Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Aldymen kitaptardan bastaıyq. 1935 jyly «Ogonek» jýrnalynyń bastamasymen «Shyǵys halyqtarynyń Stalın týraly óleńderi men ánderi» jınaǵy (qurastyrǵan – A.Chachıkov) jaryq kórgen. Osy jınaqqa qazaq qalamgerlerinen Maıymbet aqyn men Sábıt Muqanovtyń óleńderi engen. 1936 jyl Almatydaǵy «Kórkem ádebıet» baspasy Maıymbettiń orys tilindegi «Qazaqstannyń halyq jyrshysy Maıymbettiń óleńderi» degen pyshaqtyń qyryndaı jeke jınaǵyn shyǵarǵan. Jınaq 10 myń taralymmen Qazan qalasyndaǵy «Kamıl Iаkýb» kitap fabrıkasynda basylǵan. Kitapta Maıymbettiń óleńderin orys tiline Pavel Kýznesov aýdarǵany kórsetilgen. Al 1937 jyly «Qazaq aqyndarynyń Stalın týraly ánderi» jınaǵy jaryqqa shyqty. Jınaqty Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Ǵabbas Toǵjanov qurastyryp, alǵysózin Halyq aǵartý komıssary Temirbek Júrgenov jazdy. Osy jınaqqa da Jambylmen birge Maıymbettiń de óleńderi engizildi.
Endi gazetterge kelsek. «Pravda» gazetiniń 1935 jylǵy №308 sanynda ónertanýshy Marıetta Shagınıannyń «Altyn tústes sýsyn» maqalasy jaryq kórgen. Marıetta maqalasynda kóshpeli qazaq arasynan altyndaı jarqyrap Maıymbet aqynnyń shyqqanyn tilge tıek etedi. Osy gazettiń keler jyldaǵy №2 sanynda Maıymbettiń «Besik jyry» óleńi (orys tiline aýdarǵan – Pavel Kýznesov) jarııalanǵan. Al gazettiń №7 sanynda jazýshy Ivan Rıabovtyń «Stalın týraly óleńder men ánder» degen maqalasy jaryq kórgen. Ol maqalasynda «Qazaq jyrshysy Maıymbet óz ólkesindegi jańa sosıalıstik ómir týraly jyrlaıdy» deı kelip, aqynnyń óleńderinen mysal keltirgen.
«Pravda» gazetiniń 1936 jylǵy sáýirdegi №116 sanynda Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Ǵabbas Toǵjanovtyń maqalasy shyqqan. Ol Máskeýde ótetin qazaq óneriniń dekadasy týraly málimet bere kelip: «...Qazaqtyń sýyrypsalma aqyn-jyrshylarynyń shyǵarmashylyǵyna erekshe nazar aýdarylady. Qazaqstanǵa keńinen tanymal birneshe aqyn Maıymbet, Jambyl jáne basqalar Máskeýge keledi», dep Máskeý jurtyna habarlaıdy.
Osy gazettiń mamyr aıyndaǵy №134 sanyna Halyq aǵartý komıssary Temirbek Júrgenov te maqala jarııalap: «...Keńestik Qazaqstannyń 15 jyldyǵy aýyz ádebıetiniń ósip-órkendegenin kórsetti. Qazaqstanda eshqashan sońǵy jyldardaǵydaı kóp ári jaqsy jyrshylar bolǵan emes. Búginde Jambyl, Maıymbet, О́mirzaq, Isa, Bek, Kenen, Orymbaı, t.b. aqyndar men jyrshylar Qazaqstan eńbekshileriniń qalyń buqarasy arasynda zor súıispenshilik pen keń tanymaldyqqa ıe», dep jazady. Mine, osyndaı jarnamalar áser etse kerek, máskeýlikter qazaq óneriniń dekadasyna Maıymbet aqyndy da keledi dep kútedi. Alaıda Maıymbet dekadaǵa qatysqan joq. Sebebi... Onyń nege qatysa almaǵanyn sál keıinirek aıtaıyq.
Dekadadan keıin de máskeýlik basylymdar Maıymbetti ara-tura tilge tıek etýdi toqtatqan joq. «Vechernıaıa Moskva» gazetiniń 1937 jylǵy №274 sanynda jarııalanǵan «Kırov halyq poezııasynda» degen maqalasynda jazýshy Konstantın Altaıskıı: «...Qazaqtyń kıiz úılerinde, uıǵyr aýyldarynda, duńǵan fázderinde qazaq aqyny Maıymbet shyǵarǵan Kırov týraly án shyrqalady», deı kelip, onyń Kırovke arnaǵan jyrlaryn mysalǵa keltirgen. Al «Izvestııa» gazetiniń 1937 jylǵy №217 sanyndaǵy «Halyq poezııasy» maqalasynda jazýshy Adelına Adalıs: «...Tek sońǵy bir-eki jyldyń ishinde ǵana keńestik oqyrman Jambyldyń, Maıymbettiń, Asad Kerbalaı Rzanyń jáne taǵy basqalardyń tamasha jyrlaryn orys tilinde oqı bastady», dep jazǵan. Sol sekildi «Moskovskaıa pravda» gazetiniń 1939 jylǵy №233 sanynda jarııalanǵan «Kósem týraly ánder» maqalasynda B.Iаkovlev: «...Stalın – baqytty ómir. Ol jaıynda búkil keńes eli jyrlaıdy. Sondyqtan halyq aqyndarynyń Stalınge arnaǵan sózderi sonshalyqty júrekke jyly, súıispenshilikke toly. Solardyń ortaq tilegin qart qazaq aqyny Maıymbet tamasha jetkizdi», dep onyń óleń joldaryn taldaǵan. Bir qyzyǵy, ol jaıynda jazylǵan maqalalardyń eshqaısysynda aqyn týraly birde-bir málimet joq.
Reseılik fılolog ǵalym Iýlııa Kozıskaıanyń jazýynsha, Maıymbet aqynnyń óleńderin orys tiline aýdarǵan Pavel Kýznesov kórinedi. «1935 jyly qazaqstandyq jýrnalıst Pavel Kýznesov eshqashan ómirde bolmaǵan qazaq aqyny Maıymbet degen atpen «Asan qaıǵy týraly jyr» óleńin jarııalady. Osyǵan baılanysty Kýznesovty Qazaqstandaǵy alǵashqy stılızator retinde qabyldaýǵa bolady. Alaıda Solovev jınaǵynyń jaryq kórýi men Maıymbet-Kýznesov jyrynyń arasyndaǵy besjyldyq alshaqtyq ta nazar aýdartady», dep jazady ol.
Al qazaq qalamgeri Bekjan Áshirbaevtyń aıtýynsha, Maıymbet – keńestik ıdeologııanyń oıdan shyǵarǵan jyrshysy. Aqyn bir suhbatynda Jambylǵa deıin qazaqta Keńes odaǵyna tanylǵan Maıymbet degen jyrshy bolǵanyn aıta kelip: «1936 jyly Máskeýde Qazaq óneri men mádenıetiniń dekadasy bolar tusta bılik Maıymbet jyraýdy izdegen. Eń qyzyǵy, Maıymbet degen aqyn ómirde joq bolyp shyqty, bolmaǵan da. О́mirde bar naqty adamdy tabý qajet bolǵanda, Ábdilda Tájibaev aǵamyz óziniń aqyndyǵymen, ımprovızatorlyǵymen tanylǵan, dala jyrshysy Jambyl atamyzdy usynǵan», deıdi. Soǵan qaraǵanda keńes ıdeologteri Maıymbetti oılap taýyp, halyqty ádebıet arqyly tárbıeleýge tyrysqan sııaqty. Sebebi ol ýaqytta ádebıet qýatty qural edi. Jambyl esimi jarq etip shyqqan soń, Maıymbettiń ózi de, óleńderi de birte-birte halyq sanasynan óshe bastady. Osynyń ózi-aq Maıymbettiń shyndyqtan góri mıfke jaqyn kómeski keıipker ekenin aıǵaqtap tur.
