblı­kasynyń Altyn jáne baǵaly metaldar memlekettik murajaıynda halyq sheberi Saıd Saǵyndyqovtyń «Er qarýy – bes qarý» atty kórmesi ótýde. Qazaqta «er qarýy – bes qarý» degen sóz bar. Ol bes qarýǵa aty qarýlary – sadaq, túıregish qarýlar – naıza, súńgi, jyda, kesý qarýy – qylysh, semser, sapy, shabý qarýy – aıbalta, soǵý qarýy – shoqpar, gúrzi jatady. Qarý – atadan balaǵa mura. Er jetip, alǵash ret el qorǵaýǵa shyqqan jas batyr ákesiniń, ne atasynyń qarýyn sandyqtan alyp beline taqqany tarıhtan belgili. «Qońyraýly naıza qolǵa alyp, Qońyr salqyn tóske alyp, Qol tóńkerer me ekenbiz?! Jalaýly naıza janǵa alyp, Jaý qashyrar ma ekenbiz?!» – dep jyrlaıdy Aq­tan­berdi jyraý. Osylaısha otansúıgishtikke, erlikke shaqyrady. Kıeli eli men jeriniń birtutastyǵyn qorǵap, bostandyǵyn saqtap qalýda qazaq halqy astyn­daǵy atyna, som bileginiń kúshine, júreginiń túgine, boıyndaǵy bes qarýyna, arqa súıegen. Qazaq qarý-jaraǵynyń aıryqsha qýatty bolyp, jaýynyń qutyn qashyrǵany, batyrlarynyń mártebe-mereıin asyrǵany bizge tarıhtan án-jyr, dastan, ańyz bolyp, kóne qujattar men jazba eskertkish­ter arqyly jetkeni bizge málim. Avtor daıarlaǵan qazaq áskeriniń jaýyngerlik ja­raqtar jıyntyǵy dýlyǵa, saýyt-saımandar, qal­qan, sonymen qatar, dástúrli qarý-jaraq element­teriniń úlgileri kórkemdik jaǵynan murajaıǵa kelýshilerdiń erekshe qyzyǵýshylyǵyn týdyryp otyr. Saıd sheber 1991 jyldan beri halyq kórkem­óneri jáne qoldanbaly qolóner kásibin órken­detý­men aınalysady. Sheberdiń týyndylary birneshe mýzeıler men jeke kolleksııalarda kór­setilgen. Jumystary oryndalý sonylyǵymen jáne tıpo­lo­gııalyq jaǵynan sırektigimen erekshelenedi. Onyń qolynan shyqqan buıymdardyń qazaqtyń mate­rıal­dyq má­de­nıetine qo­sar úlesi zor. Sonymen qatar, Saıd she­ber kóshpeli ha­lyqtardyń ma­terıaldyq má­­­denıetin zert­­­­teý­men aı­na­ly­sady. 2000 jy­ly onyń «Kıiz úı» («Iýrta») atty alǵashqy kitapshasy ja­ryq kórdi. Mun­da túrki tildes ha­lyq­tar­dyń qoz­ǵalmaly turǵyn úıiniń qalyptasý tarıhy týraly jazylady. Onan keıin «О́rnek» (Ýzor), «Metall» jáne «Qarý-jaraq ensıklopedııasy» atty kitapshalary da jaryq kórgenin aıta ketsek deımiz. Raýshan TÁÝIRHANQYZY,  jýrnalıst. Sýretterdi túsirgen  Orynbaı BALMURAT.