Kók túrikteri

(jalǵasy) Arheologııalyq qazbalarda qańyltyr, jez túıme, asataıaq sııaqty turmystyq buıymdarda kezdesetin bóri beınelerin saraptaý negizinde olardyń paıda bolýyn ǵalymdar b.d.d. VI-V ǵasyr dep, zattyq aıǵaqtardyń kóbirek shoǵyr­lanǵan jeri Kaspıı óńiri dep taýyp otyr. «Búktetilgen qasqyr beıneleri skıf ónerin­de b.d.d. VI-V ǵasyrlardan, al savromat ónerinde b.d.d. IV ǵasyrdan bastap kórinis tabady. Qas­qyr beınesi ásirese savromattarda jıi ushyra­sady» (Voennoe delo drevnego naselenııa severnoı Azıı. N-s, 1987). Al S.P.Tolstov bolsa: «Kýań­darııadan, massaget – tohar taıpasy­nyń naǵyz kin­dik ortasynan, budan 40 jyl buryn eki altyn bilezik tabyldy. Onyń birinde jyl­q­y, ekinshisinde «birneshe basty qasqyr» beınesi. Áńgime b.d.d. III ǵasyr jádigerligi tý­raly bolyp otyr», – dep málimdeıdi (S.P.Tols­tov. Po sledam drevne-horezmskoı sıvılızasıı. M-L, 1948). Ǵylymı siltemeler bizdi Kaspıı syrtyn­daǵy skıf, samvoromat, Mańǵystaý men Ámýda­rııa ara­lyǵyn mekendegen massaget – alandar topyraǵy­na qaraı jeteleıdi. Bulardy parsy tildi jurt degen ushqary túsiniktiń shylaýyna ilesip, alańdyq bildirýden tartyna turyp, sony zertteýlerge sóz berelik. «Kóptegen tarıhı bu­laq­tardyń kýálen­dirýinshe, skıf taıpalary Eýropanyń ejelgi qaýymdarynyń qataryna jatady. Qazirgi tarıh ǵylymynyń tujy­ry­myn­sha, olardyń bári ırantildi (dáliregi par­sy­tildi) bop tabylady. Onyń kúmándanýǵa oryn joq aksomaǵa aınalǵany jáne bar. «Aksıo­ma­nyń» qaıdan shyqqanyn izdestire qalsań – V.I.Abaevtyń «Osetın tili jáne folklor» eń­begine mańdaı tireısiń. Atalmysh avtor aqıqaty bulyńǵyr tásilderdi qoldanyp (muny lıngvıster talaı atap kórsetken) skıf pen osetın sózderinen uqsastyq tapqan bolady. Osy ne­gizde tómendegideı qorytyndy shyǵardy: «Ocherk­­tiń ár bóliminde: leksıka, fonetıka, sóztýyn­datý­da – biz oń nátıjeli, tııanaqty, ta­las­syz dáıek­temeler jıyntyǵyn usyndyq, bo­la­shaq zertteýler men izdenister onyń irgesin só­ge almaıdy. Bul dáıektemeler skıf tiliniń ıran tili ekenine kóz jetkizbeı qoımaıdy». Qorytyndy bet qaratpastaı... Antıka jáne orta ǵasyrdy qamtıtyn qyrýar tarıhı derektemeler Eýropa topyraǵynda atal­mysh kezeńde kóne parsy mádenıeti men etno­nı­mııasyna jatatyn halyq ne taıpa bolǵanyn aýyzǵa almaıdy. Jalǵyz ǵana san jaǵynan óte shaǵyn, tarıhı kókjıegi shekteýli, soltústik Kavkaz taýynyń qalqasyna tyǵylyp otyrǵan osetınder edi. Olardy Eýropa halyqtarynyń etnogezine áser etti deý qulaqqa qonbaıdy... Kóptegen ǵalymdar men mamandar birazdan beri skıf-sarmat halyqtarynyń túrik tildi bolǵanyn dáleldeýmen keledi. Osy oraıda M.Z.Zakıev bylaısha oı qorytady: «Skıf mura­laryn zertteýge túriktanýshylardyń ara­lasýy oń nátıje berdi: lıngvıstıka, etnologııa, mıfologııa, arheologııalyq aıǵaqtarǵa súıene otyryp, skıf jáne sarmattardyń basym kópshiligi túrik tildi ekenin dáleldep shyqty» (Iý.N.Drozdov. Tıýrkskaıa etnonımııa drevneevropeıskıh narodov. M, 2008). Bul pikirge alyp-qosarymyz joq. Tek, jal­py­lama eskertpe retinde eske salarymyz: áńgi­me túrik áleminiń batys butaǵy týraly bolyp otyr­ǵany jáne olardyń Kavkazdyq túrik tili­niń adyǵ dıalektisinde sóılegeni. Bul dıalekti Kishi Azııanyń dardan, qıma, adana, hattı, alas, arǵyn taıpalarynda keń qoldanysta bolǵan. Bóri totemi – keń taraǵan totemderdiń biri. Ol Rımniń irgesin kótergen etrýskilerde, Kırdi asyrap ósirgen Bóri-Ana týraly ańyz baıyrǵy ırandyqtarda, amerıka úndisteriniń plınkıt taıpasynda, arıılerdiń kóne murasy «Mahabharatada», german taıpalarynyń jaýgershilik qudaıy Odın týraly ańyzda, Hattýsıl I patsha týraly hett mátinderinde, kavkazdaǵy svandarda bar, tipti Balkan slavıandarynyń áfsana – ańyz­darynda da kezdesip qalady. Atalmysh totem qanshalyqty keń tarady degenmen, shoǵyr­lanǵan jeri Eýrazııa jotasynyń batys aımaǵy. Al bala emizip turǵan Bóri-Ananyń tas músini Rımniń Kapıtolııa mýzeıinde, qazirgi Tájikstan topyraǵyndaǵy baıyrǵy Ýstýrýsha ordasynyń qamaly qabyrǵasynan jáne Ortalyq Moń­ǵolııa­daǵy Arhanǵaı aımaǵynyń Buǵyty kesheninde kórinis tabady. Bizdiń zamannyń VII ǵa­sy­ryna jatatyn Ýstýrýsha bederin túsinýge bo­la­dy: túrik zamanynyń yqpaly ekeniniń basy ashyq, al jer aıaǵy jyraq, múlde bóten jurt, ne­she ǵasyr batys-shyǵystyń bárin ashsa ala­qanynda, jumsa judyryǵynda ustaǵan uly Rım ımperııasynyń astana qalasynyń kindik tórin­degi Kapıtolııa mýzeıinde b.d.d. 5 ǵasyrdan beri mini qurymaı saqtalyp turǵanyna túsinik bere ketýge týra keledi. Ańyzdyń aıtýynsha: Romýl men Rem egiz, Troıa qalasyn grekterden qorǵaýǵa qatysqan Eneı batyrdyń nemeresi nemese shóbere-shóp­shegi. Etrýsklerdiń qas jaýy Amýlııa patsha Romýl men Remdi Tıbr ózeniniń sýyna aǵyzyp jiberedi. Jaryǵy taýsylmaǵan sábıler qaqpa­la­ǵan tolqyn selbeýimen jaǵalaý jıegine shyǵyp qalady. Bóri-Ana olardy emizip, aman saq­taı­dy. Faýstýl baqtashy ol ekeýin bala etip, jigit jasyna jetkizedi. Romýl Amýlııany óltirip, onyń taǵyn kári atasy Nýmıtorǵa áperip, ózi jańa qalanyń irgetasyn qalaýǵa kirisedi. Ony óz atymen ataıdy, keıin ol Rımge aınalady. Sol qalada 38 jyl patshalyq qurady. Halqy úsh taqtadan quralǵan: Romýlǵa qarasty ramna, etrýsk Lýkmonǵa (Ulyqman) qarasty jurt – lýser, sabıı patshasy Tıt Tasııge qarasty jurt – tatı atalady. Romýldyń óz qara basy ne rımdikterge, ne grekterge qatysy joq, Troıany qorǵaǵan jergilikti taıpanyń ókili Eneı batyrdyń urpaǵy eke­nin aıtpaǵanda, qashqan-pysqandardy jınap-terip basyn quraǵan eli ramnalardan ózgesi – túrik álemine qatysty jurttar. Romýldyń ózi de, sońyna ergen jasaǵy da kúshpen tartyp alyp, sab taıpasynyń qyzdaryna úılenedi (Mıfy narodov mıra. Tom 2. M, 1988). Al bul sab taıpasy – arab áleminde óte belgili qaýym. Evreıdiń Súleımen patshasymen jolyǵysatyn Iemenniń 22-shi patshaıymy Savskaıa osy taı­panyń ókili. О́z jurty arasynda Balqyz atan­ǵan. Áıgili arab tarıhyn zertteýshi P.Prokokk eń­bekterine ıek artqan orys tarıhshysy N.P.Ostroýmov keıingige osy derekterdi jetkizdi. Al etrýskiler týraly Gerodot olardyń Kishi Azııanyń tırren, pelasg taıpalarynyń ushyǵy ekenin aıtyp ketken-di. Al Troıany qorǵaýǵa qa­tysqan Eneı batyr týraly «Eneıda» trage­dııa­synyń avtory Vergılıı etrýskilerdi Rım topyraǵyna alyp kelgen Eneı ekenin jazyp qaldyrǵan. B.d.d. VII ǵasyrda ómir súrip, Troıa ýaqı­ǵa­syn búge-shigesine deıin «Ilıada» dastanynda jazyp ketken Gomer etrýsıler týraly da, Romýl men Remdi emizip ósirgen Bóri-Ana týraly da eshteńe bilmeıdi. Demek, Gomer zamanynan keıin (b.d.d VII ǵ), Gerodot zamanynan ilgeride (b.d.d V ǵ.) Kishi Azııany tastap, batys ólke­ler­ge bet alǵan saparynda tırren, pelasg qaýym­dary Qarateńizdiń soltústik jaǵalaýy batys túrki­leri­niń arasynda bolyp, bálkim, etrýsk taı­pa­syn ózderimen birge ilestire ketip, olar­dyń «Bóri-Ana» týraly ańyzyna ortaqtasqan sııaqty. Etrýskilerdiń batys túrikter ekeniniń basy ashyq. Týran, Turmys sııaqty qudaılarynyń atyn saqtap, ańyzdaryna engizgen. Jaýgershilik saldarynan Kaspıı teńiziniń teristik batysyndaǵy otanynan qashqan kók túrikterdiń jańa urpaǵyn jalǵastyrýshy Bóri-Ana qashqannan qashyp otyryp Gaochannyń (Tur­pannyń) teriskeı batysyndaǵy taý úńgi­rinen shyqty dep shejirelengenimen, dálme-dál solaı bolmaǵanǵa uqsaıdy. Atalmysh qaýym tý­raly azdy-kemdi derekter basqa aýjaı ańda­ta­dy. Ashınanyń Gaochannyń teriskeıindegi taý úń­girine jetkenshe arada bes ǵasyrdaı ýaqyt ótken. Ańyzda ýaqıǵanyń ýaqyt jóninen uza­ryp-qysqarýy tańqalarlyq jaıt emes. Ashınalar ózge de ǵun qaýymy sııaqty qytaı shek­ara­lyq aı­maq­tary men Shyǵys Túrkistanǵa 265 jyl­dan keıin keldi. Olardyń jaýgershilik sal­darynan Edilden qashýy men Senbı shap­qyn­shylyǵynan jan saqtap Gaochanǵa kelýi – shejirede biriktirile baıandalǵan. Ol bir dáýirde Edilden shyǵysqa qash­qan jurttyń erteli-kesh ǵun­dar­ǵa bir soqpaı ótýi múmkin emes-ti. Shejire ashı­nalardyń ǵundarǵa bálkim til, bálkim qan jaǵynan jaqyn, áıteýir ǵunnyń bir butaǵy, biraq derbes taıpa, derbes áýlet ekenin atap óte­di. Endeshe, ǵun dáýirinde bul ashınalar qaı­da otyrdy, ǵundarmen qandaı qarym-qatynasta boldy? Burynǵy qytaı tarıhshylary ısi qytaı topyraǵyndaǵy alǵashqy memlekettik qurylym Sıa áýleti irgesin qalaǵan patshalyq dep keldi. Osy áýlettiń sońǵy patshasy Sze-kúıdiń uly Shýn Veı qarsylastarynan jeńilip, soltús­tik­tegi qyrań dalalyqqa qashady. Qytaı tarıh­na­masy ǵunnyń basyn biriktirip, el etken osy Shýn Veı dep biledi. L.N.Gýmılev osy qısyndy yqtımal nusqa dep tanyp, ǵundarǵa negiz bol­ǵan hıanıýn, hýnıýı tarıhyn Shýı Veı taǵdy­rymen sabaqtastyra sóılep, ǵun etnogenezinde qy­taı en-tańbasy baryna nazar aýdarady. N.Iа.Bıchýrın men onyń jolyn ustanýshylar ǵun tarıhynda mońǵoldyq faktordyń mol­dy­ǵyn kóldeneń tartýda. Sońǵy jyldar jarııa­la­nymdary bul paıymdaýlarǵa túzetý engizýge molynan jararlyqtaı. Qytaıdaǵy tarıhshy baýyrlarymyz Syma Sıannyń «Tarıhı jazbalar» eńbegine bergen ǵylymı túsiniktemesinde: «Shıa (kóneshe Ǵa) Qytaı tarıhyndaǵy tuńǵysh áýlet jáne handyq. Shııahoýshy (Shıa taıpasy, Ǵago) dep te atalǵan. Shıa taıpasynyń kósemi Iýıdiń (kóneshe Gıýa balasy Chı) qurǵan quldyq memleketke deıin, ıaǵnı b.z.b. 21-16 ǵasyrlarda ómir súrdi. Jıyny 13 áýlet, 16 han bılik qurdy («Sy heı», bir tomdyǵy) dep kórsetedi (Qytaı jylnamalaryndaǵy qazaq tarıhynyń derekteri b.z.b. 177-b.z. 222 jyldary) Almaty, 2006). Atalmysh anyqtama negizinde Sıa (Shıa) áýletiniń shyǵý tegi burynǵy negizdemelerden basqa aýjaıǵa ıek artady. Qytaı tarıhymen aınalysqan Eýropa ǵalymdary arheologııalyq zattyq aıǵaqtarǵa súıenip, Sıa patshalyǵy mádenı jurnaqtarynyń keıingi Shan (Shan-In dep te atalady) áýlet muralarynan jalǵasyn tap­paı oqshaýlanyp turǵanyn talaı atap kór­setken-di. Qytaıdyń keıingi býyn zertteýshileri óz tarıhyn Shannan bastap, Sıa týraly jumǵan aýyzdaryn ashpaıtyn boldy. Onyń syryn jo­ǵarydaǵy ǵylymı túsinik anyqtap berip otyr. Sıa patshalyǵynyń ekinshi bir aty, bálkim tól ataýy, Ǵa, Ǵago bolyp shyqty. Oǵan alys­tan balama izdep bas qatyrýdyń qajeti shamaly. Baıyrǵy Ǵago – keıingi gaoche, ıakı chıle, teleler. Sóıtip, túrikterdiń bir qanaty bolǵan tele­ler­diń Qytaıdyń Henan, Hebeı, Shansı aımaq­tarynda b.d.d. 2205-1766 jyldary alǵashqy memleket qurǵan irgeli qaýymnyń jurnaǵy ekeni aıǵaqtalady. Demek, Sıany tastap ǵundarǵa qashqan Shýı Veıdiń qytaıǵa qatysy joq, gaoche urpaǵy. Sóıtip, ǵun etnogenezindegi qytaılyq faktor óz-ózinen kún tártibinen túsedi. Demek, ǵun táńirquttary shyqqan Sı Lıýan-dı taıpa­sy osy gaoche qaýymynyń bir butaǵy. Ǵundardyń násildik jaǵynan kim bolǵanyna onyń quramyna engen taıpalardyń tegi ǵana jaýap bere alady, basqa dálel, paıymnyń bári bos áýreshilik. 100-den astam rýdan quralǵan Ǵun patshalyǵy negizinen 24 taıpaǵa uıysty. Alǵash­qy táńirquttar zamanynda uıytqy topty úsh taıpa ǵana qurady: Hýıan (Hýıán), Lan (Lán) jáne Sıýıbý. «Hýıán, Lan jáne keıinnen qosylǵan Shýıbý – bul úsh qaýym táńirquttyń asyl tuqy­mynan edi» dep tııanaqtaıdy Han áýleti derektemeleri (Sıýńný. Almaty, 1998). Al L.N.Gýmılev bolsa: baıaǵy ańyzdyq Shýı Veıden Lan qaýy­myn taratyp, Hýıan men Sýıbýdy hý qaýymynyń ókilderine jatqyzady (L.N.Gýmılev. Hýnný. Hýn­ny v Kıtae. M, 2003) Jáne Hýıandy – qoıan, Sýı­býdy – kraı, Landy – orhıdeıa gúli dep aýdarma túsinigin beredi. A.N.Bernshtam, V.S.Taskınder bol­sa: Hýıandi – Buqa dep biledi (V.S.Taskın. Ma­terıa­ly po ıstorıı sıýnný. M, 1968). Eger bul paıymdaýda jańsaqtyq bolmasa, tarıhı «Oǵyz-name» dastanynyń Oǵyz qaǵannyń, oǵyz eliniń totemi Buqa degen siltemesine súıenip, hýıán taıpasyn oǵyz dep tanýymyzǵa jol ashylady.Al ózge eki taıpaǵa kelsek, olar da ejelgi eski zamannan atyshýly qaýymdar «...shıánıýn jáne shıýnjý urpaqtary, tipti sonaý Tan men Úı (Iýı) patshalarynyń zamanynan-aq qytaıdyń teristik shekarasynda malyn baǵyp, bir jaılaýdan bir jaılaýǵa kóship júretin» (Sıýńný. Almaty, 1998). Kitapqa ǵylymı túsinik berýshiler shıá­nıýn­dy – «uzyn tumsyqty ıt» (tazy), «adal ıt» dep, al shıýnjýdy – «bir túrli ıisti shóp», «gúldi shóptiń jupar ıisi» dep aýdarady. Sıa áýleti zamanyna ıek artqan atalmysh eki taı­pa­nyń gun zamanynda attary ózgergen, qytaılar baıyrǵy etnonımderdiń aýdarma maǵynasyn berip, Súıbý, Lan dep hattady. Súıbý qytaısha «Tóbet» shoq­jul­dyzynyń ataýy, Lan – «orhıdeıa» gúli. Ba­ıyr­ǵy taıpalardyń ataýy jańasha áliptel­genmen, túpki maǵynasy ózgerissiz saq­tal­ǵan. «Uzyn tum­syqty ıt», «Tóbet» – tarıhtan belgili qypshaq­tyń kúshúgir taıpasy. Keıingi nohaı, noǵaılar. Al «jupar ıisti shópti», «orhıdeıany» dámdeýish retinde asqa qoldanǵan lan qaýymy – ala nemese alan taıpasy. Orhıdeıa gúli ósken óńirler ala atanǵan, máselen, Ashashan taýy. Sonymen Ǵun ımperııasynyń uıytqy úsh taıpasynyń biri oǵyz, ekinshisi qypshaq, úshinshisi ala bolýy – ǵundar­dyń etnogenezin saraptaýǵa qol ushyn beredi. B.d.d. 203-202 jyly Maýdýn (Mode, Mete) ǵun memleketiniń teristiginde otyrǵan hýnıýı, kıýeshe, gegýn, shyńlı, dınlın taıpalaryn jaýlap al­dy. «Kónelikter» atty eńbegimizde bul ataý­lar­ǵa ǵylymı silteme, dáıektemelerin tú­gel­deı keltirip, egjeı-tegjeı saraptama jasa­ǵan­dyqtan sózdi kóbeıtip jatýdyń qajeti shama­ly (Qarańyz, Á.Saraı. Kónelikter. Al­maty, 2008). Toq eter qo­ry­tyndy mynaǵan saıady: hýnıýı – qońyr, kıýeshe – sary, gegýn – qyrǵyz, shyńlı – kók, dınlın – qyzyl. Sóıtip, tarıh­tyń kezekti kelesi aına­ly­myn­da túrik qaǵan­dyqtarynyń qozǵaýshy kúshine aınalǵan taıpalarmen oıda joqta qoıan-qoltyq ushyrasamyz. L.R.Kyzylasov arheologııalyq derekterge súıe­nip, atalmysh taıpalardyń ornalas­qan topy­ra­ǵyna anyqtyq engizdi. «Dınlınder ba­tys­ta Kýznesk Alataýynan shyǵysta Baıqal kóli­ne deıingi jerlerdi jaıyla jastanyp, taǵar mádenı oshaǵyn qalyptaǵan. Uıyq mádenı osha­ǵyn qaldyrǵan sıýıshe (qypshaq – Á.S.) taıpasy jo­ǵar­ǵy Eneseı (Týva) men Úlken kólder shúń­gi­lin mekendedi. Asyly, qyrǵyzdar soltústik-batys Mońǵolııa óńirinde (Hırhıs-nýr kóliniń ońtús­ti­ginde) bolǵan sııaqty. Al «plıtkaly qabirler» má­denıetin jasaǵan sınlıler Shyǵys Mońǵolııa men Zabaıkalde boldy. Hýnıýılar taýly Al­taı­daǵy pazyryq mádenıetin dúnıege ákelse kerek» dep tujyrymdaıdy L.R.Ky­zylasov. (Gorodskaıa sıvılızasııa sredınnoı ı severnoı Azıı. M, 2006). Qazirgi sóz oraıynda bizge keregi shyńlı qaýy­my bolǵandyqtan máselege atbasyn shal­dyra ótpekpiz. Qytaıdyń ár qoldan shyq­qan áý­let­tik jylnamalary chyńlı, sınlı degen aý­dar­mashy­lar men ǵalymdardyń dáıekte­me­lerin­de odan da basqa neshe túrli tulǵada qubylyp, saılı, sanlı bop áliptengenderi de joq emes. Durysy chyńlı ne shyńlı bolsa kerek. Q.Salǵarauly bul sózdi tarata taldaı kelip, «Han kitabynyń» tujyrymyna júginedi: «Chánıýıdiń (shanıýı) Á.S.) esimi «Chıń­tıjy» dep atalǵan. О́ziniń memleketi ony «Chyńlı gýtý chánıýı» dep ataıdy. Sıýńnýlar kókti «chyńlı», urpaǵyn (uldy) «gýtý» deıdi (Sıýńný. Hen kitaby. Almaty, 1998. Qoıshyǵara Salǵara­uly. Uly qaǵanat. Astana, 2008). Sonymen «chyńlı» ataýynyń aspan maǵynasyndaǵy kókti bildiretinine kóz jetkizip, kók túrikterdiń izine túsemiz. Kaspıı teńizi mańynan shyǵysqa aýǵan bul qaýym Altaı syrtynda, Saıan taýlarynyń teristigine kep taban tiregen bop shyqty. Atalmysh qaýymnyń tarıhy ǵun tarıhynda azdy-kemdi bolsa da sáýlelenedi. Hýhane táńir­qut zamanynda (b.d.d. 58-31 j.j.) ishki iritki etek aldy. Aǵaly-inili Hýhane men Hutus (Chjıchjı) ózderin táńirqut jarııalap, bir-birine qarsylyq­tyń úzeńgisine aıaqtaryn ildi. Orta­lyq bıliktiń topsasy bosap, ishki yryń-jyryń beleń alǵanda irgeli taıpa ne rý birlestik­teri­niń syrtqa tebý úrdisine boı aldyratyndary bar. Osy oraıdan Ǵun álemin tereń zerttegen L.N.Gýmılev pikirine kóńil qoısaq ta jetkilikti. «Soltústik-batystaǵy hagastarmen kórshiles turatyn Hýge (Kóge, Kógi) taıpasynyń begi táńirqutqa keldi. Táńirquttyń keńesshisi Veılı- danhýmen til tabysyp, batys chjýkı-beginiń ústinen sóz aıtty. Táńirqut sózge senip, batys chjýkı-bekti ulymen birge darǵa as­ty. Olardyń jala sózden jazym bolǵany anyq­ta­lyp, táńir­qut Veılı-danhýdy ólim jazasyna kesti. Hýge-bek (Kóge, Kógi) eline qashyp baryp ózin tá­ńir­qut jarııalady. Sol-aq eken ózin táńirqut ja­rııalaýshylar qaptaı bastady. Iýıdı taıpa­sy­nyń begi ózin Chelı – táńirqut, bir dýıýı (ofıser) ózin Ýszı – táńirqut jarııalady. Aqyry Hýge men Ýszı táńirquttyqtan bas tartyp, tizgindi Chelı-táńirqutqa berdi. Búlikshil bul toptyń 40 myń áskeri boldy» (L.N.Gýmılev. Hýnný, SPb, 1993). Baıqap otyrǵanyńyzdaı, Hýge áýeli taıpa retinde kórsetilip, keıin búlikshil bektiń esimi maǵynasynda áliptelgen. Qytaı jazbalarynda bul eki uǵym únemi aýysyp túsip otyrady. Rý kósemi óz atymen emes, kóbine-kóp taıpasynyń atymen atalady. Áńgime Hýge-Kóge, Kógi taıpasy týraly bolyp otyr. Túrik zamanynda osy ataý «Sın Tan shý» (Tan patshalyǵynyń jańa tarı­hy) jylnamasynan boı kórsetedi. Ony tarıhshy E.I.Kychanov «Kýge» dep, shyn­jan­d­yq tarıh­shy­lar «Kýgy» dep aýdarypty. Qalaı bolsa da, áńgi­me Kóge ne Kógi qaýymy týraly ekeni kúmánsiz. Joǵarydaǵy taıpalardyń búligi b.d.d. 55-56 jyldary birtutas ǵun memleketiniń batys ǵun, shyǵys ǵun bop, odan jańasha jyl qaıyrýy­myz­dyń 48 jyly ońtústik ǵun, soltústik ǵun bop bólinýine, aqyry 155 jyly soltústik ǵun­dardyń tý tikken baıyrǵy otanyn tastap shy­ǵyp, Edil sýyna uzaýymen uly Ǵun ımperııa­synyń aqtyq kúnderi aıaǵyna jetedi. Ońtústik ǵundardyń shanıýı ordasy Ordosta bolyp, qaramaǵyndaǵy el Shansı, Alashan óńir­lerine shashyraı qonystanyp jaıylyp jat­ty. Tútin sany 30 myń shańyraq shamasynda edi. 220 jyly Han patshalyǵy qulaǵan soń, Qytaıdyń soltústik shekaralyq aımaqtaryna ǵundardyń kó­ship kelýi etek aldy. 276-289 jyldar araly­ǵynda qonys aýdarǵan ǵundar men senbılerdiń sany 400 myńǵa jetti. Ǵundardyń eselep kóbeıýi burynǵy soltústik ǵun dala­syn­da eldi «aq taıaq» qylǵan qyr­ǵyn jurttyń úr­kin­shiligimen tikeleı baıla­nysty. О́z qandas­taryna ilese almaı qalyp qo­ıyp, o ǵyp, bu ǵyp kún keshken ǵundardyń 20 myń shańyraǵy 265 jyly qytaıǵa óz erikterimen berildi. G.Klıashtornyı olardyń qatarynda dashýı, saılı (sınlı) rýlary men hanan ǵundaryn ataıdy (S.G.Klıashtornyı. Istorııa Sentralnoı Azıı ı pamıatnıkı rýnıcheskogo pısma» SPb, 2003). Qytaı ımperatory olardy Hesı ólkesin­degi kóne qala Iıan kentiniń tóńiregine qonys­taný­ǵa tártip etedi. Qytaı topyraǵyn sanlı (shyńlı) ataýymen basqan kók qaýymy árgi-bergisimen 100 jyldyń o jaq, bu jaǵynda Ashına esimine ıe boldy. Onyń sebep-saldary nede? Kók túrikteri tarıhyndaǵy shıeli kúrmeýlerdiń biri osy. Maýdýn táńirquttyń uly Laoshan zamanynda Dýnhýannan uly ıýechjılerdi qýǵanda, olardyń bir bó­ligi shańdy úrginshilikke ilese almaı, baıyrǵy to­pyraqtarynda qalyp qoıǵan-dy. Olar «kishi ıýechjı» atandy. Birtindep olar Gaochan, Hesı ólke­leri­ne jylystaı qonystandy. Kishi ıýechjıimiz bas­qa emes, tohar tildi jurt. 500 otbasy shyń­lı­lar osy tohar qaýymynyń arasyna tap bolyp, tohar tiliniń yqpalyn bastan keshirdi. О́kinishke oraı, tohar tili óziniń túpki syryn asha qoıǵan joq. Zertteýshiler ony úndieýropa tiline jaqyn­das­tyryp, shyǵys ıran tiline jatqyza sóı­le­gen­men, tildiń ejelgi qatparlarynyń (A.V. nus­qa­lary) aldyńǵy azııa­lyq hett, lývıı tilderine uqsastyǵy ańǵary­la­dy (Vostochnyı Týrkestan v drevnostı ı rannem srednevekove. M, 1992). Atal­mysh tilde fın-ýgor, dravıd túrikteri men Altaı túrik­teri­niń tildik úlgileri ájeptáýir ushyrasady. Zertteý avtorlary ony úndieýropalyq jurttyń shyǵysqa endeı uzaǵanda boılaryna darytqan tildik jamaýy dep túsindiredi. Onyń kerisinshe bolýy da ǵajap emes. Kópshilikke belgili zertteýinde N.Arıstov Monreal ýnıversıtetiniń professory Djon Kempbelldiń eńbekterine ıek arta otyryp: «..Este joq erte zamandarda-aq adamzat órkenıe­tin­de eleýli ilgerileýlikterge qol jetkizgen týran taıpalary arasynda hıttar (hetter – Á.S.) kózge túsedi. Olar b.d.d.VIII ǵasyrda Sı­rııa, Mesopotamııa, Batys Indııada bılik qu­ryp, Assırııa patshasy Sargon II-den jeńilis tapty. Alaıda, Indııa topyraǵyn tastamaı, býddızmdi taratýshy­lar­dyń biri boldy. Aqyr so­ńyn­da brahmanızm býddızmdi jeńip shyqqanda hıttar Sibir men Eneseıge uzady» degen oı tujyrady (N.Arıstov. Zametkı ob etnıcheskom sostave tıýrkskıh plemen ı narodnosteı ı svedenııa ob ıh chıslennostı. SPb, 1897). Aldyńǵy azııalyq hetter­diń batys túrik tiliniń adyǵ dıalektisinde sóıle­ge­ni ǵylymda maqul­dan­ǵan basy ashyq pikir. Ejelgi tohar tiliniń A, V nusqalarynda hett tili­niń mysal­dary ájeptáýir kezdesetinine qarap, toharlar kósh-jónekeı hetterden jyrylyp qalyp qoıǵan jurt dep qısyn­daý­dyń aqylǵa shetindigi joq. Tildegi shyǵys ıran­dyq, úndi-eýropalyq nyshandar baıyrǵy hett tiline keıin jamalǵan jamaýlar bolýy da ǵajap emes. Myń jyldaı dáýir­legen Iran aınala tóńi­regin: shyǵysta Aý­ǵandy, Orta Azııany, Shyǵys Túrik­stan­dy, Kav­­kaz ben Aldyńǵy Azııanyń kóptegen halyq­taryn parsylandyrdy. Munyń bári bir kezdegi Er Tońa – Afrasıabtyń tól jurty edi. Baıyr­ǵy túrik­terdiń tilin, dinin ózgertip, jatqa dilin bergen burynǵy qandastaryn «soǵdaq» dep ata­ǵanyn este ustaǵan jón. Túrik zamanyna deıin 1000 jyl par­sylaný boldy, parsynyń túrik­tenýi bolǵan joq. Sondyqtan parsytil­dene bas­taǵan jurttardyń tilindegi ózge tildik element olardyń o bastaǵy tek-násiline meń­zeı­tin en-tańba. Keıin bul aralas til hotan-saq tili dep atal­dy. Toharlar arasyna tap bolǵan ashına taı­pasynan tohar tildik áserin izdegende, S.G.Klıashtornyı tómengideı mysaldarǵa jú­ginedi: «hotan-saq tilindegi (brahmı jazý­laryn­da) asseına (ashshena) da, tohar tilindegi ashna da – kók uǵymyn bildiredi. Ásirese asseına, assena túrinde kezdesetin hotan-saq etımologııasy ashı­na­ǵa fonetıka jáne semantıka turǵysynan dál keledi» (S.G.Klıashtornyı. Istorııa Sentralnoı Azıı ı pamıatnıkı rýnıcheskogo pısma. SPb. 2003). Demek, Hesıdegi toharlar arasyna tap bolǵan kók taıpasy tohar tiliniń áserimen assana atanǵan. S.G.Klıashtornyı ashına túrikterin «kók túrikter» («golýbye tıýrkı») dep áliptep, óziniń us­­tanymyna dóp kelmegen soń, hotan-saqtyq «assa­nanyń» tolyq maǵynasyn bermeıdi. Grýzın ǵalymy I.Shervamıdze bul máselege anyqtyq engizedi: «Ashına parsynyń «Asina» sózinen shyqqan. Ol kók aspan degendi bildiredi. «Ashına túrikteri» degenimiz – «aspan túrikteri» degen sóz (I.Shervamıdze. Eshe raz ob etımologıı ımenı Asina-Aatille-Abumoxo// «Sovetskaıa tıýrkologııa», 1989. №3). Ánes SARAI. (Jalǵasy. Basy ótken nómirde)