Mal ósirseń qoı ósir...

«Etti mal sharýashylyǵyn órkendetýmen qatar, Qazaqstannyń qoı etin eksportqa shyǵarýdaǵy áleýeti óte zor, dep málimdedi Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyljan Mamytbekov «Agrarlyq sektor» jýrnalyna bergen suhbatynda. Bul baǵyttaǵy bizdiń áleýetti rynogymyz – arab elderi men Qytaı. Sondaı-aq, qoıdyń qozysynyń eti úlken suranysqa ıe Reseı de osy rynokqa kiredi. Qazirgi kezde bul baǵyt boıynsha Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi arnaıy baǵdarlama ázirleýde. О́ıtkeni, biz álem boıynsha qoıdyń úzdik tuqymdaryn da ósiremiz. Qoıdyń etin Reseımen qosa Koreıa, Japonııa elderine de eksporttaı alamyz. Mysalǵa, Koreıa jyl saıyn 300 myń tonna sıyr etin ımporttasa, Japonııa – 700 myń tonnaǵa jýyq, Qytaı 10-nan 30 myń tonnaǵa deıin et ımporttaıdy. Alaıda, Qytaı halqynyń negizgi bóligi Shyǵys jaǵalaýynda turady. Bul ýchaskeler Qazaqstan-Qytaı shekarasynan aıtarlyqtaı alysta jatqandyqtan, ol jerge et tasymaldaý úlken kólik shyǵynyn talap etedi. Onymen qosa, ol jaqta teńiz joly arqyly Avstralııa jáne AQSh-pen saýda baılanysy ornatylǵan. Qytaıǵa teńiz joly arqyly et tasymaldaý tıimdi. Sondyqtan, bul rynokqa birden óte almaımyz. Biraq, aldaǵy ýaqytta birte-birte ıgerýimizge bolady». Shıkizattyq emes sektordy yntalan­dy­rýǵa jáne ımportqa táýeldilikti tómen­de­týge baǵyttalǵan ekonomıkalyq saıasat eko­nomıkamyzdyń dástúrli salalaryn, sonyń ishinde mal sharýashylyǵyn damytýdy kóz­deıdi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginen alynǵan málimetterge súıensek, qazirgi tańda otandyq jaıylymdarda 18 mln. bas qoı jaıylady. Sonyń ishindegi asyl tuqym­dy mal sanynyń úlesi – 10 paıyz. Barlyq qoı sanynyń 80 paıyzyn – qylshyq júndi jáne jartylaı qylshyq júndi, ıaǵnı negizinen etti tuqymdar quraıdy. Sondaı-aq, 14 paıyzy – bııazy júndi (2,5 mln. bas), 7,7 paıyzy jartylaı bııazy júndi (1,4 mln. bas) qoılar. Asyl tuqymdy maldyń denin edilbaı, quıryqty qazaq qoıy, bııazy júndi qazaq qoıy jáne qarakól tuqymdary qu­raı­dy. Bul – mınıstrliktiń málimeti. Al, Statıstıka agenttiginiń resmı saıtynda Qazaq­standaǵy qoı men eshkiniń sany 20 806,0 myń bas (2011 jyldyń 1 qazanyndaǵy máli­met) dep kórsetilgen. Iаǵnı, salystyryp kórsek, aǵymdaǵy jyldyń 1 aqpanynda elimizdegi qoı men eshki sany 17 922,7 myń bas bolsa, 1 shildede 23 387,6 myńǵa kóbeıip, 1 qazanda 20 806 myń bas bolǵan. Sonyń ishinde Ońtústik Qazaqstan (4229,4 myń bas) jáne Almaty (3734,6 myń bas) oblystary kósh bastap keledi. Qoı sharýashylyǵy (68 paıyzy) áli de bolsa jeke sharýashylyqtarda shoǵyrlan­ǵan­dyqtan alǵa qoıylǵan mindetterdi sheshýdi qıyndatyp otyr. Osy jaǵdaıdy eskere otyryp, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi salanyń ekonomıkalyq qýatyn jańa sha­rýashylyqtardy qurý jáne eskilerin irilendirý arqyly kótermekshi. «QazAgro» ulttyq holdınginiń enshiles kompanııasy «Qaza­g­ro­marketıng» AQ etti qoı sharýashylyǵyn damytý baǵdarlamasy boıynsha jobanyń tujyrymdamasyn jasady. Sońǵy jyldary elimizde qoı sharýa­shy­ly­ǵy joǵary qarqynmen damyp keledi. «Qa­zagromarketıng» AQ ázirlegen otandyq et rynogynyń jyldyq (2010 jyl) sholýyna úńilsek, ótken jyly et óndirýdegi ósim qar­qyny 2009 jylmen salystyrǵanda 104,49 paıyzdy quraǵan. Aýyl sharýashylyǵy ká­siporyndaryndaǵy et óndirisi 28,72 paıyz­ǵa, sharýa (fermerlik) qojalyqtarynda – 5,78 paıyzǵa, halyqtyń jeke menshiginde 1,06 paıyzǵa ulǵaıǵan. Sonyń ishinde, elimizdegi et óndirisiniń 47,32 paıyzy kóshbas­shy aımaqtar – Almaty, Qostanaı jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynyń úlesine tıedi. «Qazagromarketıng» AQ mamandary­nyń aıtýynsha, et óndirisi qurylymynda et ónimderiniń negizgi bóligin sıyr eti (43 paıyz), shoshqa eti (22 paıyz) jáne qoı eti (13 paıyz) quraıdy. 2010 jyly jan basyna shaqqandaǵy et tutyný mólsheri 66,28 kı­lony quraǵan. Bul kórsetkish 2009 jylmen salystyrǵanda 4,26 paıyzǵa artyq bolǵa­nymen, halyqaralyq medısınalyq tutyný normasynan (90 kılo ) aıtarlyqtaı tómen. Al ótken jylǵy syrtqy saýda aınalymy 1555,32 tonna etti quraǵan, bul kórsetkish 2009 jylǵa qaraǵanda 18,84 paıyzǵa kóp. Iаǵnı, sońǵy kezderi et eksportynyń kólemi 16 esege kóbeıse, ımporttyń kólemi bar-joǵy 17,59 paıyzǵa artqan. Jyldyq sholýdaǵy qoı eti óndirisine toqtalaıyq. «Qazagromarketıng» AQ maman­darynyń aıtýynsha, 2010 jyly Qazaq­stan­da 122,6 myń tonna qoı eti (eshki etin qospaǵanda) óndirilgen, bul kórsetkish 2009 jyly 116,2 myń tonnany quraǵan. Iаǵnı, qoı eti óndirisiniń ósý qarqyny 5,5 paıyz degen sóz. Atap aıtarlyǵy, óndiristiń kóbirek bó­ligi Ońtústik Qazaqstan, Almaty jáne Shy­ǵys Qazaqstan oblystarynyń úlesine tıedi, ıaǵnı olardyń óndirisiniń jıyntyq kólemi 52,4 paıyzdy quraıdy. Sondaı-aq, óndiris kóleminiń aıtarlyqtaı ósimi Qaraǵandy (+22,46 paıyz), Atyraý (+14,56 paıyz) jáne Aqtóbe (+10,20 paıyz) oblystarynda baı­qalǵan. Al kerisinshe, óndiris kólemi Sol­tús­tik Qazaqstan (-14,24 paıyz) jáne Qyzyl­orda (-8,8 paıyz) oblystarynda kúrt qys­qar­ǵan. Qoı eti óndirisiniń barlyq kóleminiń 78,1 paıyzy halyq sharýashylyqtarynyń úlesine tıedi. Alaıda, atalǵan sharýa­shy­lyq­tarda ón­diris ósiminiń qarqyny 5,35 paıyzdy qurasa, al aýylsharýashylyq kásip­oryndary óndiris kólemin 27,43 paıyzǵa ulǵaıtqan. Taratyp aıtsaq, Almaty obly­sy­nyń aýylsharýa­shy­lyq kásiporyndary qoı eti óndirisiniń kó­lemin 2,72 esege, Qostanaı jáne Aqmola oblystary – is júzinde 2 esege (93,22 paı­yzǵa jáne 90,79 paıyzǵa) ósirgen kórinedi. Soǵan sáıkesinshe, óndiris kólemi Qy­zylorda (-27,51 paıyz), Shyǵys Qazaqstan (-26,52 paıyz), Soltústik Qazaqstan (-19,42 paıyz) jáne Ońtústik Qazaqstan (-14 paıyz) oblystarynda qysqarǵan. Sharýa (fermer) qojalyqtaryndaǵy qoı etiniń ósimi jóninen Aqmola (+33,77 paıyz), Soltústik Qazaqstan (+29,79 paıyz) jáne Qyzylorda (+25 paıyz) oblystary alǵa shyqqan. Qostanaı (-16,59 paıyz), Almaty (-10,82 paıyz) jáne Pavlodar (-9,04 paıyz) oblystary sharýa (fermerlik) qojalyqtary óndiris kólemin azaı­typ­ty. 2010 jyldyń qorytyndylary boıyn­sha, óndiris ósiminiń aıtarlyq deńgeıi Qara­ǵandy (+24,68 paıyz), Atyraý (+17,12 paı­yz) jáne Almaty (+10,55 paıyz) oblys­ta­ryn­daǵy halyq sharýashylyqtarynda baı­qal­ǵan. Sondaı-aq, kerisinshe, qoı óndiri­si­niń kólemi Soltústik Qazaqstan (-15,51 paı­yz) jáne Qyzylorda (-9,3 paıyz) oblys­ta­rynyń halyq sharýashylyqtarynda kemigen. Sıyr eti rynogy tárizdi, qoı eti rynogy da 2010 jyly bólshek saýda baǵasynyń ósý tendensııasymen erekshelendi. Oǵan sebep – jazǵy mezgildegi qolaısyz tabıǵı-klımat­tyq (qýańshylyq) jaǵdaı. Qatty qýańshy­lyqtyń áserinen kóptegen sharýashylyqtar maldyń qysqy azyǵyn jetkilikti deńgeıde daıyndaı almady. Mundaı jaǵdaı jem-shóptiń kúrt qymbattap, mal sharýashylyǵy ónimderi baǵasynyń ósýine uryndyrdy. Jalpy alǵanda, ótken jyly qoı etiniń bólshek saýdadaǵy baǵasynyń ósimi 2009 jyl­men salystyrǵanda 113,0 paıyzdy qura­dy. Sonyń ishinde bólshek saýda baǵasynyń eń úlken deńgeıi Qaraǵandy (+23,26 paıyz), Aqtóbe (+20,81 paıyz) jáne Shyǵys Qazaq­stan (+20,31 paıyz) oblystarynda tirkeldi. Al, bólshek saýda baǵalary az ósken oblys­tar – Soltústik Qazaqstan (+2,19 paıyz), Almaty (+5,43 paıyz), Qostanaı (+6,61 paıyz). Eger teńgemen esepteıtin bolsaq, ótken jyly qoı etiniń 1 kılosy Astanada 828 teńgeni, Almatyda 776 teńgeni qurady. Eksport máselesine kelsek, qoı etiniń eksporty ótken jyly 324,47 tonnany (2009 jylǵa kórsetkish – 15,9 tonna) quraǵan. Qazaqstan 2009 jyldan bastap qoı etin eksportqa shyǵarýda. Osylaısha, sońǵy 10 jylda tuńǵysh ret otandyq ónim óndirý­shi­ler qoı etin Irak, Iran jáne Qatar memleketterine eksporttady. Sonyń ishinde, Iran men Irakqa qoı eti jas jáne tońazytylǵan tutas kúıinde, al Qatarǵa – qatty muzda­tyl­ǵan tutas et kúıinde jiberilgen. Eger de 2009 jyly 16 tonna et eksporttalsa, al 2010 jylǵy et kólemi 324,5 tonnaǵa deıin jetkizilgen. 2011 jyldyń alǵashqy jarty­jyldyǵynda Iran men Irakqa 224 tonna ónim eksporttalǵan. Sonymen birge, qoı eti ımportynyń kólemi 2009 jylǵy 138,78 tonnadan 2010 jyly 63,02 tonnaǵa deıin qys­qar­ǵanyn aıtýymyz qajet. Bul jerde bar­lyq ımporttaýshy elderden keletin qoı etiniń kólemi azaıyp otyr. Import quryly­mynda ótken jyly muzdatylǵan tutas etter (88,96 paıyz) kóbirek bolypty. Al bizge tórt túliktiń biriniń etin ımporttaıtyn elderdiń qatarynda Avstralııa, Jańa Zelandııa, Reseı jáne AQSh bar. Aýyl sharýashylyǵy mamandarynyń aıtýynsha, qazirgi tańda elimizde óndiriletin qoı etiniń kólemi ishki rynokty tolyq qanaǵattandyrady. Desek te, bul salada sheshimin tappaǵan máseleler kóp. Solardyń biri – et ónimderin qaıta óńdeý jáne oraý. Qazaqstanda qoı etin qaıta óńdeıtin jáne konservi ónimin shyǵaratyn 3-aq zaýyt bar. Ol – Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Ulan aýdanyndaǵy et-konservi zaýyty, Aqtóbe oblysyndaǵy «Tandem» JShS (bul zaýyt qazir jumys istemeı tur) jáne Semeıdegi et-konservi zaýyty. Biraq, Semeıdegi zaý­ytta qoı etinen konservi shyǵarylmaıdy. Qoı sharýashylyǵynyń negizgi máseleleri­niń biri – ónimdiliktiń tómendigi. Máselen, ótken jylǵy saýdada qoılardyń ortasha tiri salmaǵy bar-joǵy 37 kılony quraǵan. Bul máseleni oń sheshý úshin tuqymdyq maldyń basyn kóbeıtip, seleksııalyq jumystardy jandandyrý kerek. Joǵaryda sóz etkenimizdeı, asyl tuqymdy maldyń deni edilbaı, quı­ryqty qazaq qoıy, bııazy júndi qazaq qoıy jáne qarakól tuqymdarynan quralǵan. 2007-2011 jyldary tuqymdyq qoı sharýa­shyly­ǵyn órkendetýge barlyǵy 3,5 mlrd. teńge bó­lingen. Árıne, bul jetkiliksiz soma. «Qazag­ro­marketıng» AQ jasaǵan tujyrym­damaǵa sáıkes, qoı sharýashylyǵyn damytý úshin, fermerlik sharýashylyqtar quryp, etti qaıta óńdeıtin jáne vakýýmdyq qaǵazǵa oraıtyn zaýyttar salý kerek. О́ndiris ma­man­darynyń pikirinshe, salany aıaǵynan tik turǵyzý úshin treıderlik jumysty durys jolǵa qoıǵan abzal. О́ıtkeni, treıderlik qyzmet jetildirilse, et óndirýshiler turaq­ty túrde eksportqa ónim shyǵarady. Salada­ǵy taǵy bir másele – kadrlar tapshylyǵy. Qoıshy mamandyǵynyń bedeli túsip ketkendikten, aýyldaǵy sharýashy­lyqtarda mamandar óte az qaldy. Al, otandyq qoı ósirýshi ǵalymdar bul saladaǵy bilim men tájirıbeni muraǵa qaldyratyn adam qalmady dep dabyl qaǵýda. Árıne, qoı­shynyń bedelin arttyrý úshin mal sharýa­shylyǵy jaǵdaılaryn jaq­sartyp, jastardy aýylǵa tartý qajet. Sodan soń, qoıshylardyń ómir súrý jaǵdaılaryn ózgertetin kez jetti. Mysaly, kúndiz-túni qoı sońynda júrgen jandardyń turmysyn ońaltý úshin kempıngterdi, dástúrli kıiz úılerdi paıdalanýǵa bo­lady. Mundaı usy­nys­tar aǵymdaǵy jyldyń 21 qyrkúıeginde Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde Asyl­jan Mamytbekovtiń tóraǵa­ly­ǵymen ótken otyrysta aıtyldy. Árıne, qordalanǵan máselelerdi bir kúnde sheshý múmkin emes. Sondyqtan, áýeli qoı basyn kóbeıtýdiń az shyǵyn ketetin dástúrli tehnologııalaryn paıdalanǵan jón. Ekinshiden, iri jáne orta fermerlik sharýa­shylyqtardy kóbeıtemiz desek, áli paı­dal­a­nylmaǵan ýchaskeler men jaıylymdardy iske jaratqan durys. Sondaı-aq, aımaqtardyń epızotıkalyq ahýalyn jaqsartýǵa baǵyttal­ǵan veterınarlyq is-sharalardy da júzege asyrý kerek. Al, sala mamandary tuqymdyq sapany kóterý úshin jasandy jolmen bý­dan­dastyrýdy keńeıtken jón desedi. Býdan­dastyrý arqyly qoıdyń basyn kóbeıtýden buryn, onyń ónimdiligin arttyrý kózdeledi. Sharýashylyqtyń qyzmet baǵytyna baıla­nysty qandaı da bir tuqym túri paıda­la­nylady. Asyl tuqymdy qoshqarlar negizinen asyl tuqymdy mal ósiretin zaýyttar men sharýashylyqtarda shoǵyrlanǵan. Olar­dyń sany taza tuqymdy qoıdyń basyn ósirý jáne ony saýdalaý arqyly ulǵaıtylyp otyr. Úshinshiden, atalǵan salany tıimdi da­my­tý úshin ázirlengen baǵdarlama jobasyna jún jáne teri shıkizaty óndirisin de qosý kerek. Bul jerdegi áńgime bastapqy óńdeý týraly. Júndi bastapqy óńdeýden ótkizetin zaýyttar Ońtústik Qazaqstan jáne Jambyl oblystarynda ornalasqan. Onda jún to­lyq­taı jýylyp, ári qaraı óńdeýden ótkizýge nemese eksportqa shyǵarýǵa daıyndalady. Ettiń eksporttyq áleýetin damytýǵa ar­nalǵan jobadan kútetin nátıjeler de aıtar­lyqtaı. Máselen, Qazaqstan 2016 jylǵa qaraı tuqymdyq janýarlardyń úlesin iri qara mal boıynsha – 14 paıyzǵa, qoı men eshkini 22 paıyzǵa, jylqyny – 11 paıyzǵa, túıeni – 13 paıyzǵa, shoshqany – 19 paıyzǵa, qus etin – 22 paıyzǵa deıin ósirmekshi. Sondaı-aq, taza jáne sapaly et beretin mal basyn 700 myńǵa deıin ulǵaıtý kerek. Qalaı desek te, joǵary sapaly qazaqtyń qoıynyń etiniń eksporttyq áleýeti zor ekenin eshkim de joqqa shyǵara almaıdy. Tańatar TABYNULY.