«Týǵan jer» jobasynyń túp negizi – otanshyldyq

Patrıotızm týraly, óziniń kishi Otanyna degen súıispenshilik týraly áńgimeni men romantık, kóneni saqtaýshy, týrızmdi qoldaýshy, óz Otanynyń týrıst-patrıottarynyń bir­neshe urpa­ǵyn tárbıe­legen músheleri bizdiń batyr jerlesterimizdiń ómir hronologııasyn kóptegen jyldan beri qalpyna keltirip júrgen jáne Uly Otan soǵy­synda habar-osharsyz ketken atyraý­lyq­tardy izdestirýmen aınalysatyn «Mıras» tobynyń jetekshisi Vıacheslav Afanasev týraly áńgi­meden bastaǵym keledi. 
Vıacheslav Konstantınovıchtiń ómirbaıany men isteri óte tańǵa­lar­lyq. Nemeresiniń qalyptasýyna úlken áser etken atasy Grıgorıı Tambovsevtiń úıi kóne qala – Saraıshyqqa jaqyn jerde ornalasqan. Ol bala kezinen bastap ótken urpaqtardyń tarıhy men rýhyn saqtaǵan zattardy izdestirýmen aınalys­ty. Saraıshyqtan alynǵan eksponattar oblystyq ólketaný murajaıyna kelýshilerdiń nazaryn aýdarady. Afanasev murajaıǵa 800-den astam zat tabys etti. Klýb músheleri on jyldan astam ýaqyttan beri habar-osharsyz ketken ekinshi dúnıejúzilik  soǵysy jaýyngerlerin izdeýmen aınalysady. Búgingi kúni olardyń arqasynda kóptegen otbasy óz týǵandarynyń qaı jerdi máńgilik meken etkenin bile aldy, óz jaqy­ny­nyń qabirine baryp, oǵan taǵzym etý múmkindigine ıe boldy. Shyn máninde jalpyǵa ortaq maq­satqa umtylýdyń nátıjesinde, eli­mizdiń bostandyǵy úshin kúres­­ken myń­daǵan jaýyngerdiń esimi naqty­landy. Jeńistiń 70 jyl­dyǵy qarsańynda qalamyzda es­kert­kish memorıaldyq taqta ashyldy, bul – úlken tárbıelik yqpaly bar is.
Atyraý oblysy Qazaqstan halqy Assambleıasy jastar qana­ty­nyń músheleri osy qyz­ǵy­lyqty iske qosylýǵa nıet bil­dirdi. Olar eskertkishter­di, jaýyngerler jerlengen jerlerdi qam­qorlyqqa alady, bul, árıne, olardy eli­mizdiń órkendeýi úshin óz kúshi men ómi­rin aıamaǵan jan­dardyń aldynda bas ııýge tár­bıeleıdi. «Estelik» aksııa­syn Olga Pavlenkonyń bas­shy­lyǵymen «Dovıra» ýkraın etno­mádenı birlestigi de júrgizedi. Osy jumystardyń arqasynda nagradalar óz batyrlaryn taýyp, medaldar Ýkraınany azat etýshilerge, olardyń balalary men nemerelerine tabystaldy. Áli de bolsa kóp nárseniń ashyl­maǵany bizdiń keıip­kerimizdiń janyn aýyr­tady. 
Mádenı-tarıhı es­kert­kish dep jarııa­lanǵan bizdiń eski qala­myz­dyń baıyrǵy turǵyndary Samar­qan dep ataıdy. Olar kóp­tegen teńdesi joq materıaldar jınady. Vıacheslav Kons­tantınovıch úshin «Týǵan jer» baǵ­dar­lamasy búkil ómirin arna­ǵan barlyq basta­malarynyń jańǵyrýy, ekin­shi tynysy sııaq­ty. «Bylına» etno­mádenı bir­les­tiginiń jetekshi­si Andreı Korab­lev óz sózinde qala­­nyń tarıhı ǵımarattarynyń birin­de ólketanýshynyń barlyq jumys­tary ornalastyrylatyn murajaı ashqysy keletinin aıtqany qýantady.
«Qazaqstannyń kıeli jerleri­niń geografııasy» jobasy bo­ıynsha «Qazaqstannyń orys, slavıan jáne kazaktar uıymdarynyń qaýymdastyǵy» fılıalynyń tóraǵasy Vladımır Zavertnık óz úle­sin qosatyn bolady. Onyń qa­sıet­ti oryndar týraly aıtary kóp, óıtkeni, ol kóp jyl boıy ar­heo­­­logııalyq zertteý ju­mys­tary­­men aınalysyp keledi. Ol joba bo­ıynsha sarapshylyq top qu­ra­mynda jumys isteıtin bolady.
Respýblıkamyz­da tu­ra­tyn koreılerdiń tórtinshi urpaǵy bolyp keletin «Thonıl» koreı etnomádenı birlestiginiń múshe­si Vera Shın ár ýaqytta «Meniń Otanym – Qazaqstan», deıdi. 
«Patrıotızm kindik qanyń tam­ǵan jerińe, ósken aýylyńa, qalań men óńirińe, ıaǵnı týǵan je­rińe degen súıispenshilikten bas­ta­lady», dedi Elbasy «Týǵan jer» jobasy týraly. Oblystyq más­lı­hattyń depýtaty Lıýdmıla Lı bas­shylyq etetin «Thonıl» ko­reı etnomádenı birlestigi qazaq tilin oqyp-úırený jobasyn oı­da­ǵy­daı iske asyrýda. Ol ázir­­le­gen avtorlyq baǵdarlama bo­­ıyn­­­sha oqytý bala jastan bas­tap júr­­gizi­ledi. «Kóp adam qazaq ti­lin osy baı ári kórkem tildi bilý maq­­­­satyn­da úırengisi keledi», deıdi ol. 
«Osy Qazaqstanda ártúrli etnostar bir kezderi bolǵan ádi­let­siz­­dikten pana tapty. Olar lagerlerde qaza boldy, al tiri qalǵandary Qazaq elin qalyp­tastyrýǵa qatys­ty», deıdi «Vozrojdenıe» bolgar etnomá­denı birlestiginiń múshe­si, ardager Vladımır Stamov ja­qyn­­­da oblystyq Assambleıanyń ses­sııa­­synda tusaýy kesilgen óz kitabynda.
«Qazaq halqy qýǵyn-súrginge ushyraǵandarǵa sońǵy nanyn bólip berdi, asa baı emes úılerdiń ózi de qonys aýdarǵan bolgar, nemis, qyrym tatarlarynyń balalaryn óz qamqorlyǵyna aldy. Olar­ǵa tólqujattaǵy málimetterine, kóziniń túsi­ne qaramastan, adam balasy retinde qarady. О́zderińiz oılap kórińizdershi, syrtqy jum­saq­tyǵyna qaramastan, bul adam­dar senimsiz halyqtyń ómir súrýi­niń senimdiligine ǵana emes, maq­sat­tylyǵyna da kúmán keltir­gen memlekettik saıasatqa qarsy tura bildi». Bul – óziniń kóp jyldyq isimen osyny dáleldegen naǵyz shynaıy patrıottyń sózi. Qazir Vladımır Stamov qurmetti demalysta bolsa da jastardy Otanǵa, jalpyulttyq qun­dylyq­tary­myzǵa degen súıis­pen­shilikke tár­bıeleýdi jalǵas­tyryp keledi. 
«Alııa» etnomádenı birlestigi­niń múshesi Sofııa Tkachtyń sózin shyn máninde týǵan jerin shyn súıetin adamnyń sózi dep sanaýǵa bolady: «Qazaqstan – kim-kim úshin de arman meken, – deıdi ol. – Ártúrli el­de­rdegi kóptegen evreı­ler qazir de ózi­niń tarıhı otanyna qaıtqysy kele­di. Meniń de Izraılde týys­qan­darym bar. Degenmen, men olarǵa qyzyqpaımyn, onda ómir tynysh emes. Al biz beıbitshilik sal­tanat qurǵan elde, tynyshtyqta ómir súrip jatyrmyz. Sondyqtan da men, kóptegen basqa da qazaq­stan­dyqtar sııaqty, týǵan jerim týraly aıtqym keledi».
Biz – birligimizdiń arqasyn­da myq­ty­myz. Bul týraly jer­les­teri­miz, barlyq etnomádenı birlestikterdiń ókilderi aıtady. Jáne bul – ortaq oıymyz. Qazirgi tańda, etnostyq jáne dinı qaqtyǵystar kóptegen elderdiń turaqty damýyna qaýip tóndirip turǵanda, Qazaqstan júıeli negizde jaǵymdy etnosaralyq qatynastardy qurý arqyly osy saladaǵy áleýetti máselelerdi ońtaıly sheship keledi. 
Tatarlardyń «Tatýlyq» (Gýl­­sına Baıkenova), grýzınder­diń «Iverııa» (Zýrab Bobohıdze), armıandardyń «Tavros» (Gagık Plýzıan) etno­má­denı birlestikteri bizdiń oblys ókilderi retinde res­pýb­lıka kóleminde ózderiniń shyǵar­mashylyq ujymdarymen tanymal. Olardyń árqaısysy óz halqynyń mádenıetin, son­daı-aq kishi otan mádenıetin jal­ǵas­tyrýshylar bolyp tabylady. Bıznes salasynda týǵan ólke­siniń damýyna nemistiń «Vıder­býrt» (Aleksandr Dýmler), ázer­baı­jannyń «Novrýz» (Eldar Ahmedov) birlestikteri de óz úles­­­terin qosyp keledi. Bul adam­­dar­­dyń qaı-qaısysyn da 100 esim tizi­mine engizýge bolady.
Uzaq jyl boıy «Prıkaspıı­skaıa kommýna» oblystyq gazetin bas­qaryp kelgen jýrnalıs­tı­ka salasynyń ardageri Lıýbov Monastyrskaıanyń osy baǵyt­taǵy kóp jylǵy jumysy da ábden atap ótýge turarlyqtaı. Ol Aty­­raý oblysy Qazaqstan halqy Assam­bleıasynyń múshesi, ultara­lyq birlik pen keli­sim máselelerine aıtarlyqtaı deńgeıde atsalysyp júr. 50 jyl boıy Atyraý oblysy etnostary ókilderiniń, jerlesterimizdiń eńbektegi erlik­teri týraly jazyp keledi. Ol koreı etnosynyń biregeı ókili Kıponı Ogaı týraly da kitap jazdy. 16 jasynda ony otbasymen birge Qıyr Shyǵystan júk vagonymen beımálim, keıin máńgilikke týǵan bolyp qalatyn, ólkege alyp keledi. Munaı tehnıkýmyn bitirgen soń qarapaıym munaı barlaý tehnıginen iri munaı ken orny dırektoryna deıin kóterildi. Tuńǵysh belgili koreı munaıshysy Kaspıı atyrabynda óz atyn máńgilikke qaldyrdy. Teńiz ken orny mańyndaǵy munaı jáne gaz sorý qurylymy onyń esi­mi­men atalady. Ol nebári 49 jas qana ómir súrdi. Alaıda, óńir­diń munaı óndirý salasynda óz izin qaldyr­dy. Sondyqtan ol búginde qazaq dal­a­synyń perzenti retinde ulyq­talady.     
Lıýbov Monastyrskaıa sııaq­ty jýrnalısterdiń arqasynda keı­bir otandastarymyzdy tanytý bo­ıynsha jumys júrgiziledi. Bizdiń isterimizdiń estafetasyn senimdi qol­ǵa tapsyrý maqsatynda jastarmen jumys júrgizýge erekshe nazar aýdaramyz. Ony júzege asyrýda jastarymyzdyń zamanaýı bilim alyp, ony Qazaqstan­nyń ıgiligine jumsaýy, báseke­ge qabiletti bolýy mańyzdy. Ul-q­yz­darymyzdy patrıotızm rýhynda tárbıeleýge de úlken mán berip kelemiz. Al El­basy­nyń maqalasynda belgi­lengen mindet­­terdi tabysty iske asyrý úshin qoǵamdyq kelisimniń qajet eken­digi de talas týdyrmaıtyn másele ekeni taǵy anyq. 
О́z oılarymdy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqa­lasyndaǵy: «Týǵan jerdiń tarıhyn bilgen jáne ony maqtan etken durys. Biraq, odan da mańyzdyraq máseleni – ózińniń birtutas uly ulttyń perzenti ekenińdi umytýǵa áste bolmaıdy. Biz árkim jeke basynyń qandaı da bir iske qos­qan úlesi men kásibı biliktiligine qarap baǵa­lanatyn merıtokratııalyq qoǵam quryp jatyrmyz», degen sózderimen aıaqtaǵym keledi.

Gúlmıra ShÁKIROVA,
Atyraý oblysy Qazaqstan halqy Assambleıasy tóraǵasynyń orynbasary