Akademık Maıdan Súleımenov: «Qoǵamdaǵy qaýipti dert – jemqorlyq. Ol eldiń órkendeýine kedergi keltirýde»

Qazaqstanda Jeke quqyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qu­ryl­ǵanyna bıyl on alty jyl boldy. Búgingi tańda bul qurylym res­pýblıkada quqyq, halyqaralyq jeke quqyq, tórelik is júrgizý quqyǵy salalarynda ózindik joǵary tabystarymen belgili sıvı­lıs­tı­kanyń jalǵyz ortalyǵy bolyp eseptelinedi. Sóz reti kelgende atap aıtarlyǵy, Jeke quqyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırek­tory, akademık Maıdan Súleımenov elimizde osy sala mektebin qalyptastyra otyryp, TMD elderinde sırek kezdesetin halyqaralyq jáne quqyq salasyndaǵy barlyq kelisimsharttar men zańdar shyǵarmashylyǵynyń orasan zor jobasyn jasap, júzege asyrdy. Ǵalymnyń azamattyq quqyq ǵylymyn ǵana emes, Qazaq­standa buryn-sońdy bolmaǵan halyqaralyq jeke quqyq ǵyly­my­nyń qalyp­tasýyna qosqan úlesi de qomaqty. Ol arbıtrajdy komıs­sııa­nyń uıymdastyrýshysy jáne turaqty tóraǵasy bolyp tabylady. Al endi arbıtrajdyq komıssııa halyqaralyq kommersııalyq sot bolǵandyqtan, shetel kompanııalarynyń qatysýymen bolǵan isterdi qaraıdy. Mine áńgime, osy turǵyda ǵylymı ortalyqtyń júrip ótken joldary men aldaǵy jobalar tóńireginde oı qozǵaýdan bastaldy. – Maıdan Kúntýaruly, ózi­ńiz­ge belgili, bizdiń Otanymyz úshin bıylǵy jyl erekshe jyl. Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyl­dyǵy. Álemdik qaýym­das­tyqta jańa memlekettiń dú­nıe­ge kelýi sol eldiń eń bas­ty qu­ja­ty – Konstıtýsııanyń qa­byl­­danýyna tikeleı táýeldi ǵoı. El Konstıtýsııasy qabyl­danýynyń bastapqy jobasy kezeńinde siz ataqty ǵalym-zań­gerlermen birge bol­dy­ńyz. So­ǵan oraı, sizge bir ótinish, Ata Zańnyń jobasyn jasaý prosesi jáne kezdesken kúr­de­­lilik­ter jóninde aıtyp berseńiz. – Táýelsiz Qazaqstannyń al­ǵash­qy Konstıtýsııasy 1993 jyl­­dyń 28 qańtarynda qabyl­dandy. Jasyratyny joq, ol qujat qa­byl­danǵanda, bul ǵasyr­lar­ǵa, uzaq merzimge arnalǵan degendeı pikirler de boldy. Sol kezeńniń ózinde merzimdi basy­lym betterinde jarııalanǵan ma­qa­lamda men bul Konstıtýsııa ót­peli ýa­qyttyń zańy bolǵan­dyqtan, ony eki-úsh jyldan soń ózgertýge týra keletindigin aıt­qanmyn. Oǵan basty sebep – sol ýaqytta ekono­mıka­lyq jáne saıası jaǵ­daılar jıi ózgerip jatty. Birqatar kúrdelilikterden keıin jańa Konstıtýsııany qabyl­daý týraly másele kóterilip, El­basynyń 1995 jylǵy 22 mamyr­daǵy Qaýlysymen Qazaqstan Res­pýblıkasy jańa Konstıtý­sııa­sy­nyń jobasy týraly Prezıdent janyndaǵy sarapshylyq-kon­sýl­­tatıvtik keńes quryldy. Onyń qu­ramyna barlyǵy toǵyz adam enip, olardyń altaýy: Iý.Basın, V.Kım, A.Kotov, E.Nurpeıisov, Ǵ.Sa­par­ǵalıev jáne men bar bir top ǵa­lymdar, sondaı-aq N.Sháı­kenov, K.Kolpakov, B.Muhamed­janov sekildi laýazym ıeleri men sheteldik úsh sarapshy bol­dy. Bizderdi Ata Zańnyń avtor­lary deıtinder de bar, ashyǵyn aıtý qajet, bizder avtor emes, sa­rapshylarmyz. Elbasynyń jo­ǵa­ry­da atalǵan Qaýlysynda: «Ju­mysty 10 maý­sym­ǵa deıin aıaqtaý qajet», dep jazyldy. Sonda oılap qarasa­ńyz, bir aıdan da az ýaqyt qal­ǵan. Árıne, sondyqtan bizderge kún saıyn tańerteńnen keshke deıin jumys isteýge týra keldi. Bul oraıda: «Konstıtýsııa­nyń avtory kim?» degen oryndy saýal týyndaıtyndyǵy sózsiz. Aqıqatyna kelgende, Kons­tı­tý­sııa­nyń ıdeology – Nursultan Nazarbaev. Memleket basshysy óziniń bir eńbeginde «20 eldiń Konstıtýsııasyn oqyp shyqqan­nan keıin ǵana, zańgerlerdi sh­a­qyrǵandyǵyn», jazǵan-dy. Ata Zańnyń mátinin sol kezdegi Ádi­let mınıstri Naǵashybaı Sháı­kenov qaǵazǵa túsirdi. Qujat jo­ba­syn talqylaý tym qyzý da qarqyndy ótti. Sonyń biri Kons­tıtýsııanyń 61-babynyń 3-tar­ma­ǵyna qatysty pikirtalas edi. Onda Parlamenttiń zań shyǵarý­daǵy quqyǵyn shekteý tóńire­gin­de másele kóterildi. Meniń oıym­sha, munyń ózi durys tujy­rym emes, Parlament – eń joǵa­ry bılik organy bolǵannan keıin, ol kez kelgen máseleni óz qa­laýynsha qaraýǵa erikti. Jasy­ra­tyny joq, mine osy tarmaq tó­ńireginde is júzinde únemi: «Mu­ny Parlamenttiń qaraýyna bola ma, bolmaı ma?» degen sııaq­ty jaǵdaılar oryn alyp qalýda. Konstıtýsııanyń sońǵy ózgeri­sinde Parlament ókilettili­giniń kóptegen baǵyttarda keńeıtý­ge baǵyttalýy da sondyqtan. – Joǵary biliktilikti, jaýapkershilikti talap etetin kúr­deli de qıyn ǵylymdar qata­ry­na jatatyn zańger maman­dy­ǵyn tandaýyńyzǵa ne sebep boldy? Bul saýaldy qoıýy­myz­ǵa respýblıka Ǵylym aka­de­mııasynyń akademıgi, zań ǵylymdarynyń doktory, professor bolýyńyz sizdiń o basta durys tańdaý jasap, óz maman­dyǵyńyzdy jetik meńgerge­nińiz­di ǵana emes, ony óte jaq­sy kóretinińizdi ańǵarta­dy. Osylaı bola tursa da eńbek jolyńyzda qandaı da bir kúrdelilikter kezdesti me?! – Árıne, «uıada ne kórseń, ush­qanda sony ilersiń» degendeı, áke ulaǵatynyń orny erekshe. Meniń ómir, eńbek jolymdaǵy jetis­tikterim úshin ata-anama qa­ryzdarmyn. «Kóziniń – nury, kóńi­liniń – gúli» balasynyń óz jolyn qýǵanyn árbir ata-ana qalaıdy. Búginde meniń óz bala­larymnyń da men sııaqty áke ama­natyna adaldyq tanytyp, zań­gerlik mamandyqty ıgergenine qýanyshtymyn. Meniń oıym­sha, kez kelgen adamnyń joly bolyp, bıikten kórinýi onyń ómir jolynda úlgi-ónege bola­tyn jaqsy adammen jolyǵýyna baılanysty. Men úshin sondaı qımas, asa qadirli adam professor Iýrıı Grıgorevıch Basın boldy. Ataq­ty QazGÝ-diń zań fakýltetine sonaý 1958 jyly túsip, quqyq teorııasymen aınalyspaq bol­dym, biraq bul oıymnan bas tar­tý­ǵa barlyq ǵylymdy Marks, Engels, Lenın, Stalın eńbek­terindegi sıtatalarmen túıin­deı­tin professor Han­galov­tyń kó­ńil­siz leksııalary sebep boldy. (Áıtkenmen, soń­ǵy jyldary báribir quqyq teo­rııasyna qaıta oralýyma týra keldi). Al, endi ekinshi kýrsta óte bilikti, ómirlik ári kásibı tájirıbesi mol ǵalym Iýrıı Grıgorevıchtiń leksııasyn tyń­daǵannan soń, meniń azamat­tyq quqyq ǵylymyna degen úl­ken qushtarlyǵym oıandy. Qazir oı­lap qarasam, sodan beri jarty ǵasyr ótipti. О́zimniń osy sa­la­ny tańdaǵanyma eshqashan óki­nip kórgen joqpyn jáne ókin­bek te emespin. Eger men sizge: «Osynshama uzaq, ıaǵnı elý jyl boıynda esh­qandaı qıyndyq, kúrdelilikter bolmady» desem, jalǵan aıtqan bolar edim. Eń aldymen qasıetti de qasterli ǵylymmen aınalysý, oǵan kelý dál sol ýaqytta óte qıyn boldy. Ýnıversıtet túlegi retinde maǵan Ishki ister mınıstrligine joldama berilgen-di. Degenmen ustazym Salyq Zımanov­qa aıtar alǵysym zor. Sol kezde Ǵylym akademııasynyń Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynyń dırektory, Qazaqstannyń zań ǵy­ly­myndaǵy osy alyp tulǵa  al­dym­nan dańǵyl jol ashyp, meni Máskeýge aspıran­týra­ǵa jiberdi. – Siz 1985 jyly QazUÝ-de azamat­tyq, sharýashylyq, tur­ǵyn úı jáne otbasy quqyq­tarynan lek­sııa oqyp, sol jy­ly aza­mat­tyq quqyq pro­fessory ǵylymı ataǵyn alyp­syz. Sodan beri arada shırek ǵasyr ótti, joǵarydaǵy pánder bo­ıyn­sha zańnama ýa­qyt talqy­syna túsip, bir­qatar ózgeris­ter­ge ushyrady. Táýelsiz Qa­zaq­stannyń búgingi tańdaǵy saıa­sı, ekonomıkalyq jáne áleý­mettik jaǵdaıy azamattyq, turǵyn úı jáne otbasylyq quqyqqa qandaı ózgerister ákeldi dep oı­laısyz? – Sizdiń joǵaryda jiktep-jik­tep atap aıtyp otyrǵan taqy­ryp­taryńyzdyń bári pán boıyn­sha túgeldeı derlik azamattyq quqyq­qa enedi. Sol sebepten biz áńgime aýanyn azamattyq quqyq­ta­ǵy óz­geristerge buraıyq. Sony­men aza­mattyq quqyqtyń basty erekshelikteri – ol quqyqtyń ózge (memlekettik, ákimshilik, proses­sýal­dyq jáne basqa) salalaryna qara­ǵanda qoǵamnyń kez kelgen qury­ly­synda ózgerissiz qalady. Máse­len, kelisimshart, jekemenshik qu­qyǵy, zańdy tulǵa – azamattyq quqyqtyń negizi, ıaǵnı ózegi bolyp tabylatyndyqtan kez kelgen saıası qurylymda jáne kez kelgen formasııada ómir súre alady. Al, eger onyń damýyna kedergi jasap, jol bermese, azamattyq quqyq múl­dem joǵalady. Máselen, Ke­ńes Odaǵy kezinde ne boldy? Árıne osy ınstıtýttar formal­dy túrde ǵana ómir súrip, shyn má­nisinde jumys istemedi. О́ıt­keni barlyǵy memlekettik edi. О́zimniń bir maqalamda azamattyq quqyqty sol sebepten «kereksiz» ǵylym dep ataǵanmyn. Munyń ózi meniń pikirimshe, sosıalıstik elder ekonomı­ka­sy­nyń quldyraýynyń basty se­bepteriniń biri boldy. Memleket táýelsizdik alǵannan keıin jáne naryqtyq ekonomıkaǵa kóship, ká­sipkerliktiń qaryshtap damýy­nyń nátıjesinde azamattyq qu­qyq alǵy shepke shyqty. Degenmen, ǵalymdarǵa ýaqyttyń jańa da joǵary talabyna tolyqtaı jaýap beretin jańa zań daıyndaý qajettiligi týyndady. Mine, osyn­daı aýqymdy da, mańyzdy is-sharanyń basynda Jeke quqyq ǵylymı-zertteý ınstıtýty tur­ǵan­dyǵyn aıtqym keledi. Sosıa­lızmniń ıdeologııalyq dogma­lary­nan tazaryp, odan múldem arylǵan Qazaqstannyń azamat­tyq quqyǵy – búginde táýelsiz elimizde tolyqtaı jaýap beretin jáne ekonomıkalyq qatynas­tar­dy tıimdi ári utymdy túrde retteı alatyn quqyqqa aınaldy. – Áńgime baǵytyn endi osy Jeke quqyq ınstıtýty qyz­metiniń negizgi baǵyttary men naqty nátıjelerine, jeke qu­qyq salasynyń zertteý prosesindegi problemalar men alda­ǵy jobalarǵa aýdarsaq. – Jeke quqyq ǴZI azamattyq quqyq jáne halyqaralyq jeke quqyq salasyndaǵy birden-bir mekeme retinde birqatar joba­lar­dy júzege asyrýda. Instıtýt qyzmet­ker­lerimen Azamattyq kodeks jo­ba­sy jasaldy. Sonymen qatar eko­no­mıka (jer, qazba baı­lyqtary, mu­n­aı, kásiporyndar, jaýapkershiligi shekteýli seriktestikter) sala­laryna qatysty jetpiske jýyq zań bar. Eń sońǵy zań – Memlekettik múlik týraly jáne Memlekettik kodekske ózge­ris­ter men qosymshalar engizý týraly zań men ózge de zańnama aktileri. Sonymen qatar, ǴZI Ha­lyqara­lyq yntymaqtastyq jó­nindegi nemis qoǵamymen birlesip, jyl saıyn álemdik quqyq­tyń aktýal­­dy problemalaryna arnal­ǵan sı­vılıstıkalyq oqýlar aıasyn­daǵy halyqaralyq konferensııalar uıymdastyrýda. Bıyl onyń on úshinshi jıyny ótkizilmek. Al, endi ǵylymı-zertteýlerge kelsek, ınstıtýt jumysyndaǵy ba­symdyq azamattyq quqyq pen kásipkerliktiń araqatynasyn zert­teýge aýdarylýda. Onda kásip­kerlik qyzmetti qalaı jáne qandaı qural­darmen retteýge bolady degen máse­le oılandyrmaı qoımaıdy. – Maıdan Kúntýaruly, sizge sońǵy saýal. 2000 jyly ınvestısııalyq talas-tartys­tardy qaraý jónindegi halyq­aralyq ortalyqqa (ICSID), UNCITRAL erejeleri boıyn­sha Stokgolm, Shvesııada (2001, 2004, 2010 j) tórelik sot­qa qatystyńyz. О́zińizge aıan, halyqaralyq sot júıesi jo­ǵary damý deńgeıimen jáne adam quqyǵyna degen erekshe qatynasymen, ozyq tásilimen sıpattalady. Qazaqstan táýel­siz­diginiń jıyrma jylynda halyqaralyq tájirıbeden birshama tájirıbe jınaqtaldy. Solardaǵy zańnamany negizge ala otyryp, Qazaqstan zańna­masyna halyqaralyq tájirı­be­den taǵy da qandaı ádisterdi engizý qajet dep oılaısyz? – Oryndy saýal, sizdiń tujy­rymyńyzben kelisemin, Vashıngton, London, Parıj, Stokgolm, Hıýston, Kolgarı, Máskeýdegi kóp­tegen halyqaralyq arbıtraj­dyq jáne sot prosesterine qa­tys­tym. Sondaı-aq, Almaty qa­la­syn­daǵy qazaqstandyq halyq­aralyq arbıtrajdyń tóraǵasy­myn. Bul prosesterdegi meni qyzyqty­ra­tyny – sottaǵy bar­lyq argýmentterdi eki jaqtyń ókili qamtamasyz etedi, al sottar bolsa tek qana osy argýmentterdi baǵalaıdy jáne sheshim shy­ǵarady. Azamattyq proseste pro­­kýror bolmaǵan jaǵdaı­da jemqorlyq ta bolmaıtyn­dy­ǵyn aıqyndaıdy. Mi­ne, osy qaǵı­da­lardyń, prın­sıp­terdiń barly­ǵyn men qazaq­standyq halyq­ara­lyq arbıtraj­ǵa engizdim. Medıasııa men ar­bıtrajǵa enetin bizdiń elimizdiń sot júıesine talas-tar­tysty sheshýdiń balamaly ádis­terin belsendi túrde engizý qajet dep esepteımin. Munyń ózi sottar jumysyn jeńildetýge jáne jem­qor­lyqpen kúrestegi eń tıimdi ári yqpaldy qural. – Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Baqyt BALǴARINA.

Almaty.